(PDF) Miejsce klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej / The place of the Wąchock monastery in the local collective memory | Barbara Markowska - Academia.edu
Skip to main content

Miejsce klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej / The place of the Wąchock monastery in the local collective memory

2013
Marcin Jewdokimow
This paper
A short summary of this paper
3 Full PDFs related to this paper

READ PAPER
Academia.edu

Miejsce klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej / The place of the Wąchock monastery in the local collective memory

Miejsce klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej / The place of the Wąchock monastery in the local collective memory

    Marcin Jewdokimow
półrocznik wydawany przez Pracownię Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych (LARHCOR) w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego.Publikacja tekstów oznaczonych asteryskiem (*), przygotowanych w ramach projektu Dzie dzictwo kulturowe po klasztorach ska sowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja, została sfinansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. half-yearbook published by Laboratoire de Recherches sur l'Histoire des Congrégations et Ordres Religieux (LARHCOR) in Institute of History at University of Wrocław.Publication of texts marked with an asterisk (*), prepared within the project Cultural heritage of dissolved monasteries on the territory of former Poland and in Silesia in 18 th and 19 th c.: fate, significance, cataloguing, was Europe (c. 1220Europe (c. -c. 1550. Towards an Inventory of Textual Sources 1 . La liste des participants, issus de six pays (France, Allemagne, République tchèque, Hongrie, Roumanie, Pologne) reflète tout à la fois la difficulté et la fécondité d'une telle entreprise collective, menée par un « noyau dur » autour duquel peuvent s'agréger, au gré des initiatives et des possibilités, des chercheurs venus de l'ensemble de l'espace concerné par le programme (les territoires des actuelles Croatie, Hongrie, Pologne, République tchèque, Roumanie occidentale et Slovaquie). Cette dimension internationale est bien l'un des éléments novateurs de MARGEC, compte tenu des cadres nationaux (y compris sur le plan linguistique) encore très marqués dans l'historiographie des ordres mendiants et de la subsistance, dans les études médiévales en général, d'une forme de bi-polarité Est-Ouest. Aussi ne faut-il pas négliger l'apport potentiel de MARGEC à la recherche sur les ordres mendiants et sans doute, plus largement, à la médiévistique.Dans l'historiographie française, l'économie des ordres mendiants ne fait l'objet d'une attention soutenue que depuis une grosse douzaine d'années. Au cours des décennies 1970 et 1980, la fameuse « enquête Le Goff » a polarisé les études sur le fait urbain, au point de faire oublier, au moins en partie, les pratiques induites par les projets mendiants. De leur côté, les historiens italiens ont beaucoup insisté sur les processus d'insediamento et la pensée économique, les Allemands sur l'articulation entre constructions institutionnelles et charisme... L'on n'oubliera pas, en outre, la nécessaire, mais envahissante « Question franciscaine ». Il semble donc que la recherche ait souvent tourné autour d'un objet d'étude (les pratiques économiques des frères) qui doit pourtant être placé au cśur de la réflexion sur la vie mendiante parce qu'il constitue, en particulier pour les Franciscains, un réel objet anthropologique -c'est-à-dire qu'il est lié à un langage (des gestes, des pratiques, des positionnements individuels 1 Présentation (en français et en anglais) du programme Marginalité, économie et christianisme. La vie matérielle des couvents mendiants en Europe centrale (v. 1220-v. 1550), coordonné par Marie-Madeleine de ceVins (Université de Rennes 2), sur le site margec.tge-adonis.fr/. Un premier jalon de l'enquête collective avait été posé avec l'atelier organisé à Rennes le 18 X 2011 afin de dresser un bilan historiographique et qui a donné lieu à la publication d'un dossier dans la revue « Études franciscaines », 6, 2013, 1, pp. 5-115. et collectifs) exprimant ce qu'a été le vivre mendiant, ce que l'on a voulu qu'il soit ou ce que l'on n'a pu éviter qu'il devienne. L'expression « objet anthropologique » n'est pas, ici, une commodité : elle souligne la nécessité de mettre cet objet au centre, tout en ayant une démarche « globalisante », en se méfiant des schémas, des catégories et même des expressions.Pour éviter les premiers, il importe d'être attentif au problème de l'adéquation entre le discours normatif et les pratiques, tandis que les secondes doivent faire l'objet d'un questionnement serré, par exemple lorsqu'il s'agit de distinguer entre ce qui a relevé du don et ce qui a relevé de l'échange marchand, distinction qui risque souvent d'être simplificatrice : comme le savent bien les anthropologues, c'est davantage en termes de différentes sphères d'échanges que la réalité sociale peut être appréhendée. De ce point de vue, on prendra garde à ne pas ignorer, dans ce programme de recherches consacré à des hommes, les rôles qu'ont pu endosser des femmes. La contribution de Christian-Frederik Felskau va nous le rappeler pour la Bohême et notamment le cas de Cheb (Eger) 2 . On sait aussi que les femmes, dans les communautés de tertiaires, ont pu jouer un rôle de procuratrice pour les couvents masculins. Enfin, il n'est pas jusqu'aux mots et aux expressions dont il faudra se méfier. Qu'est-ce réellement que l'« économie du Sacré », à laquelle nous consacrerons le dernier des colloques de MARGEC ? « Économie de la dévotion », « économie du Salut » sont des formules qui visent à créer du lien entre phénomènes, mais ne doivent pas nous donner l'illusion d'une unité, d'un territoire d'étude qui existerait per se avec des contours nettement définis.Par ailleurs, il ne s'agit pas non plus d'accorder, dans les raisonnements, une place exclusive à l'économie. Si l'on scrute la question de l'observance, par exemple, on peut juger que la seconde génération de réformateurs -celle des Barthélemy Texier, Jean de Capistran ou Matthias Döring, actifs dans le deuxième quart du XV e siècle -fut plus souple que leurs prédécesseurs 3 ; mais elle eut aussi à faire face à la question de l'institutionnalisation (donc à celle de l'obéissance). La volonté d'autonomie déboucha, chez les Frères mineurs, sur le pas décisif franchi en 1443-1446, mais les autres ordres mendiants connurent également des processus de formation de congrégations autonomes : autrement dit, dans la seconde moitié du XV e siècle, le combat se situa tout autant, sinon davantage, sur le plan de l'institution que sur celui des pratiques économiques.Il faut donc effectuer un travail de déconstruction, en commençant par le chantier des sources, dont toute démarche de recherche est dépendante (comme le montre la nette dominante dominicaine dans le récent volume Inter oeconomiam coelestem et terrenam...) et dont il faut désormais essayer d'avoir une vision plus claire et globale, afin de tenter d'échapper à la fois à la juxtaposition d'études de cas et au discours de synthèse (trop) général.Depuis le début du programme, le pôle « hongrois », soutenu par Gábor Klaniczay, est solide. Gergely Kiss propose ici une première approche d'ensemble sur les sources accompagnée d'éléments de réflexion sur leur typologie, au cśur de notre projet d'inventaire, tandis que Beatrix Romanhyi présente les quelques documents comptables préservés, pour la fin du XV e siècle et le début du XVI e , dans les archives des Carmes d'Eperjes (Prešov), des Ermites de saint Augustin de Bártfa (Bartfeld, Bardejov), des Dominicains de Selmecbánya (Schemnitz, Banská Štiavnica) et, surtout, des Franciscains de Sopron. Sources fragmentaires, peu satisfaisantes par bien des aspects, certes, mais devant lesquelles on ne peut faire la fine bouche, tant les registres de comptabilité mendiante sont choses rares, y compris en Europe occidentale, à de notables exceptions près 4 . Les apports de Carmen Florea et Maria Lupescu sur la Transylvanie vont également contribuer à nourrir la réflexion comparative, en particulier sur le rôle croissant des autorités urbaines dans les affaires des couvents. Pour les espaces bohémien et polonais, l'entreprise semble se présenter de façon plus compliquée. Frederik Felskau et Rafał Kubicki livrent ici deux utiles mises au point, sur l'ensemble Bohême-Moravie et la Prusse royale, en attendant que d'autres chercheurs se joignent à eux et apportent leur contribution au projet commun. Au--delà des synergies ponctuelles suscitées par MARGEC (rencontres et publications), l'objectif est de construire un outil pérenne au service de la communauté scientifique. Grégory Goudot, engagé comme post-doctorant pour le programme, est chargé de construire un inventaire des sources et une base de données, ainsi que de cartographier les phénomènes, à partir des éléments apportés par chacun. Qu'on ne s'y trompe pas : un tel instrument de travail profitera à tous et n'empêche en rien, au contraire, d'avoir des idées « d'enquête dans l'enquête » qui pourront être mises en śuvre parallèlement aux jalons posés par le programme.La rencontre de Prague a permis d'aborder une question essentielle, celle de la structure de l'inventaire des sources, qui peut être construit selon deux entrées : par types de documents ou par types de revenus. La première option, plus « statique » pourrait-on dire, est aussi celle qui offre la perspective la plus « profonde » : comme elle n'enferme pas dans des cadres, sinon ceux de la typologie documentaire (ce qui est déjà beaucoup), chacun pourra en faire ce qu'il voudra, au-delà même de la durée du programme. Une typologie provisoire a donc été élaborée, susceptible d'être affinée au fil de l'élaboration de l'inventaire. La seconde option, plus « dynamique », permet probablement d'entrer plus rapidement dans une optique d'analyse, de traitement de l'information, en particulier pour la préparation des colloques MARGEC. Elle peut fournir aussi des « pièges » pour capturer certains phénomènes, sans pour autant nous simplifier la tâche : ainsi, comme l'a signalé Gergely Kiss, l'exonération des taxes seigneuriales des paysans soumis à un établissement religieux peut être assimilée à un revenu ; mais elle avait parfois pour contrepartie la demande de suffrages perpétuels, ce qui nous fait alors clairement basculer dans une autre catégorie -donc, concrètement, dans une autre rubrique de l'inventaire, celle des fondations pieuses. Schématiquement, dans une économie des couvents mendiants constituée de trois grands types de ressources (les revenus du soutien, du service spirituel et de la production), une dizaine de catégories essentielles peuvent probablement être distinguées. Faut-il absolument trancher entre les deux options ? Les discussions pragoises nous ont renforcés dans l'idée d'essayer de réaliser, grâce à l'outil informatique, un inventaire à deux faces, fondé d'une part sur une typologie documentaire, d'autre part sur une typologie des revenus -certains de ceux-ci pouvant en outre faire l'objet d'un travail de cartographie.ires de la Couronne de Bohême, mais exclues de l'espace de l'enquête, pour laquelle elles peuvent donc constituer un pôle de référence intéressant -en témoigne : dans le dernier tiers du XV e siècle, il y existait une conscience de la réforme qui, par-delà toute référence précise à un texte règlementaire, n'était pas loin d'assimiler l'observance franciscaine à un usage modéré de biens matériels contrôlé par des gestionnaires laïques afin d'éviter que les religieux n'y fussent directement mêlés et n'accaparent ce qui appartenait au couvent 5 . La question de l'économie conventuelle -ou même, la quasi-négation d'une économie « conventuelle », absorbée par l'appareil gestionnaire municipal -occupait donc une place majeure.Par le biais de « l'économique », ce sont les débats tardo-médiévaux sur certaines pratiques des ordres mendiants qui s'imposent à nous. Ainsi de la quête, objet d'une critique violente, de Hus à Luther (les restrictions relatives à celle-ci, signalées par Rafal Kubicki chez les Dominicains de Gdansk après l'adoption du Luthéranisme par la Ville, ne peuvent véritablement se comprendre autrement) ou de la participation des communautés conventuelles à certaines formes essentielles de la vie religieuse des fidèles et des manifestations de la piété urbaine, notamment les fondations pieuses, avec lesquelles la réforme de observantia, particulièrement chez les Franciscains, entrait en contradiction.En outre, les sources peuvent faire apparaître des traces de réforme. Par exemple, la présence discrète, comme à Breslau vers 1450-1454, d'un procureur (procurator conventus) auprès des religieux franciscains lors d'une remise de biens au couvent, ou d'un laïc qui paraît bien avoir fait office d'intermédiaire entre les donateurs éventuels et les communautés de tertiaires féminines de la ville, manifeste peut-être une sorte de velléité réformatrice, de soubresaut réformateur dans des années-charnières, juste après l'institution d'un vicaire observant pour la province de Saxe (1449), au moment d'un raidissement des positions de chaque camp qui a constitué un véritable tournant 6 . Nous sommes là dans un registre peu évoqué lorsque l'on aborde la réforme des réguliers : un registre d'action presque moderne, pourrait-on dire, au regard de sa « banalité » ; celui de l'ajustement réformateur, sans actus reformationis clair et solennel, par l'intervention d'une autorité administrative émanant de la Ville autant, sinon davantage que de l'Ordre.Enfin, c'est aussi en scrutant les sources générées par les institutions urbaines -celles relatives aux revenus des couvents, certes, mais aussi à la gestion des finances municipales -que l'on pourra cerner les mutations de l'intercession 7 . Celles-ci sont, dans l'espace germanique, assez nettement visibles et vont dans le sens d'une priorité accordée à la recherche de solidarités sur la valeur de l'intercession réitérée par le Saint--Sacrifice de la messe. Pour comprendre ces évolutions, il faut prendre en compte l'expression récurrente, depuis le XIII e siècle au moins (mais avec d'évidentes nuances et évolutions), du besoin de limiter la dissémination de la messe -en définitive, du sentiment de parcellisation, donc d'affaiblissement et de fragilisation qui touchait l'Eucharistie, censée pourtant incarner le Corps mystique -dont témoignent des textes réformateurs du XV e siècle comme la Reformatio Sigismundi, tout autant que la prégnance croissante du Bonum Commune, travaillant en faveur de la mutualisation des suffrages au détriment de la multiplication des messes anniversaires privées 8 .Tâche essentielle de MARGEC, la collecte des données relatives aux sources, que celles-ci soient manuscrites ou aient fait l'objet d'un travail d'édition (un état de la documentation imprimée, réalisé par Adrien Quéret-Podesta, est régulièrement complété sur le site internet du programme), ouvre bien des perspectives de recherche sur l'histoire des ordres mendiants et leur insertion dans les structures socio-économiques du temps. Ce petit dossier a vocation à en témoigner ; il participe pleinement de l'esprit d'ouverture et de collaboration européenne dont la revue « Hereditas Monasteriorum » est porteuse. Ludovic VialletBlaise Pascal University Introduction Summary within and outside the Ordo, the numerous adaptations and interpretations of the rule, their glosses and the numerous papal decrees were extensively discussed, for which reason the following remarks will only outline the most decisive stages 5 .While the regula non bullata, the papally not approved rule (1221) composed probably soon after Francis' conversion prohibits the acceptance of money and determines that only the needs for corporeal life, if not to say survival, were allowed to receive (with the exception of liturgical goods and instruments for work), the regula bullata (1223) promulgated by Pope Honorius III reaffirms the money ban, but allows at least the acceptance of benefits in kind, whereas the acquisition of real property and movable goods is clearly prohibited 6 . In his "last will" (1226), the Seraphic saint inculcated in the brothers once again that they, as pilgrims in the world, "have nothing" and that they have to refuse everything that has been or will be built for them 7 . Almost four years after the death of the Order's founder, it was Pope Gregory IX who paved the way to a pragmatic handling of donations for the brothers already expanded throughout the Italian peninsula 8 . While his famous bull Quo elongati from late September 1230 stresses the uniformity of the Franciscan way of life in poverty with the Gospel and the practice of the apostolic church, in return, however, it declares the 'last will' of the Founder as not binding legally. Brothers were endowed for the first time with the right of using real goods and even money (usus fructus) awarded to them, since their ownership (dominium) formally remained the patron's ; an intermediary (initially: nuntius) should be transfered to the upper ownership of the Holy See 9 .The Franciscan Pope Nicholas III underscored with his bull Exiit qui Seminat in 1279 the assessment that the life of the Friars Minor, following the specifications of saint Francis, was based on the Gospel and the teaching of Jesus Christ, reason why Pope and the Church would have to protect it. The mandatory poverty is exemplified by God and the apostles and practiced by Christ himself in the Church 10 . As well known, it was finally John XXII, who placed with three bulls, at the peak of the so-called theoretical poverty dispute, the decisive regulations on this topic which let to a temporary split of the Order. Firstly he questioned the compliance of the Apostle's community and Franciscan principles with regard to the practice of poverty (Quia nonnumquam); secondly he dissolved the legal construction of the usus fructus by abolishing the so defined office of the procurator and repudiating the dominium of the Roman Church for the donations hitherto only used by the Friars with the exception of churches, workshops and cult objects (Ad conditorem canonum); finally he declared heretical the assertion expressed by many fratres that Christ and his disciples had neither private nor commonly ownership (Cum inter nonnullos) 11 . With the theoretical disputes around the usus pauper and its continuation, especially in scholastic circles, and not least due to practical innovations in the handling of money (e.g. mons pietatis), the Franciscans are considered -in striking contrast to their early intentions -nearly as pioneers of modern, capitalist-oriented business ethics 12 .Historiography on the Friars medieval economic practice If one looks beyond the studies which discuss the normative definitions and doctrinal provisions for or out of the exempt Order about economy, by surveying the detti discusses the juridical roots in "La regola e vita dei frati è vivere senza nulla di proprio". Primi accorgimenti guiridici, la fictio iuris, [in:] G. musotto, a. musco (eds.), I Francescani e la politica (secc. XIII-XVII). Atti dei Convegni internazionale di studi, Palermo, 3-7 dicembre 2002(Franciscana, 13/2), Palermo, 2007, pp. 47-74. 10 Bullarium Franciscanum, ed. j. h. sbaRaleae, vol. 3: A Clemente IV. ad Honorium IV., Romae, 1765; V. mäkinen, Property rights in the late medieval discussion on Franciscan poverty (Recherches de théologie et philosophie médiévales, 3), Louvain, 2001, esp. p. 95. 11 Sources in chronological order: Bullarium Franciscanum, vol. 4: Referens ea, quae Nicolai IIII. Caelestini V. et Bonifacii VIII. sunt, ed. D. A. Rossi, Romae, 1768Extravagantes Iohannis XXII, ed. J. taRRant (Monumenta Iuris Canonici, series B, Corpus Collectionum, 6), Romae, 1983, pp. 217-221;finally Bullarium Franciscanum, vol. 5: Benedicti XI, Clementis V, Joannis XXII Monumenta, ed. K. eubel, Romae, 1898, pp. 256-259, no. 518; out of the literature: j. s. heFt, Nicholas III (1277)(1278)(1279)(1280) and John XXII (1316-1334. Popes in Contradiction?, "Archivum Historiae Pontificia", 21, 1983, pp. 245-257;j. miethke, Der "theoretische Armutsstreit" im 14. Jahrhundert. Papst und Franziskanerorden im Konflikt um die Armut, [in:] h. (Intersezioni,268), Bologna, 2004. economic practice of individual friaries 13 , the results, however, are comparatively small and the approaches predominantly generic 14 . Of course, this is due primarily to the low rate of surviving sources. Furthermore, the contributions of the last two decades dedicated to this subject are not many 15 . On the other hand, the scant attempts by economists to transfer models and theories of economic development to medieval religious communities, were perceived by medievalists, if at all, with noticeable restraint 16 . Just the French school led by Jacques Le Goff once established a relationship between Mendicant settlements and urban development and thereby sustainably influenced the research since the 1960s 17 . The overall dilemma of a missing mediation between economic methodology and monastic historiography as a whole still exists today.The historiographical picture on the material running of the Franciscans in general and of its medieval branch in particular darkens further if one directs the focus to their houses in Central Europe and especially in the Přemyslid Kingdom of Bohemia 18 , attribution of single friaries or even entire custodies (such as the Lower Silesian custodies of Wrocław (Breslau) and Złotoryja (Goldberg) to this or another province, often connected with the influence of the powerful Saxonia do not have to be explained in greater detail 25 , as well as the question of the existence of an independent Polish province 26 or to what extent the notorious tensions between the three national components -that is the Czech, the Polish and German-speaking fractions of the brothers -challenged the unity of the province 27 . If we rather follow the description of the late 14 th century under the pen of the fairly reliable Order's member Bartholomew of Pisa (c. 1338-1401 28 and complement it to subsequent foundations and recent findings on individual settlements, we can state that the Czech-Polish province, between its solidification till roughly 1420, consisted of seven custodies which did not completely fit the spatial divisions of secular power 29 : First, the Central Bohemian Custody of Prague (Praha, Prag) with the two local friaries St. Francis and St. James, to which the general studies (studia generalia), probably founded during the 1310s 30 , were affiliated, and the convents in Bechyně (Bechin), What was the significance of these communities in economic terms? How did the brothers (or sisters) and their leaders, the guardians and abbesses 41 , or their vicarious office bearers, the male or female procurators 42 mould the economic livelihood of which they were entrusted and what do or can we know of their economic management? First, it must be stressed that an analytical discussion of the entire corpus of relevant sources hitherto does not exist, if we don't limit our observations to some specific source types, such as the most valuable office books (Amtsbücher) 43 . Much of the following should thus be understood rather as a working hypothesis than a safe stock.Economic actions of the Franciscans: activities and their classification Even beyond the 1240/50s -the establishment phase of the Friars Minor in Bohemia and Moravia -, those activities were of crucial economic importance which served for the cura animarum, the souls' salvation of the faithful; here, the brothers acted naturally more as a receiving than a demanding body, the more if they could rely on a wide popularity among local, but also of trans-local circles of the population 44 . In the first place, these actions included the exercise of memorial tasks initially deriving from donations (dotationes) and/or foundations (fundationes) 45 , called Seelgerät by German historiographers; then the execution of worship including a growing number of specialized masses (missae speciales) 46 , no less funerals, whose legacies (Stolgebühren in German terminology), especially the so-called 'Fourth Part' (quarta funeralia) brought about, like in more Western parts of Europe, several Bohemian and Moravian towns to some violent clashes with the parish clergy 47 ; and finally the general administration of the sacraments, especially the confession (confessio) 48 . The Order received sustainable support first of all from papal, also from episcopal side by encouraging the faithful through indulgences (indulgentiae) to an active, not sel- 41 On the offices: l. Viallet, Le rôle du gardien dans les couvents franciscains au XVe siècle, [in:] m. Robson,j. RöhRkasten (eds.),Franciscan Organisation,; about the authority of the female counterpart, shortly: R. bacheR, Klarissenkonvent Pfullingen. Fromme Frauen zwischen Ideal und Wirklichkeit (Schriften zur südwestdeutschen Landeskunde, 65), Ostfildern, 2009, pp. 73-75. 42 For example, a procuratrix is testified in case of the Brno Franciscans in 1352; cf. b. mendl (ed.), Knihy počtů města Brna z let 1343-1365 (Knihy městských počtů z doby předhusitské, 1), Brno, 1935, p. 196; at other places, for instance Riga, we often encounter the vice-guardian, see Urkundenbuch der alten Sächsischen Franziskanerprovinzen, ed. l. lemmens, vol. 1: Die Observantenkustodie Livland und Preussen, Düsseldorf, 1902, p. 19, no. 34 (ca. 1295. 43 Cf. s. pätzold, Amtsbücher des Mittelalters. Überlegungen zum Stand ihrer Erforschung, "Archivalische Zeitschrift", 81, 1998, pp. 87-111; see also M. hömbeRG, Zur Strukturierung der Buchbestände: Amtsbücher der Wirtschaftsführung, retrievable from the webpage of the Universität Düsseldorf, cf.: www.phil-fak.uni--duesseldorf.de/.../Hoemberg-Quellentypologie.pdf . 44 Classic study: F. elseneR,Vom Seelgerät zum Geldgeschäft,[in:] m. lutteR,h. kollhosseR (ed.), Recht und Wirtschaft in Geschichte und Gegenwart. Festschrift für Johannes Bärmann zum 70. Geburtstag, München, 1975, pp. 85-97; about developments within the non-begging Orders: V. toneatto, p. ČeRnic, s. paulitti (eds.), Economia monastica. Dalla disciplina del desiderio all'amministrazione razionale (Quaderni di cultura mediolatina, 4), Spoleto, 2004. domly pecuniary assistance whenever the erection of churches 49 or the protection of missionary activities 50 had to be ensured. All of these measures, based on the intermediary function of the brothers in obtaining the salvation of the faithful, entailed monetarian or at least economic advantages which often can be explored only partially, for instance through injunctions in foundation charters which provide a precious piece of a far more accurate system of acquisition to be explored 51 . However, informal grants including the collection of the alms at the end of the mass, countergifts as means of gratitude or many other informal givings by the sacrament's recipients or their families have only a scarce documentation in written form.These activities have to be juxtaposed with the ones that brothers carried out for their own subsistence, that is, the maintenance of their community and the buildings, initially used and later on owned by them, or the building of the church, accomplished by the fabrica. As a makeshift practice, only in contrast to the above-mentioned type of action, I refer to this as cura domestica, as a "household concern" 52 . The most com-mitted and original form of acquiring means of subsistance, begging, can be reconstructed occasionally, at least topographically, with the help of begging registers, labelled Termineiverzeichnisse in German historiography 53 . As far as the property of the goods was initially managed by a nuntius, then a mediating person or procurator was assigned to the Order, one can detect a higher intrinsic economic involvement 54 . The management and leasing of real estate and the exercise of fundamental rights, arising in the Seelgeräten, paved the way, though rather late in Bohemia, namely in the late 14th century, to greater participation of the friars in the "bond market", that is the acquisition and dissemination of income and interest on immovable goods (immobilia) 55 . Looking at the quite well examined economic history of Prague, one can be ascertained, that the local friary of Saint James in the last quarter of the 14 th century obtained a considerable part of its income from this branch by of purchasing or leasing at least 24 urban houses 56 . Only conjectures are to be made with regard to the rural property and rights of soils and the extent of related income, let it be agriculture, the monastery garden, the forest industry, the fishing industry (piscatura), the mills, the wine yards or the breweries (brazatoria); in most cases we might only speculate if the earnings from this economic sector primarily served for the community's maintenance or was reinvested to strengthen its wealth 57 . The involvement into pure money lending, however, in the strict sense of lending business, can be found, at least for Prague (since 1398) 58 .Another branch of acquisition difficult to access is the confiscation of possessions and rights of convicted heretics in the inquisitorial proceedings 59 . In the Bohemian Crown lands, the Inquisition, continuously documented from the 1310th and the 1340s onwards and equipped with its own office adjacent to the Prague friary of Saint James, was mainly driven by the two largest mendicant Orders, first the Dominicans and second the Franciscans 60 . The names of the inquisitors like Hartmann of Pilsen, Jaroslaus of Beneschau and Peter of Načerac, as well as some of their trials are known in greater detail 61 . They make us aware that the Inquisitor often could demand for himself and thus for his community the third part of the heretic's possession 62 ; but the information is too scarce for a reliable appraise of the overall extent as well as of the amount of income generated over a longer observation period 63 . The anti-mendicant, sometimes even internal criticism of the procedural zeal of the brothers might not only be connected with the suspicion that the processes had been exploited in the conflicts between clergy and mendicants, but also hint to related economic incentive 64 .Dějepis mesta Prahy, 9 vols., vol. 1-6, Prag, 18922-19062, vol. 7-9, Praha, 1886-1893, provides the most thorough investigation; see also F. pick, Beiträge zur Wirtschaftsgeschichte der Stadt Prag im Mittelalter, "Mitteilungen des Vereins der Geschichte der Deutschen in Böhmen", 44, 1906, pp. 277-321. About the overall relevance of this type of transaction: a. schlunk, Kloster und Kredit. Die Rolle der Klöster als Kreditgeber und Kreditnehmer vornehmlich im 14. Jahrhundert, "Scripta Mercaturae", 23, 1989, pp. 36-74. Berlin-New York, 1975. The earliest mentioning of a Franciscan inquisitor in Bohemia goes back to 1257, when Alexander IV commissioned Bartholomäus, lecturer in Brno, and Lambert "the German" with it on the plea of king Ottokar II; cf. Les registres d'Alexandre IV. Recueil des bulles de ce pape, ed. C. b. de la RoncièRe, vol. 2: Texte: année III (1256-1257, ed. J. de loye (Bibliothèque des Écoles Françaises d'Athènes et de Rome, Série 2,15), Paris, 1917Paris, , pp. 608-610, no. 1975; quoted again by A. patschoVsky, Die Anfänge, pp. 44s. 61 a. patschoVsky, Quellen zur böhmischen Inquisition,idem.,Die Anfänge,[23][24][25]28. See also: i. hlaVáČek, Zur böhmischen Inquisition und Häresiebekämpfung um das Jahr 1400, [in:] F. Šmahel (ed.), Häresie und vorzeitige Reformation im Spätmittelalter (Schriften des Historischen Kollegs, Kolloquien, 39), München, 1998, pp. 109-131. 62 a. patschoVsky, Quellen zur böhmischen Inquisition, pp. 135-138, no. 26 (=106) und esp. no. 27 (=107): "de qua bonorum confiscacione tercia pars plene et integre cedit nostro officio". On the differing portions of acquisition: ibidem, p. 138, note 205.63 Introductionary: G. GeltneR, The making of medieval antifraternalism. Polemic, violence, deviance, and remembrance, Oxford, 2012; about the critiques of Bohemian preachers: c. ockeR, Die Armut und die menschliche Natur: Konrad Waldhauser, Jan Milíč von Kroměříč und die Bettelmönche, [in:] m. deRwich, m. staub (eds.), Die "Neue Frömmigkeit" in Europa im Spätmittelalter (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, 205), Göttingen, 2004, pp. 111-132; information from within the Order: a. neumann, Výbor z předhusitských postil, [in:] Archiv literární II. Beilage der Revue Archa, Olomouc, 1922, pp. 94s. 64 e. doležaloVá, Inquisitionsprotokolle als Tunnel zwischen dem katholischen und dem waldensischen Kommunikationsraum -Unter besonderer Berücksichtigung Böhmens im 14. Jahrhundert,[in:] e. doležaloVá, R.Šimunek, (eds.), Ecclesia als Kommunikationsraum,p. 72. Other economic activities of the Franciscans are tapped also only indirectly or in a speculative manner. This applies to the disposal of own premises for worldly concerns. It may be assumed that the use of the large church buildings for meetings, assemblies of estates, councils or provincial assemblies, as we can prove it, for example, for the Saint James friary of Prague in the years 1343, 1372, 1386, 1392, 1405 and 1407 65 , had an impact not only on the everyday life of the brothers, but may also have been rewarded by the applicants or users ex post and beyond contractual arrangements. Certainly this form of acquisition includes the accomplishment of smaller to large ceremonials as well as the quite frequently noted solemn settlement of disputes 66 .The measures outlined above could easily be categorized according to the agent of action; a distinction between external and internal is necessary knowing that some friars became recipients of offices or positions 67 , that is obtained prebends or obligations, either via the appointment as Inquisitors, as doctors to domestic or foreign universities (e.g. Albert Bludův 1355, nominated in addition Auxiliary Bishop of Prague) 68 , as chaplains or confessors (often under the Přemyslids) 69 , as a court historian under Charles IV (e.g. Beneš Minorita or John of Marignolla) 70 , or in receipt of curial positions as in the case of the Friar Minor Pribislav, titulary Bishop of Satora from 1313 to 1333 71 . The ordination lists of the Prague archdiocese, the libri erectionum, however, show only very sporadically such entries to the Friars Minor. Anyway ecclesiastical 65 Privilegia měst Prazských = Privilegia civitatum Pragensium, ed., j. ČelakoVský (Codex Juris Municipalis regni Bohemiae, 1), Praha, 1886, pp. 68-70, no. 45 (13 VI 1343; pp. 175s., no. 108 (13 XII 1386);pp. 190-193, no. 121 (5 I 1405); see also j. spěVáČek, Václav IV. 1361-1419. K předpokladům husitské revoluce, Praha, 1986, pp. 172, 471;V. tomek, Dějepis mesta Prahy, vol. 2, Praha, 18922, p. 149. Šmahel, Intra et extra muros, p. 280, in-dicates this function as a crucial motive for moving intra muros. On the settlements of disputes in the local friary of St James: Acta summorum pontificum res gestas Bohemicas aevi praehussitici et hussitici illustrantia. Acta Innocentii VII., Gregorii XII., Alexandri V., Johannis XXIII. nec non acta concilii Constantiensis 1404-1417. Acta Clementis VII. et Benedicti XIII. 1378-1417. J. eRŠil (Monumenta Vaticana res gestas Bohemicas illustrantia, 6), pars 1, Praha, 1980, pp. 320-326, no. 484 (20 VII 1410. For Opava cf. the hints provided by: j. zukal, Paměti opavské. Črty kulturní a místopisné, Opava, 1912, p. 32. 66 Well known example: king Wenceslas' I second coronation in the local monastery Saint Francis in 1249; cf. Chronicon Marignolla, [in:] Kroniky doby Karla IV. ed. M. blahoVá, Praha, 1987, p. 465; overview of these functions in j. kejř, Die mittelalterlichen Städte in den böhmischen Ländern. A,78), Köln-Weimar-Wien, 2010, pp. 352-362. 67 The two Prague settlements is explored by F. Felskau, Agnes von Böhmen, 68 j. kadlec, Die Franziskaner in den böhmischen Ländern, p. 88. 69 m. soVadina, Dvůr Václava I., "Sborník archivních prací", 45, 1995, pp. 3-40;h. patze, Die Hofgesellschaft Kaiser Karls IV. und König Wenzels in Prag, [in:] idem (ed.), Kaiser Karl IV. 1316-1378. Forschungen über Kaiser und Reich, Neustadt/Aisch, 1978 aus: "Blätter für deutsche Landesgeschichte", 114). 70 k. enGstoVá, Jan Marignola a památky doby Karla IV. (K významu písemných pramenů pro výzkum hmotných památek), "Český časopis historický ", 97, 1999, pp. 476-505. 71 Urkundenbuch des Stiftes Schlägl, ed. i. h. pichleR, Aigen i. M., 2003, p. 102, no. 86. For further references consult the entries in RBM,vol. 2. careers of individuals shall be disregarded for the investigation of a friary's material running, as a phenomenon of relevant economic size 72 .After all, the remarks made above show that important aspects of the economic livelihood of a community are recorded if at all to moderate extent. Too often the information is delivered indirectly or fragmentary; at the best, sources of serial character allow a successful examination of acquisition or income in a compact form 73 . Noteworthy, one can not assign the forms of income and expenditure to an economic industry stringently: the economy based on the exchange of natural goods (Naturalienwirtschaft) probably took place in activies rather distant to literal bonds, but surely could also consist in the contractual delivery of grain, fish or timber as prominent issues of charters, while the monetarian economy must have formed a weighty share of non-formalized relationships between the monastery and the outside world. Approaching an inventory of sources about the economic history of the Bohemian and Moravian FranciscansWe must assume that the frequently fractured history of many friaries as indeed of the whole country has caused heavy losses to the formerly existing amount of sources. Great historical cuts like the Hussite movement 74 , the religious wars of the early modern period, most notably the Thirty Years War 75 , the secularization of Emperor Joseph II 76 or the world wars of the 20 th century bear responsibility for minimizing the (internal) tradition; but many local to effective regional event, such as natural disasters like floods or fires in the town, famine, riots or, in view of our study period, the plague, have to be taken into account as well 77 .72 Libri Erectionum Archidioecesis Pragensis saeculo XIV. et XV., ed. C. boRoVý, a. podlaha, vol. 1-6, Praha, 1875-1889, 1927; e. doležaloVá, Comparison of Czech and English ordination lists of the late Middle Ages, "Historica", n.s., 12, 2005, pp. 45-83. 73 An exceptional richness of tradition is published in the case of Krummau: Urkunden-und Regestenbuch des ehemaligen Klarissinnen-Klosters in Krummau, ed. j. m. klimensch, Prag, 1904. 74 (14.-18. Jahrhundert) (Sozial-und wirtschaftshistorische Studien, 26), München, 2001, pp. 17-58. The own tradition of the friaries can be easily reconstituted 78 . In light of the overall poor tradition, many early modern source material gains an often not sufficiently acknowledged value because it rumores later lost knowledge, though usually only sporadic and in a more narrative appeal 79 : the baroque chronicals of local historiographers such as the work of the Brno master Stephen Christ 80 , the Chronologia conventus ad sanctos Joannes Brunae Minorum Ordinis Sancti Francisci Conventualium Collecta of John Impekhoven 81 from 1658, the yet unexplored Memorabilia of the observant Provincial Viktor Swatha 82 of 1727, and finally the printed writings of the historiographers Wrbcansky (observant) or Biernacky (conventual) 83 provide at least a contribution to the overall understanding of the Order's development in the region in which its economic life is embedded.But back to the medieval sources: the dispositions, set off externally or internally, from the rule and its interpretations through the Constitutions up to the statutes issued on overall 84 or provincial level 85 , shape the normative framework of the friars' 78 First access in: j. sVátek, Organizace řeholních institucí v českých zemích a péče o jejich archivy, "Sborník archivních prací", 20, 1970, 2, pp. 505-624, esp. pp. 544-550. 84 For instance the regulation of the Narbonne general chapter in 1260, rubrica III (de observantia paupertatis), esp. paragraph V; edited by: F. ehRle, Constitutiones Generales Fratrum Minorum Narbonenses anno 1260, "Archiv für Literatur-und Kirchengeschichte", 6, 1862, pp. 45-47; decisions of other general chapters: G. abate, Memoriali, statuti, ed atti dei capitoli generali dei fratri minori die secoli XIII e XIV, "Miscellanea franciscana", 33, 1933, pp. 15-45, 320-336;34, 1934, pp. 248-253;35, 1935, pp. 101-106, 232-239;c. cenci, De Fratrum Minorum Constitutionibus Praenarbonensibus, AFH, 83, 1990, pp. 50-95;m. bihl, Statuta generalia Ordinis edita in Capitulis generalibus Narbonae an. 1260, Assisii an. 1279 atque Parisiis an. 1292 (Editio Critica et Synoptica), AFH, 34, 1941, pp. 13-94, 284-358;s. j. p. Van dijk, The statutes of the general chapter of Pisa (1263), AFH, 45, 1952, pp. 299-322;a. caRlini, Constitutiones generales Ordinis Fratrum Minorum an. 1316 Assisii conditae, AFH, 4, 1911, pp. 269-302, 508-526, 526-536;p. s. mencheRini, Constitutiones Generales Ordinis Fratres Minores a Capitulo Perpiniani anno 1331 celebrato editae, AFH, 2, 1909, pp. 269-292, 412-430, 575-599; F. deloRme, Acta capituli generalis anno 1346 Venetiis celebrati, AFH, 5, 1912, pp. 698-709; idem, Acta et Constitutiones capituli generalis Assisiensis (1340), AFH, 6, 1913, pp. 251-266;m. bihl, Statuta Generalia Ordinis edita in capitulo generali an. 1354 Asisii celebrato communiter Farineriana appellata, AFH, 35, 1942, pp. 35-112, 177-253;c. cenci, L'Ordine francescano e il diritto. Testi legislativi dei secoli XIII-XV (Bibliotheca eruditorum, 15), Goldbach, 1998;h.-m. stamm, Strafrechtliche Bestimmungen in der Gesetzgebung des Minderbruderordens bis Anfang des 15. Jahrhunderts,[in:] Proceedings of the Ninth International Congress of Medieval Canon Law (Monumenta iuris canonici, Ser. C, Subsidia, 10), Città del Vaticano, 2004, pp. 713-722. economic action. So few news to local provincial chapters exist, so much the remains of tradition need to be adequately evaluated 86 . Serial sources, produced by local friaries, and more or less exclusively dedicated to the economic management as urbars, fief's books (Lehnbücher), registers, or books of income and expenses (redditus and impensa), in German speaking regions often called Gültbücher, were mostly kept in the sacristy of the monastery and experienced a certain spread in the northern Alpine region only in the 14th century 87 ; unfortunately, they are not handed in our area of interest, at least not for the first Franciscan Order 88 . An exception in this respect constitutes the so-called Salbuch of the Cheb Poor Clares, which consists of a register of letters and documents not only of the local Clarissans, but also of the neighbouring Franciscans to a meaningful extent 89 . Nevertheless, due to the very modest survival of appropriate sources, one has to pay more attention to written sources coming from institutions exterior to the friars: charters, privileges, indulgences and edicts are, up to the 14 th century, when the public notary began to enforce as a certifying agency for legal acts 90 , undoubtedly the most valuable sources of such content. They Praha, 1905-1906. 87 k. haubeRtoVá, G. hoFmann, l. leŠický, Soupis západočeských urbářů: 2. pol. 13. století -1773, Plzen, 1993j. kuba, t. Šimek, FR. zahRádka, Soupis východočeských urbářů: 2. polovina 13. století -1776, Zámrsk, 1997 Moravia, similar inventories are lacking till today. See also a. neumann, Deutsche Franziskanerhandschriften in den Bibliotheken Mährens, "Franziskanische Studien", 9, 1922, pp. 260-263. 42, 1904, pp. 207-252, 293-317, 450-479;43, 1905, pp. 77-105;separated print: Das Salbuch der Egerer Klarissen v. J. 1476im Egerer Stadtarchiv, ed. k. sieGl, Prag, 1905 (henceforth cited by the latter edition). On the rich preservance of liturgical material of the monastery: j. liŠkoVá, Liturgické knihy chebského františkánského konventu, unveröffentl. Magisterarbeit, Praha, 1991 , 7), Valencia, 1986, pp. 177-193; corresponding observations taken from other regions: n. keRsken, Öffentliches Notariat und klösterliches Urkunden-can be reached in the commonly known serial publications of registers, although not always consistently, for systematic examination 91 , or if compiled in cartularies, partially still preserved in archives 92 . Especially with regard to the well examined last wills 93 , the economic importance of the legacies for individual communities can be grasped quite well -from the four marks granted to the Friars Minor of Königgrätz by the Royal pincerna Zbraslaus in 1238 to the widespread disregard of the Order in the first two decades of the 15 th century 94 . These sources are followed, in terms of a relatively high density of information, by the urban or municipal account books 95 , which were published and scientifically explored at least for some central locations such as Prague, Brno or Pilsen; finally, the formula books and text collections Budapest", 7, 2001, pp. 187-209; and idem, Methodische und methodologische Probleme bei der Erfassung und Auswertung spätmittelalterlicher Bürgertestamente unter besonderer Beachtung böhmischer Quellen, "Medaevalia historica Bohemica", 9, 20039, , pp. 211-243. 94 RBM, vol. 2, p. 12189, , no. 2786 : "et in Gradech fratribus Minoribus quatuor marce, et in Praga fratribus de sancto Jacobo committo dare elemosinam, quantum uxori mee secundum deum videbitur. " Witnesses are amongst others two Dominicans ("frater Chuno" and "frater Stephanus") and two Franciscans ("frater Petrus macer" and "frater Gerodus"); cf. the listing at t. kRzenck, Böhmische Bürgertestamente des 15. Jahrhunderts. Regestenverzeichnis, "Archiv für Diplomatik", 44, 1998, pp. 141-186 , "Listy orlického muzea", 1-2, 1967, pp. 19-58, 163-204 of worldly or ecclesiastical chancelleries have to be mentioned in that respect 96 . A source of same rank with regard to its systematic lay out, are the records of the spiritual court (Offizialat, Czech: soud). They collect legal disputes between ecclesiastical institutions and are edited for the Prague archdiocese under the title Acta iudiciaria 97 ; though mentioning them in a rather laconic or sporadic way, they shed light on the friar's conflicts about monetary or real estate issues.To the sources explicitly dealing with economic issues, one has to add a variety of writings of memorial concern which uncover at least indirectly clues to the economia monastica of the brothers. The necrologies of the friaries of Olomouc and Český Krumlov 98 and manuscript collections of mixed text forms, here foremost the socalled Epicedium, the memorial book of the Brno Friars Minor, are to be named 99 . Once more, these remarks make clear that certain continuities of tradition are to be expected in those parts of the country which remained rather unaffected by the Hussitism, especially the Margraviate of Moravia. The protocols of visitation, usually ordered by the Order itself and in rare cases also decreed from the outside, constitute an additional surviving source in both core countries of the kingdom; these documents report, apart from disciplinarian sanctions, the economic condition of a friary 100 .In addition, some narrative source 101 hitherto has received little attention. We learn, for example, in the legend of Princess Berlin, 1989; highlighting the development of this institution in Bohemia: b. kubíČkoVá, K počátkum pražského oficialátu, "Sborník příspěvků k dějinám hl. m. Prahy", 5, 1932, pp. 391-479; 98 j. emleR, Dvě nekrologia Krumlovská, "Věstník královské české společnosti nauk", 1, 1887, pp. 198-227; on the double cloister: h. soukupoVá, Klášter minoritů a klarisek v Českém Krumlové, "Průzkumy památek", 6, 1999, pp. 69-86;j. loseRth 43-44, 1919-1920, pp. 14-64. 100 j. obeRste, Die Dokumente der klösterlichen Visitationen (Typologie des sources du Moyen Âge, 80), Turnhout, 1999, pp. 45-50, introduces this type of source. Fortunately, for the Olomouc Poor Clares, we have at our disposal such a protocoll, cf. a. neumann, Prameny k dějinám duchovenstva v době předhusitské a Husově. Studie a texty k náboženským dějinám českým, Praha, 1926, pp. 157-161; idem, Z dějin českých klášterů do válek husitských, Praha, 1939, pp. 167, 184s. the incoming resources for the Poor Clare Monastery of the royal daughter 102 . The narrative source informs us also about the authority of the monastery's foundress when she endows the neighbouring brethren with food supplies; in the miracle report of her legend, we face statements which identify the friars as active mediators in the allocation of adoration and healing objects 103 . This form of promotion certainly caused profitable effects, which went beyond the issuance of votive offerings to pilgrims and worshipers 104 . Information of some indicative character concerning the economic life are even embodied by some liturgical sources when they reveal major benefactors of a monastery, the names and dates of their funeral and the incurred memorial obligations, therefore drawing attention to a specific quality of support for it. The most telling example here would probably be the already mentioned Brno Memorial book, which consists of a statement of his foundation operations, a listing of burials choir, and a rather small collection of eternal wills (Ewigtestamente) and bonds. Evaluation possibilities and research perspectivesTo what extent can the quite sparse material outlined here widen our knowledge of economic practices of the Friars Minor, and in the second place of the Poor Clares, and what can be the objective and limits of our interpretation? If one leaves for the time being the possible gains of insight related to individual friaries of the Franciscans through archival present, but largely untapped sources aside 105 , and deals with most urgent and fruitful research purposes, then the already mentioned published registers strictly require systematic review and analysis; thus a "charter's book of the Bohemian and Silesian custodies of the Friars Minor from foundation to Hussite Reformation" could emerge which stands in line with similar publications for other regions and provinces, mostly composed around 1900; the scientific value of this edi- 13.-16. Jahrhundert, Internationales Kolloquium Prag 5.-10. Okt. 1998 (Colloquia mediaevalia Pragensia, 1), Praha, 1999, pp. 191-208; study dealing with the same subject: R. i. buRns, Relic vendors, barefoot friars, and Spanish Muslims: reflections on medieval economic and religious history, "Comparative studies in society and history", 24, 1982, pp. 153-163. Not tion as a starting point for further research needs no further discussion, even if it incorporates only information on a few monasteries of a remarkable size, while other houses would be represented with perhaps not much more than two or three (rather arbitrary?) entries 106 . By this way, insights could be gained, which at least shed much sharper light, on the relative weight of the Friars Minor in general or of individual houses in particular, always in the overall framework of normative traditions of economic activities in the countries of the Bohemian kingdom. A similar procedure is recommended, by the way, with the aforementioned legal acts of the spiritual court.The Acta Judiciaria that have been evaluated on a descriptive level for both Prague friaries offer an opportunity to evaluate the legal endeavors of the communities that secured economic subsistence in conflictual contexts 107 .In a second perspective, on the level of analysis of individual monasteries, the municipal books, the libri civitatis, above all the account books of the urban administration entities, require a thorough analysis, especially when they are preserved for a longer period and comprise a high density of tradition, as in the case of Brno 108 . They provide excellent evidence when showing the urban anchoring of the Friars Minor; like for the sources already listed, this material allows to adopt the comparative approach, here for obvious reasons firstly compassing the biggest "rival", the Dominicans, but then also the other mendicant orders 109 . An evaluation of the releases of the Brno City Council for the years 1343-1365 illustrates the goals and limits of such an approach for the local convent of Saint James (founded before 1238), first on the basis of the listing of all entries, including the so-called distributions (Losungen) and The comparative evaluation of such a serial source can be carried out very easily between the brothers of the Friars Minor and the local resident Dominicans of St Michael (founded before 1247 111 ), in addition to other spiritual communities on the spot. In terms of a relative classification of the findings, it is certainly helpful to interpret the urban distributions (i.e. collections) or the debenture bonds more precisely for a specific year in order to classify the urban ties of the brothers (Fig. II) 112 :In general, only after a reconciliation of such extra-monastically created record series and under consideration of all forms of proceedings the secular agents or "business entities" had chosen, one can appreciate in a critical way Šmahel's dictum about the relative marginal importance of the Friars Minor from an economic point of view 113 . Such an attempt cannot be successfully exerted on various levels and different compasses, but it might lead to meaningful statements already, when a collection of all charters is handed down, as described earlier. 60 Geburtstag, Ostfildern, 2003, pp. 165-186. For further investigation opportunities at the scale of individual friaries, the already introduced Salbuch of the Poor Clares in Cheb (Eger) offers an unequalled insight into the course and nature of economic contracts of the sisterhood; its compact tradition of 54 business-related documents of the neighbouring Friars charged of the cura of the sisters shows in details key aspects of their economic management. Certainly, one has to bear in mind a set of very particular spatial conditions, among which the fact that the friary was affiliated of the Saxon province and located in a border region of the realm, where German-speaking immigrants and a Hohenstaufen ministeriality dominated for long the setting 114 . The scope of the material permits, beyond the observation of a single incident, allows to observe and to analyse contractual economic activities over a period of about 200 years and to characterize the Friar's economic relations, at first by means of a list of the subjects of authentication (Fig. III), followed by a distinction of the acts according to their agents, the inducers or issuers of the contracts (Fig. IV, following): 114 For the history of the region: F. kubů, Chebský městský stat. Počatky a vrcholné obdobi do počatku 16. století (České dějiny, 1), České Budějovice, 2006; for a deeper knowledge on the history of the Saxonian province, consult: b. schmies, k. Rakemann, Spuren franziskanischer Geschichte. Chronologischer Abriß der Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinzen von ihren Anfängen bis zur Gegenwart (Saxonia Franciscana Sonderband), Werl, 1999, esp. pp. 29-91. The information given reveals the variety of business transactions, the juxtaposition of currencies (Prague groschen, Cheb pounds, Rhenish gulden, Meissner) and the common practice in the linkage of goods (Kahr/basket and "tons" as a special measuring unit of weight for grain, chickens, or fish, intermingled with tangible benefits as constituting elements of pensions) and money 115 . From the consideration of the individual business contract or better his record to an interpretation of the overall results from the complete findings, one can draw a wide range of conclusions. Striking elements of an individual business practice are as much insightful as the disclosure of fundamental structures of the business behaviour throughout the period, let it be the tendencies of sinecure observable, disclosed only after the mid of the 15th century, let it be the considerable degree of "inter-community transactions" of the two houses of the Franciscan family. The latter observation strenghtens the hypothesis of close economic ties between the Poor Clares and the friars, regardless of the well documented occurrences of discord between them. The wide scope as well as the extraordinary amounts of individual annuities (Jahrzeitrenten) that the Poor Clares contracted with the Friars Minor cast a revealing light on a binding aspect that should not be underestimated considering the numerous double monasteries in that region 116 .The favorable situation concerning the surviving sources in this case opens up the opportunity to investigate, apart from social and material aspects of these transactions, also the topographic, spatial dimensions of the so-strained network. The close connection between the depth and the scope of evaluation possibilities on the one hand and the wealth of tradition on the other hand, becomes undoubtedly evident in this privileged example. It seems that we will be able to develop suitable and proofable categories of characterization of the entities, like active/passive -suggested 115 The still fundamental study on the most proliferated Bohemian coins is: k. castelin, Grossus Pragensis. Der Prager Groschen und seine Teilstücke 1300-1547 Mentioning of a prebendary: Das Salbuch der Egerer Klarissen, p. 121, no. 304 (29 XI 1464); from the relatively rich documentation of the annuities, starting with 1374: Ibidem, p. 99, no. 233 (15 VI 1436). Consider also the entries, for instance in: Urkundenbuch des Klarissinnen-Klosters Krummau, pp. 51-53, no. 13 (1364).by Anglosaxon historians -, town orientated versus land orientated, nobility driven versus burghers driven, economically saturated or suffering, influential versus inconspicuous, or rich versus poor, only in such cases and commencing on a comparative scale 117 . 117 The Cheb documentation supposedly could be best ranked and compared, for instance on the basis of the convenient period 1338-1387, by considering the rich documentation preserved from the Prague Austin Hermits, because the 19 contracts entailing annuities there (J. kadlec, Das Augustinerkloster, pp. 88-90) could be easily juxtaposed with the eight documents of same nature we have for the Cheb Franciscans.If we break down the number of such contracts in other parts of Europe to our investigation period of 50 years (M. dRewniok, Der Einfluss der Stifte und Klöster, p. 537, with 131 annuities during the span 1368-1500), where collegiate chapters signed nearly 50 of such transactions, we incline to interprete the local evidence as a proof for the marginality of the Friars in economic terms. The distinction beween active and passive was proposed by R. GilchRist, Gender and material culture. The archeology of religious women, New York,, 19972, p. 152, with regard to female houses; to my mind, such a differentiation is easily applicable to male houses comprising the aim to characterize their economic behavior. An excellent discussion of the social strata distinctions is exposed in : i. hlaVáČek, Adel und Nicht-Adel an der Schwelle von der Přemysliden-zur 120 The publication of the sixth conference of the FORUM URBES MEDII AEVI (FUMA), organized by the Archaia Brno and accomplished 14.-17 V 2007, is still to come out.Further opening prospects, to one who wants to raise the question of the economic behavior of all related tangible aspects of relationships of a given monastic establishment, can be best demonstrated with the example of the Prague double monastery of the Order, St Francis. Here, the multi-layered tradition, based on a variety of sources which we can grasp with regard to the royal monastery of the Poor Clare, including legendary information, narrative notes, and normative documents from charters to court records, offers a complex insight into the spiritual, social, and economic ties of the sisters, thus helps to evaluate the network of relationships they maintained. From the various elements which compose the support of monastic institutions, from the ingressus-permits through donations to funerals, a typology of monastic contacts can be established, which allows (even though surely incomplete) to establish representative patterns of support. Sorted according to the participating families and placed in a comparative ranking, a complex network of relationships can be figured out, providing a meaningful access to the outer and inner ties of the sisterhood; these observations can even be classified, when the quality and quantity of families' contacts is expanded to other parameters like their support of other Clarissan houses; by that, their relationship to the female Franciscan monastery is brought in a relative weighting (Fig. V, next page) 118 :The exemplified approach emphasizes that the gathering of dispersed, if not disparate, elements of the tradition might be a fertile method to be applied when the complexity of the economic conditions of individual friaries or monasteries must be catched "holistically". This can be achieved only in a few monasteries to a certain extent, once these are bestowed with a workable minimum of surviving tradition. And even still, a well-balanced analysis of such privileged monasteries requires the courage to draw from the silence and the inevitable voids the correct deductions, refraining far-reaching conclusions, such as attempting to attribute losses in economic relevance to the decline of social embediment, at least on an indicative level 119 . Nevertheless, digging deeper into the economic history of the Franciscan friaries in medieval Bohemia and Europe remains these limits notwithstanding a worthwhile task 120 . Christian-Frederik FelskauFreie Universität Berlin Źródła pisane dotyczące ekonomii franciszkanów (a także klarysek) w Czechach i na Morawach w latach około 1230 -około 1450 Streszczenie Niniejszy artykuł analizuje zachowane źródła pisane dotyczące ekonomii (lub istotne dla tego zagadnienia) średniowiecznych franciszkanów na obszarze dzisiejszej Republiki Czeskiej, obejmującym główne ziemie należące wówczas do Korony Czeskiej, tzn. Czechy i Morawy. Autor najpierw opisuje początki działalności franciszkanów, ich idealistyczną postawę wobec ubóstwa oraz wyrzeczenie się dóbr materialnych, a następnie przedstawia zarys podstawowych regulacji prawnych, zarówno zakonnych jak i papieskich, dotyczących dysponowania środkami pieniędzmi, ziemią oraz dobytkiem jako środkami zapewniającymi ekonomiczne przetrwanie oraz powodzenie tego obejmującego zasięgiem całą Europę zakonu.Następnie przedstawia rozlokowanie klasztorów i ich przynależność prowincjonalną oraz krótki przegląd historiografii poświęconej praktyce ekonomicznej franciszkanów. Proponuje kategoryzację różnorodnych typów działalności ekonomicznej franciszkanów, ich podział na kategorie według ich gospodarczego znaczenia, kontekstu i związków z tradycją. Omawia też najważniejsze źródła oraz zbiory źródeł (publikowane bądź nie), które wnoszą znaczący wkład do badań nad działalnością ekonomiczną franciszkanów. Ta część artykułu ma na celu stworzenie podstaw dla inwentarza źródeł.Na zakończenie prezentuje jedne z najcenniejszych źródeł, mianowicie księgi miejskie z Brna, księgę przywilejów z podwójnego klasztoru w Cheb/Eger oraz rozproszoną dokumentację podwójnego klasztoru w Pradze. Przegląd ten ma ukazać, na wybranuch przykładach, cele i ograniczenia obecnych i przyszłych badań oraz możliwości interpretacji. Przykłady te demonstrują też szroki zakres badań, oscylujący pomiędzy jednowymiarową oceną poszczególnych typów źródeł a łączeniem świadectw zaczerpniętych z różnych źródeł, z których każde odznacza się własnego rodzaju przydatnością dla problemu. Ze względu na ubóstwo źródeł cechujące wiele klasztorów franciszkanów, Autor przyjmuje pracochłonną metodę intertekstualną, aby uzyskać -przynajmniej w pewnym stopniu -"holistyczny" obraz zagadnienia, którego badacze zmagają się z brakiem wartościowych źródeł, a z drugiej strony, by włączyć analizę zachowanych źródeł masowych w szersze ramy międzyinstytucjonalnych porównań w celu oszacowania wagi konkretnych poczynań eknomicznych danego klasztoru franciszkanów. Słowa kluczowezakony żebracze, mendykanci, franciszkanniie, klaryski, gospodarka klasztorów mendykanckich, Czechy średniowieczne, Morawy średniowieczne, Cheb, PragaHereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 27-54 Christian-Frederik FELSKAU Freie Universität in Berlin Economy-Related Written Sources of the Franciscans (and partially of the Poor Clares') in Bohemia andMoravia, ca. 1230 -ca. 1450 SummaryThe article examines the surviving written sources of economic content or relevance related to the Medieval Friars Minors on the territory of present day Czech Republic, which covers the core lands of the Bohemian crown in the Middle Ages, i.e. Bohemia and Moravia. Starting with the Order's initions and its idealistic attitude towards poverty and the refusal of material goods, it gives then an overview of the most fundamental internal regulations and external, merely Papal decisions on the treatment of money, land and goods as means of ensuring the economic survival and success of the Europewide proliferated Order.The following section provides a brief review of the historiography dealing with the economic practice of the friars, preceeded by a summary of their provincial organization and distribution of settlements. This is followed by a methodological discussion of the relationship between activies of economic relevance, their categorization in terms of economic weight as well as content and the chance of their tradition. Then, the author discusses the most important sources and source collections (published or not) which attribute significantly to the investigation of the Friar's economic activies; this part of the study aims to provide the basis for an inventory of sources still to come. In the last paragraph, some of the most meaningfull sources, namely the urban books of Brno, the charter book of the Order's double monastery of Cheb/Eger, and the scattered documentation on the Prague double monastery are presented in order to exemplify goals and limits of present and future examination and pathes of interpretation; these examples demonstrate the wide range of investigation, oscillating between a one-dimensional evaluation of a specific type of source and the bundling of multiple evidences taken from a broad variety of sources, each of them characterized by its own validity; taking the relatively poor tradition of many Franciscan houses into account, the article finally intends argues to adopt an laborious inter-textual approach for gaining at least to some extend a 'holistic' picture where researchers have to deal with a lack of a premium source traditions and, otherwise, to integrate the analysis of surviving serial sources into a wider frame of inter-institutional comparisons in order to assess the relative weight of specific economic transcations of one individual Franciscan house.Keywords mendicant orders, friars, Franciscans, Poor Clares, economy of mendicant convents, medieval Bohemia, medieval Moravia, Cheb, PragueHereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 27-54 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 55-65 Rafał kubickiUniversity of Gdańsk Sources for the history of mendicant economy in Royal Prussia from the 15 th till the beginning of the 16 th centuryThe research into the role of mendicant orders in the life of the medieval cities has a very long tradition. It does not mean, however, that all aspects of their activity have been properly investigated by the historical science. The issue of economic basis of functioning of the respective communities and convents, and their stance on monastic ideals still remain important questions. The social and economic reality in which mendicants had to operate resulted in quick verification of postulates of voluntary poverty which were present in the intentions of the founders of new monastic communities 1 . An impulse to new research into these issues can be given only by precise knowledge of the existing accounts of mendicant economy and the potential possibilities which they could offer. At this point we shall look into this problem on the example of the territory of the state of the Teutonic Order in Prussia, giving special attention to the regions which were incorporated into the Polish Kingdom as so-called Royal Prussia after the year 1466, which, for the most part, consisted of the Gdańsk Pomerania area, taken over by the Teutonic Order after the year 1308 2 . The Gdański", 49, 1989, 1, pp. 23-49;t. m. tRajdos, U zarania karmelitów w Polsce, Warszawa, 1993; s. chojnacki, Podstawy gospodarcze funkcjonowania klasztorów mendykanckich w państwie krzyżackim w Prusach, "Klio", 1, 2001, pp. 15-39; R. kubicki, Dominikanie w Elblągu -materialne podstawy egzystencji konwentu i jego związki z miastem, "Rocznik Elbląski", 19, 2004, pp. 5-30; idem, Środowisko dominikanów kontraty pruskiej od XIII do połowy XVI wieku, Gdańsk, 2007, pp. 115-127, 211-213, 216-218; peculiarity of the situation of mendicant orders in this area was that the function of authority there was in the hands of a church corporation, the Teutonic Order, which was formally subordinate to the pope's authority. Another element determined the distinctness of the Prussian convents as compared to the mendicant friaries in Western Europe : the appearance of mendicant communities in this region coincided with the process of building of the structures of a new state, intensive settlement activity, that is, mainly setting up of towns which were to be the places of functioning of mendicant orders. The situation was slightly different in Gdańsk Pomerania, where the first Dominican and Franciscan convents appeared on the initiative of the local princes in the 13 th c., so before the seizing of this region by the Teutonic Order.On the territory of the state of the Teutonic Order in Prussia, and then in Royal and Teutonic Prussia, the convents of four mendicant congregations operated: Dominicans (Gdańsk, Chełmno, Elbląg, Toruń, Tczew, Nordembork later Gierdawy), Franciscans (Toruń, Chełmno, Nowe on the Vistula, Braniewo, Welawa, Barczewo, Gdańsk), Franciscan Observants (Welawa later Królewiec, Zalewo, Lębork, Lubawa and Tylża), Augustinian Hermits (Reszel, Chojnice, Świętomiejsce, Patollen) and Carmelites (Gdańsk) 3 .The documentation about the monasteries mentioned has survived to our times in varying condition. A considerable difficulty is the fact that sources taken from monasteries are very dispersed. At present they can be found in the collections of several archives belonging to the state (Gdańsk, Toruń) and church (diocesan archives in Pelplin and Olsztyn) and the former archives of the Teutonic Order, currently kept in Dahlem (Berlin). Most of them are materials collected by the archives from abandoned monasteries in the 16 th c. (Gdańsk, Toruń) and following the dissolution of monasteries in the 19 th c. (Pelplin), as well as documents produced and stored in city archives in relation to the mendicant friaries which functioned in those localities. Sources produced by monasteriesFor the reconstruction of the economic foundations of individual monasteries, the materials produced by them during everyday activities would be of the greatest value. In the first place, these are accounting books of convents, collections of detailed accounts, settlements and inventories done for inspectors, inventories of incomes, reports of superiors written down at the moment of leaving the post of a prior or a guardian. Unfortunately, no sources of this type from the Middle Ages, concerning the mendicant monasteries which are of interest to us, have been preserved to our times 4 . In this situation, in order to reconstruct the economy of the monasteries, any other written sources need to be referenced.Analysing the problem of the sources of income of mendicant monasteries, they are commonly identified with the custom of collecting alms by itinerant collectors. Unfortunately, in the case of the monasteries in question, we do not have too much information on this subject. Actually, the sole relatively precise accounts are related to the dispute over the collection of alms conducted by Dominicans in Gdańsk in the 1420' . Due to the limitations introduced by the city, the monastery tried to intervene with the municipal authorities, in this case the Teutonic Order. In a letter dated 11 I 1422, the prior of the convent, Henryk Munkenbecke, related the whole matter to Grand Master Michael Küchmeister, at the same time asking for his intercession 5 . What is of particular interest, the prior invoked the fact that for more than two hundred years Dominicans had been enjoying the law to collect alms and that in the state of the Teutonic Order, differently to other places, they could not possess land. He wrote:wir noch vorworke noch guttir noch keynen sichern aneval des czynses haben, noch besitczen mogen in desen lande, also wir thun in anderen landen, so mochte wir allen tag unde in aller stad das almose bethen 6 .In this situation, the aim was to resolve the dispute. The issue of collecting alms was also the cause of disputes over the coverage of the collection district between the Dominican monastery in Toruń, which was located in the state of the Teutonic Order until 1454, and mendicant monasteries in the Polish Kingdom. The Toruń convent was challenged by Dominicans of Brześć Kujawski and Płock, Franciscans of Dobrzyń, Inowrocław and Nieszawa, Carmelites of Bydgoszcz as well as local parish priests of village churches 7 . All of the facts mentioned indirectly confirm the great significance of alms in the economics of the particular monasteries. Remembering about the specific context of the above-mentioned letter written by Dominicans from Gdańsk, the remarks concerning the structure of income of the monastery, which were included in it are also very important. The ban on acquiring and inheriting properties and collecting rents generated by them determined the convent to seek other sources of support. A similar restriction pertaining to inheriting and purchasing properties also applied to Franciscan monasteries and the only Carmelite convent present in this area in the period until 1454. Another piece of evidence of the structure of monastic income was a dispute with the Dominican monastery mentioned above, raised by the parish priest of the main city church, Andreas Slommow. Deeming himself the spiritual superior of the monastery in the city, he demanded a portion of its income from funerals and collection of alms 8 . The problem of division of income from funerals stemmed from an old dispute between the friars and parochial clergy over burials of burghers who had been members of the parish and were buried inside the church or at the monastic cemetery. By decision of the Bishop of Włocławek, Dominicans were granted the right to income from burials in the 1230' 9 . It was consistent with the practice of awarding special rights to the order, among which there was the privilege of burying worshippers at their cemeteries, exemption from tithes for goods possessed as well as funerary and inheritance fees 10 . Funerals were also a source of income for other mendicant monasteries in these areas, as can be read on tombstones remaining in their churches to this day 11 .Another source of income for monasteries were contracts signed with craft corporations and religious brotherhoods in which the monasteries were obliged to hold certain services and say prayers for the members of these organisations, in exchange for receiving support each year, expressed in money or material offerings. Documents of this type have survived in varying numbers in most monasteries, both in the form of original certificates, as well as later transcripts. They usually mention guild organisations operating in the city where the monastery was located 12 .Apart from documents confirming participation in spiritual goods of monasteries, some craft guilds and religious brotherhoods had their own chapels and altars in monastic churches. For their use and maintenance, in most cases, written contracts were signed with the monastery authorities. A number of this kind of contracts have survived in their original forms or as transcripts, originally stored not only in monastery collections but also in the respective guild organisations in cities 13 . These contracts provided monasteries with certain support in money and natural goods (food in the form of a barrel of herrings, tallow blocks for lighting altars) for maintaining and furnishing churches. Such contracts were also entered into with individuals. The documents mentioned participation in spiritual goods of a monastery, a burial, an undertaking to hold a monthly mass for the donor and their family 14 . An example of such a regulation is the contract signed on 14 IX 1472, in which burgher Bartel Ferman donated 20 marks (a Prussian mark corresponded to 180 grams of silver) to the Elbląg Dominican monastery for lime needed to redecorate the monastery. In exchange for that, the monastery was to hold choral masses on behalf of his family and to enter them into the cloister calendar (liber mortuorum) 15 . Sources produced by citiesIt has been mentioned that until the year 1454 mendicants in this area were prohibited from purchasing and possessing properties and from income coming from regular rents. Curiously enough, that did not apply at that time to Augustinian Hermits. This is confirmed by surviving documents about landed property bequests. Information on this subject has survived in a certain number of documents found in former monastery buildings. The situation changed in the second half of the 15 th c., when other monasteries also purchased and sold properties in cities and their vicinity, as is evidenced by entries in magistrates' books in the respective cities.Apart from sources generated by monasteries themselves, the entries in magistrates' books mentioned above are of considerable significance to the reconstruction of detailed economic decisions made in relation to particular friars. A great number of decisions regarding property divisions, testament entries, settlements of financial obligations and investments in the rent market can be found in them. Individual friars, as well as entire monasteries usually represented by their priors and guardians appear in this context. Entries referring to friars contain the fact of inheriting by them a portion of family fortune in the form of cash, capitals invested in municipal properties or debt liabilities.Important sources in the research on the economy of mendicant convents are burgher testaments, which make it possible to determine their social resource base in more detail. All last will documents usually consisted of two distinct parts. The first one comprised bequests for religious purposes ("ad pias causas"), monetary bequests and obligations with a request for prayer for the soul, a formal funeral, or bequests for 13 spitals) was found 19 . Curiously enough, in their testament instructions, testators not always confined themselves to specifying sums intended for particular ecclesiastical institutions, but sometimes they would also give vital information on the persons being bequeathed, including friars residing in monasteries. For instance, in the last will made in 1492, a burgher from Elbląg, Hans Lange, bequeathed 100 marks to his son, a Benedictine, for his studies in the Dominican order. As was marked in the document, soon after Hans' death, the prior was to give the amount to his son 20 . Annotations of this kind point to one more problem with the economy of mendicant monasteries in the late Middle Ages: a potential conflict between the income of the whole monastery and individual donations and private property of friars. The elements of this phenomenon also included cases of friars inheriting property from their relatives in the city. There were attempts to control it to a certain extent, as is shown on the example of Dominicans, who were granted special permits from the general of the order. Such a permit was given, among others, to Martinus of Prussia, who was entitled to inheriting the fortune left by his parents in 1478 for his own needs 21 . There were quite many such instances. This practice was confirmed by the document issued by King Casimir IV Jagiellon on 2 X 1490 who, at the request of the provincial of the Polish province of the order, Albert of Siecień, permitted Dominicans in the Gdańsk, Toruń, Elbląg and Tczew convents to inherit shares in bequests from relatives 22 .We have more accurate estimates of the monastic budget only in the case of Dominicans of Elbląg. However, they were prepared only after the collapse of the foundation, perhaps based on accounts of the monastery existing at that time 23 . Inspections conducted in the years 1568 and 1571 by order of the Bishop of Warmia, covering Elbląg churches and the Dominican monastery, show that the incomes from burials (47 %), house rents (18 %), beer production (13 %) and lease of fishing rights, so-called kajtel letters (ger. Keutelbrief ) (8 %), and cellars (3%) were of primary importance for the local Dominicans. Collections and alms constituted only about 10 % of the income.However, we do not know whether these estimates pertain to the period from before the reformation, which surely effected a dramatic decrease in the number of worshippers and caused the ban on taking collections in the area of the monastic district. 1533-1548, Varsoviae, 1915, Supplementum, no. 1144 though the leading position in the structure of income was still occupied by pastoral activity and religious assistance (58%), income generated by rents (31%) gained a significant share. The figures are more relevant still, if we take into account the fact that the monastery was granted the right to collect them only after 1466 r., when the Teutonic Order had finally lost formal control of the city.To sum up, all of the indicated sources provide a certain insight into the structure of income of mendicant monasteries in the area under investigation. The absence of proper account records is definitely a serious limitation, but it does not make research completely impossible. Their proper analysis will only be possible when they are considered comprehensively and related to a broader comparative background. For this purpose, it is necessary to combine accounts from sources found in former monastery buildings with information from urban sources. Only full utilisation of the latter may provide the correct picture of the position and social role of mendicants in cities and the general picture of their functioning in this social and economic reality. Il y a quelques années, chargé de présenter le fonctionnement économique des ordres religieux du diocèse de Pécs au Moyen Âge, j'ai eu l'occasion d'aborder le problème de l'état des sources primaires. Sans reprendre l'éternel motif de la destruction des sources qui sert aux médiévistes hongrois(es) de bouclier « historique » face aux reproches concernant le manque de pièces justificatives, je dois constater quand même que la dispersion des chartes des établissements des religieux entrave considérablement les recherches systématiques. Si on prend seulement en considération les quatre ordres mendiants du présent projet, la situation est déplorable. Les fonds médiévaux des archives de ces ordres -quand ils existent sur le plan institutionnel -sont extrêmement lacunaires : les Franciscains ont un fonds « antemohacsiana » 1 et quelques pièces dans d'autres fonds 2 ; particulièrement rares sont les chartes antérieures à 1526 dans les archives des Dominicains 3 ; Carmes et Ermites de saint Augustin n'ont même pas d'archives conservées en Hongrie. La majorité des chartes relatives à ces ordres est conservée aux Archives Nationales Hongroises (ANH), dans la collection « Antemohacsiana » qui contient les sources antérieures à 1526 4 . Elles sont particulièrement dispersées, dans plusieurs dizaines de fonds différents et il n'est pas rare de retrouver davantage de sources relatives aux Franciscains dans des fonds familiaux que dans ceux des Frères mineurs... Le total des chartes conservées aux ANH, sous forme originale ou en reproduction, se monte à 600 environ.Bien que la grande majorité des sources portant sur les ordres mendiants -de même que sur les autres religieux -ait un caractère économique, l'historiographie hongroise les a peu exploitées dans ce sens. Sources dispersées, analyse systématique plutôt déconseillée qu'encouragée... les chercheurs se sont contentés en général d'effectuer un inventaire des biens et des cartulaires des établissements, au mieux d'analyser l'économie locale de certains monastères ou couvents 5 . Marie-Madeleine de Cevins souligne à juste titre la « frontière historiographique [...] entre historiens de l'économie et historiens des ordres mendiants » 6 . Il faut ajouter que l'optique et les méthodes appliquées ont contribué, elles aussi, à la situation actuelle. Inspiré par « l'hypothèse Le Goff », Erik Fügedi a analysé en territoire hongrois la corrélation entre le choix du lieu d'installation des frères mendiants -qui avaient besoin d'aumônes suffisantes -et le développement de l'urbanisation ; les sources urbaines (testaments, actes judiciaires des villes, etc.) ont donc attiré davantage l'intérêt des chercheurs que les sources relatives à l'économie des ordres mendiants.En ce qui concerne celles-ci, il faut avant tout remarquer que tout essai de séparation rigoureuse des types de sources serait vain. En plus des textes normatifs et réglementaires émanant des ordres, des actes produits par les autorités des villes, des rar(issim)es livres de compte, cartulaires, listes de donations, inventaires de biens fonciers et de revenus (urbaria), registres de rentes, paiements, acquisitions, dépenses, etc., il reste à recenser un matériau documentaire très complexe.Une fois prise en compte la complexité des sources d'archives, il faut porter une attention particulière aux questions de typologie. Les chartes de fondation proprement dites sont extrêmement rares. Dans la plupart des cas, des confirmations contemporaines de la fondation et ultérieures à celle-ci, ou encore des inventaires des institutions apportent des renseignements sur les fondations 7 . Mais elles sont particulièrement « taciturnes » et ne mentionnent en général que l'acte de fondation. La charte qui nous renseigne sur la naissance du couvent franciscain d'Atyina (Voćin, CRO) -fondation de Catherine et Eufrosine, filles du magnat Nicolas Újlaky en 1496 -n'entre pas dans les détails de la donation ; elle rapporte seulement la construc-tion et le transfert de l'église et du cloître aux Frères mineurs 8 . Par conséquent, il est plus opportun de traiter, dans leur globalité, des chartes de donation.Les « chartes de donation » Ce « type » de chartes dépasse largement l'importance des chartes de fondation, que ce soit par leur nombre ou par la qualité et la quantité des informations qu'elles contiennent. Il faut noter cependant qu'il est difficile de définir un type unique, les donations étant souvent mentionnées dans le même texte, parmi d'autres dispositions de tous genres (actes judiciaires, achats et ventes pour citer les exemples les plus fréquents). Il n'est pas rare de trouver des chartes où dispositions testamentaires et donations directes se combinent, parfois même en faveur de plusieurs établissements religieux (monastères, couvents, confréries, chapelles, paroisses, etc.). Par exemple, le « testament » de la reine-mère Elisabeth de Łokietek énumère une série d'objets de valeur, de vêtements, de sommes d'argent, etc., dont elle détermina le sort à la fois par testament et par donation. De plus, elle dota non seulement des couvents de frères mendiants mais aussi des chapelles et des églises royales dans le royaume entier 9 . Il s'agit ici d'une série de dispositions mixtes recueillies ensemble sous forme d'un testament. D'autres indices montrent que les dates des actes de donation et l'acte testamentaire diffèrent, mais qu'ils furent regroupés en 1380. Une typologie des donationsMalgré cet entremêlement de différentes formes de soutien matériel aux couvents mendiants, il est possible d'établir une typologie des donations. Remarquons au préalable que l'entrelacement rencontré à propos des types de sources caractérise le soutien aux frères mendiants. Différentes formes de donations cohabitent dans la même « charte de donation ». Basée sur une documentation en développement, la typologie des donations sera complétée au rythme de la construction de l'inventaire envisagé. En outre, elle est aussi applicable aux clauses de donation des chartes de fondation.Deux formes majeures de donations sont distinguables : les donations « directes », d'une part et « indirectes » (ou « conditionnelles »), d'autre part. Par le terme « directe », on entend la donation qui s'effectue par l'acte même et ne fixe aucune condition à la jouissance immédiate des biens transmis. En revanche, les donations « indirectes » sont celles où certaines conditions (de temps, de modalité) s'appliquent, qui entravent l'usage immédiat ou libre des donations. Au sein de ces deux catégories 8 Cf. J. kaRácsonyi, Szt. Ferencz rendjének története Magyarországon 1711-ig, t. 2, Budapest 1923 9, 2012, p. 45-58, surtout p. 55-58. principales peuvent être distinguées des sous-formes coexistant parfois dans la même charte... 10 Il était très fréquent que les bienfaiteurs donnent des biens fonciers à un couvent mendiant, sans préciser, sauf exception, leur qualité, leur valeur et leur mode de gestion. Dans la plupart des cas où des actes judiciaires, ou encore des circonscriptions ultérieures mentionnent les mêmes biens fonciers, l'entrée en possession s'était déroulée très simplement. Par exemple, en 1333, le ban de Slavonie Miklós Perényi donna le bien foncier nommé Harapkó (Hrabkov, SK) aux Ermites de saint Augustin qui s'y installèrent à son invitation 11 . Par un acte de fondation et de donation entremêlées -selon l'usage courant -le bien fut transféré, donné puis assigné au couvent, qui l'administra 12 . À l'opposé de cette pratique de donation et de jouissance « directe », les bienfaiteurs inclinaient davantage à fixer certaines conditions. Ainsi fit Benoît Túri en 1501, quand il donna au couvent des Prêcheurs de Kolozsvár (Cluj-Napoca, RO) le bien foncier de Túr et un étang, mais il précisa aussitôt que la quarta puellaris devrait être transmise à sa sśur, Catherine. Une pièce de terre (Turcsány) fut alors proposée à Catherine en compensation de la quarta. Le donateur stipula aussi que si sa sśur ne transmettait pas aux Frères prêcheurs sa portion du domaine de Túr correspondant à la quarta, ces derniers recevraient la terre de Turcsány. Ici, conformément au droit coutumier hongrois, la donation se heurtait à une condition 13 d'assurer son alimentation jusqu'à la fin de ses jours 14 . Souvent les donateurs appliquaient une clause de préemption que l'on faisait jouer lorsque les religieux voulaient vendre le bien en question 15 . Dans certains cas, la donation dépendait de l'application de dispositions antérieures. En 1300, la veuve d'Herbord, Élisabeth, modifia une disposition par laquelle elle avait légué au chapitre cathédral de Gyulafehérvár (Alba Iulia, RO) deux possessions (Várda et Damasfölde) avec une église en pierre dédiée à la Trinité et quelques péages. Dans le cas où elle transférerait la donation de son vivant même, elle devrait être remboursée par le chapitre de 50 marcs d'argent fin. Le chapitre -conformément à la modification de l'intention originelle -devrait dès lors distribuer des sommes d'argent précises aux Dominicains et aux Ermites de saint Augustin de Gyulafehérvár, aux Prêcheurs de Segesvár (Sighişoara, RO) et d'Alvinc (Vinţu de Jos, RO) 16 . Dans d'autres cas, le motif de la donation de la possession était précisé, par exemple la construction (ou l'agrandissement) du couvent, de l'église, voire l'organisation d'une école 17 . La mention de la reconstruction de l'église et du couvent était aussi très fréquente 18 , tout comme la célébration, en contrepartie de la donation, de messes et actes pieux 19 En ce qui concerne les revenus, les donations sont peu variées. Les donations directes se partagent entre les revenus sur le sel (une somme prélevée sur la production ou l'octroi du droit d'en faire commerce) et ceux provenant de taxes et péages 20 . La cession de revenus avait parfois une finalité précise, construction, rénovation de l'église, du couvent, etc 21 . À l'inverse, l'octroi d'une immunité -tant directement qu'indirectement -était également rentable ou rémunératrice. Les clauses de « détaxation », l'exonération des taxes seigneuriales des paysans soumis à l'établissement religieux, étaient très avantageuses pour les frères mendiants, qu'elles soient effectuées directement 22 ou dans un but précis 23 .Parfois, des ateliers artisanaux faisaient l'objet de donations directes. Ils sont toutefois rarement mentionnés seuls et accompagnaient en général la construction de l'église et/ou du couvent. En 1340, Nicolas Perényi voulut installer les Frères mineurs dans le village de Szentkereszt (au diocèse d'Eger). L'entreprise étant lancée, Perényi demanda l'autorisation du pape pour installer les ateliers nécessaires à la construction 24 .Les fondations pieuses par donation directe -dans le cas où elles n'étaient pas conditionnées par un testament ou par une donation de bien foncier servant à l'alimentation des desservants -sont également représentées dans la documentation 25 . 22 Deux chartes délivrées en faveur des Clarisses de Nagyszombat (Trnava, SK) illustrent cette forme de donation. En 1264 le roi Béla IV exempta de la taxe royale (« collecta ») les artisans (mouliniers-boulangers, cordoniers) des moniales -DL, 565 ; Árpád-kori uj okmánytár = Codex diplomaticus Arpadianus (désormais : ÁÚO), t. 8 : 1261-1272, ed Les couvents des frères mendiants pouvaient compter sur des revenus remarquables issus des indulgences, élément pratique de la dotation des établissements qui, même s'il était conditionné, garantissait l'arrivée régulière d'offrandes 26 . Quant aux revenus en espèces, les donations directes -c'est-à-dire sans affectation de l'argent cédé -étaient rares 27 . Plus fréquentes étaient les donations où des ressources financières étaient transférées à un titre précis, par exemple la construction ou la rénovation des bâtiments conventuels 28 .Encore plus courantes sont les dispositions testamentaires en numéraire. Particulièrement prisées parmi les différentes formes de soutien apporté aux Mendiants, les donations par testament se distinguent par leur variété. Normalement, la seule « condition » pour la jouissance des biens mobiliers et immobiliers concédés était la mort du testateur. Des clauses supplémentaires étaient pourtant appliquées, qui fixaient d'autres conditions à l'utilisation et à la prise de possession. Ainsi, la prise en compte des droits des héritiers du (des) testateur(s) et de ceux du destinataire, par exemple la garantie de subvenir à l'alimentation des enfants. On rencontre en 1300 une série de donations où le versement d'une partie de la somme léguée était soumis à une condition échelonnée dans le temps 29 Słowa kluczoweZakony żebracze, mendykanci, gospodarka klasztorów mendykantów, dochody klasztorów mendykantów, dokumenty fundacyjne, dokumenty nadań, Węgry średniowieczne Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 67-75 Gergely kiss University of PécsCharters of foundation of of mendicant convents in Hungary with endowment clauses and charters of donation Summary It is very difficult to give a precise number of charters of foundation and charters with endowment clauses or to offer an exhaustive list of charters of donation. In the first part of the paper I present how and in which forms the primary sources concerning the mendicant orders were preserved. Some orders were particularly lucky to have their own archives, others were not, their charters were dispersed among several different -mainly familiar -archives both in Hungary and all over the world.In the second part I analyse the different forms of charters, e. g. charters of foundation and charters of donation. By thematisng them I try to define the main forms of donation (lands, buildings, rents, peages, immunities, precious objects, etc.) including another special feature, the distinction between the direct and indirect donations. Dans le texte, en langue allemande, on a d'abord enregistré les dettes en argent, puis en matière de construction. Les matériaux ont été utilisés pour renforcer les tours et pour la construction du bain. À subsisté également une note selon laquelle la ville avait une dette de 21 florins envers le couvent. Dans l'ensemble, le document paraît assez négligent, non seulement parce que les articles sont écrits à partir du mémoire de l'ancien procureur, mais aussi parce que la ville a assez régulièrement employé les matériaux de construction du monastère dans un but différent de leur destination originale et n'en a fait une sorte de statistique qu'après-coup. La note retrouvée à l'hôtel de ville le montre également: « Item auch haben auff den Rathaus eyn zedel funden, darynne sten geschribn XXI guldein, dy dy stat ist schuldig zu dem kloster » MANQUE DE NOTE ?. 16 . Au cours de cette période, le couvent a reçu au total 2 florins 25 deniers de deux héritages et 2 florins de don de la part de la fraternité des Saint-Fabien et Sébastien. Une partie des frais des tableaux de ces saints a été certainement payée par la fraternité qui portait leur nom, mais l'on peut se demander qui 13 Ibidem,n°561. 14 Ibidem, n°565. 15 Ibidem,n°558. 16 Ibidem,n°600. a payé l'autre partie : la ville, un des testateurs, la fraternité (sans l'avoir noté) ou bien quelqu'un d'autre ? KeywordsEn 1485, on a payé 20 deniers pour la décoration de la Fête-Dieu, puis on a acheté un missel pour 56 deniers, sur lesquels 50 (½ florin) furent versés grâce à des dons 17 couvent mais sur ses fonds propres, dans le second l'acheteur venait de l'extérieur. En réalité, du point de vue du couvent, Moritz aurait dû enregistrer les deux actes dans la colonne des recettes. De même, il a enregistré dans la mauvaise colonne les dons consentis par lui au couvent (une fois 576 deniers viennois 26 , une autre fois 510). S'il l'avait fait, le déficit aurait été moins élevé. En tête de la colonne des frais, il y a aussi un report venant de la comptabilité du début du mois de décembre de l'année 1523. Cet article concerne l'argent que Moritz a versé pour le couvent, le véritable débiteur étant la ville. Gräzer a, lui aussi, mal enregistré des articles, de moindre importance. En automne 1521, par exemple, c'est lui qui a payé une partie de la dîme. Il a donné 1 ¼ futailles de son propre vin dont la valeur convertie était de 187,5 deniers viennois et évidemment, il n'a enregistré la somme que dans les frais 27 . En 1519, il a donné au frère Paul de la viande de son propre abattoir pour une valeur de 35 deniers viennois, qu'il n'a même pas enregistrée (« nit an den rabusch gesetz ist worden ») 28 . Au cours de son service de quatre ans en tant que procureur, cette somme a atteint 8665 ½ deniers viennois ; avec une comptabilité correcte, le déficit du couvent aurait été nettement plus faible, voire nul.Le fait que les procureurs aient enregistré les sommes qu'ils ont payées au couvent à titre d'avance pose à mon avis une tout autre question. Nous l'avons vu, la comptabilité a été faite pour la ville. Les procureurs ayant enregistré un déficit, il faut se demander qui était le véritable soutien matériel du couvent : le procureur lui-même ou la ville ? Il fallait évidemment combler le déficit du couvent ; mais le procureur a pensé -et peut être la ville, elle aussi -que cela relevait des obligations de la ville, en tant que patron. Si les procureurs ont soutenu le couvent sur leurs propres deniers, ils étaient en droit d'attendre que la ville leur rembourse la somme. On peut ainsi bien comprendre pourquoi, dans deux situations à première vue analogues, Paul Moritz a différemment enregistré la somme reçue.Une autre anomalie est que Moritz a enregistré les dons en nature une fois avec valeur, d'autres fois sans valeur, alors que son prédécesseur Christophe Gräzer n'avait presque jamais enregistré ces articles. La seule exception est un bilan de l'année 1519, sur les loyers payés en céréales, mais on ne peut estimer sa valeur qu'avec des analogies. À part les enregistrements concernant les funérailles et les chevaux déjà mentionnés, nous n'avons aucune trace de legs testamentaires dans la colonne des recettes.Chaque année, les procureurs de l'église ont inscrit des sommes différentes au titre des recettes, tandis que dans les dépenses cette fluctuation était moins grande. 30 . Ainsi, la quantité de vin pour la consommation propre du couvent fut, cette année-là, de 18 ¾ futailles (env. 1085 l), soit environ 3 litres de vin par jour, ce qui semble assez peu. La comptabilité ne mentionne que la propre production de l'année et il est probable que le couvent a par ailleurs reçu du vin en guise de don. Comme aucun revenu n'en a été tiré, Moritz ne l'a pas enregistré.Si l'on considère les recettes, après les aumônes viennent les loyers et baux des différents biens immobiliers (moulin, prés, champs, maison, bains), à hauteur de 10-15 % du total. Enfin, on a des intérêts (10 %), dont on ignore à quelle somme ils sont liés. Dans le document comptable, nous trouvons à plusieurs reprises un capital de 100 florins, dont l'intérêt annuel était de 1350 deniers en 1524, soit un taux d'intérêt probable de 4,5%. La somme n'est certes pas très élevée -4 % de la recette annuelle du couvent -mais le couvent la percevait d'année en année, de manière régulière. En sus du capital de 100 florins, sont mentionnés d'autres articles au sujet desquels on ne peut savoir s'il s'agit d'intérêts, de cens ou de loyers.Grâce aux mentions des recettes et des dépenses, une certaine image de l'économie du couvent se dégage. Aux abords de Sopron, parmi les domaines de l'établissement, 30 Ibidem,n°26,p On remarque cependant aussi, dans les documents comptables, une fluctuation annuelle des produits : ainsi, du vin devait être acheté certaines années en assez grande quantité, la récolte de l'année précédente ayant été probablement insuffisante.Sur la liste des achats, il manque les produits laitiers (du fromage n'a été acheté qu'une seule fois), les volailles et les śufs. Les frères ont pu les recevoir en don, sans qu'ils aient été enregistrés en raison de leur faible quantité ou parce que, comme d'autres dons en nature, ils sont directement parvenus aux religieux et le procureur ne les a donc pas consignés (dans le document comptable ne figure qu'un seul achat d'śufs, et c'est encore à l'époque de Gräzer). Il est curieux, en tous cas, que ne soit pas mentionnée l'existence d'une vache ; le seul bśuf qui arrive au monastère est un bśuf de boucherie. D'ailleurs, le blé de fourrage tel qu'il est mentionné -pour peu que les articles nous fournissent une image à peu près complète -convient mieux au fourrage des chevaux. Le manque total de bois de chauffage pose aussi question : si on n'en avait pas eu besoin pour le chauffage, il en aurait fallu pour la cuisine certainement ; c'est probablement la ville qui s'en est chargée.Les documents comptables de Sopron mentionnent seulement ce que le Corps de ville a versé au couvent par l'intermédiaire des procureurs (nommés par la ville) et ce qu'ils ont payé eux-mêmes. En fait, les procureurs de l'église ont inscrit leur propres recettes et frais ; c'est pourquoi certains articles n'ont pas été inscrits dans la bonne colonne. Outre les deux ventes de cheval, on peut encore mentionner les dons que les religieux ont reçus des procureurs de l'église, qu'il aurait fallu inscrire dans la colonne des recettes mais qui apparaissent dans celle des frais, augmentant ainsi le déficit, on l'a dit. Il est évident que toutes les affaires n'ont pas été assumées par les procureurs de l'église : le 5 octobre 1524, les Franciscains ont payé, après le 1/16 de la vigne de Lakompak, un sou et demi (45 deniers) d'impôt au Corps de ville que le camérier municipal, Peter Vischer, a correctement enregistré dans son propre document comptable 32 . On chercherait en vain cependant cette même somme dans la comptabilité de Paul Moritz, bien qu'elle ait été faite au cours de la même période ; et la vigne de Lakompak n'apparaît ni dans son document comptable ni dans celui de son prédécesseur. Elle n'avait donc été confiée que provisoirement à la gestion des Franciscains.Grâce aux documents et aux données supplémentaires, nous pouvons conclure que la majorité des affaires économiques ont été assumées par les procureurs de l'église, sans pour autant devenir leur monopole. Les religieux du couvent, surtout le gardien ont régulièrement reçu des aumônes, non seulement lors des quêtes annuelles, mais en ville aussi. Ils ont parfois eux-même échangé les dons en nature contre de l'argent, comme cela est arrivé en 1524 avec un cheval (au prix modeste), et ils se sont eux-mêmes chargés des frais à payer pour l'entretien de leurs propriétés les plus modestes.Entre les deux documents, il existe aussi une différence importante. Tandis que les dépenses et les recettes montrent une cohérence stricte dans la comptabilité de Gräzer, dans celle de Moritz les deux courbes divergent quelque peu. Du point de vue économique, cela signifie que lorsque Gräzer était en fonction, l'essentiel de la gestion tournait autour du commerce de l'argent (compte de bilan), alors que sous Moritz, l'économie était plutôt tournée vers le compte de résultat. Entretemps les limites se sont aussi amollies, c'est-à-dire que les dépenses n'ont été qu'indirectement limitées par les recettes, la majorité de ces dernières apparaissant concentrées vers la fin de l'année. À l'arrière-plan, on peut apercevoir un changement de stratégie aussi, puisque, avec les revenus issus du vin, les dons privés, les subventions de la ville, la jouissance des biens immobiliers et les revenus des intérêts ont procuré la plus grande partie des recettes, en une échelle équilibrée ; alors qu'à l'époque de Moritz, le total des dons privés et des versements de la ville s'est réduit, tandis que le revenu venant de l'utilisation des biens (immobiliers, capitaux) a considérablement augmenté, passant de 17,6% à 34,4%. Au lieu de dons directs de la ville, les comptes prouvent le rôle personnel qu'a joué Moritz en avançant les fonds municipaux. On peut aussi constater une saisonnalité des revenus plus importante au cours de la seconde période. Non seulement le débit de vin est arrivé en automne, mais les intérêts et les différents loyers (ou du moins l'une de leurs échéances) sont aussi tombés à cette époque (en général à Noël).Dans le cas des intérêts et des loyers, il faut également attirer l'attention sur un autre phénomène. Les débiteurs ont souvent réglé leur dette avec retard, dans certains cas même avec un retard d'un an. Cela a augmenté le risque économique, puisque dans le système considéré (du moins tel qu'on peut l'appréhender par le calcul) les procureurs tout comme le couvent devaient faire face à des irrégularités. Nous ne connaissons malheureusement pas leur réaction face à cette situation ; pour le savoir, il faudrait analyser d'autres documents comptables. Le paiement tardif concernant souvent la même personne (par exemple Jörg Paäm), on peut penser qu'entre les parties régnait une certaine confiance. Celle-ci s'est manifestée aussi dans le fait que les procureurs n'ont pas été obligés de faire une comptabilité annuelle ; les documents comptables qui ont subsisté témoignent même d'un manque d'assiduité, puisqu'il est régulièrement arrivé que certains articles soient consignés après-coup, ou même que certaines périodes donnent lieu à une comptabilité beaucoup plus tard. La confiance était présente mutuellement, du côté de la ville comme de celui du couvent. Les deux procureurs étaient membres du conseil de la ville et semblent avoir entretenu de bonnes relations, parfois même peut-être une amitié avec les religieux. On sait que, dans d'autres villes (Kassa, Segesvár/Schässburg/Sighișoara), certains procureurs étaient membres de la confraternité du couvent dont ils assuraient la gestion (Paul Darholcz, Johann Bessel) 33 .Parmi les documents comptables disponibles, seul celui de Sopron peut donner lieu à une analyse approfondie. Les notes du procureur permettent parfois de déduire certaines méthodes de culture. Un autre résultat important issu de l'analyse des comptes de Sopron est que les religieux et le procureur qui a géré les affaires en leur nom ont vendu une partie de l'aumône, probablement arrivée avec une régularité annuelle ; ces aumônes sont donc apparues directement en tant que don d'argent dans l'économie du couvent. L'une des particularités les plus importantes de l'économie franciscaine réside toutefois dans le fait que non seulement les dons, mais aussi les loyers de leurs biens fonciers arrivaient régulièrement à la porte du couvent en nature. Il y eut cependant une irrégularité dans cette régularité, puisque pour le même bien le locataire a payé une année en avoine, l'autre en argent. Cela se constate également au moulin du couvent franciscain de Nyitra (Nitra).D'après le registre comptable de Sopron, une fois prises en compte les notations « mal enregistrées », l'économie du couvent s'avère plus ou moins équilibrée. Toutefois, sur un plus long terme les dépenses dépassent les recettes. L'aumône fournie par le procureur et, d'une manière indirecte, par la ville, avait un rôle d'équilibre important dans le système. Deux mesures extraordinaires ont encore laissé des traces : en 1519, avec la vente d'un 1/8 e de vigne et en 1521 avec un débit de vin plus important que d'habitude (grâce à l'aumône, pas forcément à la production des frères), Gräzer a complété les revenus du couvent.Comme cela a déjà été précisé, les dépenses de l'église n'ont pas été enregistrées dans les comptes de Sopron. Les bougies, l'encens n'ont pas forcément fait l'objet d'achats pour l'église, et les rénovations du bâtiment ont pu être liées à celles du couvent. Quelle qu'en ait été la raison, une telle séparation des deux parties du complexe conventuel renforce l'image, révélée par d'autres documents comptables monastiques, selon laquelle, sur le plan financier, l'église et la communauté religieuse étaient séparées. Quand nous trouvons dans certaines clauses des testaments les expressions « zum Bau » ou « ad fabricam », il ne faut pas nécessairement penser à des travaux de construction en cours. Il se peut aussi qu'on ait tout simplement fait la distinction entre l'approvisionnement de la communauté religieuse et l'entretien des bâtiments, ce que confirme le testament de la veuve de Johann Les livres de comptes ayant subsisté présentent, sans doute, une image très fragmentaire. Leur analyse comparée peut toutefois aider à comprendre la gestion des couvents mendiants, le rôle des patrons, des procureurs et parfois même des frères dans ce système à la fin du Moyen Âge. Malgré certains traits communs, il serait hardi de penser qu'il y avait un modèle économique uniforme chez les ordres mendiants au XVI e siècle. Il ne faut pas oublier que d'autres documents reflètent des pratiques différentes, comme par exemple la présence d'un magister piscinarum dans le couvent dominicain de Beszterce (Bistritz, Bistriţa), qui implique la gestion directe des propriétés conventuelles. Peut-être n'est-ce pas un hasard si -malgré la relative richesse de la documentation dans cette région -nous n'avons pas de registres comptables similaires en Transylvanie. L'existence des personnes interposées, une gestion rationnelle et l'importance des aumônes dans l'économie mendiante -ce que les comptes montrent aussi -donnent l'impression d'une vie religieuse et d'un réseau social équilibrés à la veille de la Réforme. Beatrix F. RomhányiUniwersytet Kościoła Reformowanego im. Gáspára Károli'ego, BudapesztŹródła rachunkowe dokumentujące zarządzanie i administrację mendykanckimi domami zakonnymi w średniowiecznych Węgrzech Streszczenie Księgi rachunkowe stwarzają zazwyczaj najlepszą okazję do poznania sposobów zarządzania klasztorami oraz ich codziennego życia. W przypadku średniowiecznych Węgier mamy jednak do czynienia z zaledwie kilkoma ocalałymi, a i one przetrwały jedynie fragmentarycznie. Ich cechą wspólną jest fakt, że zostały sporządzone nie na wewnętrzny użytek zgromadzenia, lecz dla patrona, tj. miasta lub jego rady. Ich przeznaczenie miało wpływ na treść, ujawniając szczególne aspekty relacji pomiędzy zgromadzeniem a społecznością, która posiadała prawa patronackie.Oprócz ksiąg z klasztoru franciszkanów w Sopron, które są najlepszymi znanymi źródłami tego typu, posiadamy także fragmenty takich ksiąg z kilku innych klasztorów -augustianów-eremitów z Bártfa (Bartfeld, Bardejov), dominikanów w Selmecbánya (Schemnitz, Banská Štiavnica) oraz karmelitów w Eperjes (Prešov).Obraz uzyskany na podstawie tych źródeł jest niekompletny. Pozwala jednak stwierdzić istnienie rozdziału między zarządzaniem zgromadzeniem i kościołem, drugorzędne znaczenie własności ziemskich oraz innych dóbr w stosunku do różnorodnych form jałmużny, a także zmieniającą się rolę procuratores oraz braci zakonnych pod koniec średniowiecza (późny XV -wczesny XV w.). Księgi z Sopron, będąc najbardziej szczegółowymi zapiskami, wskazują na znaczną elastyczność w życiu gospodarczym wspólnoty zakonnej, jak również na roztropną administrację. W Sopron zarówno wydatki, jak i przychody związane były z produkcją, zwłaszcza wina.Pomimo pewnych cech wspólnych, w badanym okresie nie istniał uniwersalny model ekonomiczny wśród zakonów mendykanckich. Prawdopodobnie inaczej zarządzano klasztorami położonymi w Kraju Zadunajskim i północnych Węgrzech niż tymi w Transylwanii, czego skutkiem jest brak ksiąg rachunkowych wśród zachowanych źródeł związanych z tymi ostatnimi. Słowa kluczowezakony żebracze, mendykanci, gospodarka klasztorów mendykantów, dochody klasztorów mendykantów, wydatki klasztorów mendykantów, źródła rachunkowe, księgi rachunkowe, Węgry średniowieczne, Sopron (franciszkanie), Eperjes (karmelici), Bártfa (augustianie-eremici), Selmecbánya (dominikanie) Accounting sources as documents of management and administration of mendicant friaries in medieval Hungary SummaryThe account books in general offer the best possibility to analyze the management and the everyday life of the friaries. However, there are but a few surviving in medieval Hungary and even these are fragmentary. Their common feature is that they were not prepared for the internal use of the convents but for the patron, i.e. for the town and for its council. This fact influenced the content, too, revealing a special aspect of the relation between the convent and the community that had the patronage rights.Beside the account books of franciscains friary of Sopron which are the best known sources of this type, there are some fragments of the Carmelite friary of Eperjes (Prešov), of the Hermits of St. Augustine of Bártfa (Bartfeld, Bardejov) and of the Dominican convent of Selmecbánya (Schemnitz, Banská Štiavnica).The picture gained from these fragmentary sources is very incomplete. Nevertheless, a certain number of characteristics could be detected through their analysis: the separation of the management of the community from that of the church, the secondary importance of the landed estates and of other properties compared to different forms of alms, as well as the changing role of the procuratores and of the friars by the end of the Middle Ages (late 15 th -early 16 th century). The account books of Sopron -being the most detailed documents -reflect a considerable flexibility in the economic life of the convent, as well as the prudent administration. In Sopron both the main expenses and incomes were connected to the production, especially to the wine production.Despite some common features there was no uniform economic model at the mendicant orders in this period. Presumably, there was a certain difference between the management of the Transdanubian and north-Hungarian convents and the Transsylvanian friaries, respectively, which is reflected in the absence of account books among the sources connected to latter group of mendicant institutions. An agreement has been concluded in 1474 between the representatives of the Order of the Friars Preachers in Hungary and the city council of the free royal town of Sibiu (Hermannstadt, Nagyszeben) 1 . The agreement was reached after several decades of tension and conflicts that occurred between the friars and the parish curia in regard with the replacement of the Dominican friary inside the town's walls. As the convent has been reconstructed starting with mid-13 th century it laid outside the urban fortifications 2 . This location endangered not only the friars and their establishment, but also the proper defense of the town, as it was feared that with the increased Ottoman danger in the course of the 15 th century, the conventual buildings could be used by the Turks when attacking the town 3 . Attempts to solve this situation are recorded by the surviving sources since the 1450' and they reveal with great accuracy that the friars' greatest supporters in their endeavor to relocate the convent were the representatives of the urban magistracy and the papacy. On the other hand, the parish curia repeatedly opposed to this plan in the timeframe between the 1445 and 1474 when finally it has been decided that the Dominican friars are allowed to build a new convent inside the walls of the Transylvanian town of Sibiu. KeywordsThe troubled history of the convent of the Holy Cross briefly outlined above represents a good point of departure in the investigation of the material running of the Mendicant friaries in late medieval Transylvania. A recent issue included on the research agenda, the investigation of the economy of the Mendicant Orders has benefited in the last decade, particularly in the historiographies of the Western countries, from increased attention leading to interesting results in regard with the reconciliation of 3 On 26 V 1444 an indulgence has been issued by the papacy on behalf of several Dominican and Franciscan friaries from Transylvania, among them the Holy Cross convent from Sibiu, because of the destructions provoked to these convents by the Turkish attacks. A year later, the urban government of Sibiu appealed to the Holy See requesting approval for the relocation of the Dominican friary inside the town's walls and insisting on the benefits of such replacement for the defense of the town. See Urkundenbuch, vol. 5: 1438-1457. Nr 2300-3098, ed. G. Gündisch, Hermannstadt, 1975, nos. 2495and 2523 the ideal of voluntary poverty with the friars' engagement in economic activities 4 . In the last few years, the Central-European discussion of the economic life that developed inside the walls of the Mendicant convents and its relationship and interplay with the outside economy has also started to take place 5 . Albeit being very much in its infancy, nuanced and interesting observations have already been formulated concerning the main features of the Mendicants' economic activities in the medieval kingdom of Hungary 6 .The analysis that follows intends thus to capitalize on these observations and bring further explanation on this topic by paying close attention to the way the economic life of the Mendicant friaries in late medieval Transylvania has been reflected by the survived textual sources. Because of the spread of the Reformation the Transylvanian Mendicant convents, their belongings, including their archives, were severely destroyed and as a result those interested not only in their economic life, but more generally in their history must identify other sources of information 7 . Therefore, it will be with the help of the sources produced mostly outside the Mendicant realm, that the proposed investigation could be carried on. At the beginning of this analysis I was referring to the situation of the Dominicans in the town of Sibiu. It is now the time to return to their case, as details concerning this particular friary could help framing a more general discussion on the topic under investigation. Albeit briefly mentioned, the main actors that agreed upon the relocation of the Friars Preachers' convent inside the town's walls were the Order's representatives, including the prior of the province of Hungary and those of the urban magistrate 8 . It has also been pointed out that prior to this agreement, the parish priest repeatedly opposed to the project of rebuilding the Dominican friary. Yet, it seems that by the 1480' the parish curia came to terms on a matter it previously strongly opposed. How could this situation be explained?There is a long history of the conflicts between the Mendicants and the parish clergy particularly in regard with the administration of burials and of the sacrament of confession 9 . Such conflicts are recorded as early as the 14 th century in the case of the Dominicans from Bistriţa (Bistriz, Beszterce) and then in the course of the 15 th century when the Friars Preachers from Cluj (Klausenburg, Kolozsvár) repeatedly entered into fierce conflicts with the parish priests 10 . Whilst such disputes brought to the fore the competition which existed between the friars and the parish in regard with attendance at the Sunday Mass and the administration of the sacrament of confession and the burials, it has also been observed that another hotly disputed issue concerned the "canonica portione" 11 .It could therefore be argued that the friars and the parish clergy competed in both domains: the cure of the soul and the incomes to be procured as a result. When the parish curia of Sibiu opposed to the replacement of the Dominican friary it devised in fact an interesting strategy to avoid an increased influence of the friars in the religious life of the town. There is however another highly important point which should be discussed. As convincingly demonstrated by previous research, the parochial network of the Transylvanian towns was a feeble one, as in the greatest majority of the region's urban centers functioned a single parish church throughout most of the Middle Ages. Furthermore, it has been suggested that this particular ecclesiastical organization has prompted the establishment of several Mendicant convents (Dominican and Franciscan alike) within each of the largest Transylvanian urban centers, such as those of Sibiu, Bistriţa, Cluj and Braşov (Kronstadt, Brassó) where were attested at least two houses of the Mendicants 12 .And thus the stage was set for competition as detailed research devoted to the donations and testaments directed at the Mendicant friaries, as well as that scrutinizing the impact of the Dominicans and Franciscans on the religious life developed within parochial boundaries has also shown 13 . To this picture, the disputes concerning the revenues to be obtained from the administration of burials by the Mendicants and the parish clergy should also be added. One is thus allowed to observe that the late medieval economy of salvation in Transylvanian towns was shaped not only by the system of pious donations and performance of commemorative prayers in return, but also by a direct interest of both the friars and the parish clergy in the profit that could be obtained from the performance of their duties.It is precisely in this regard that the often quoted charter issued in 1474 is of outmost interest. The Dominicans were allowed to build a new convent inside the walls of Sibiu under certain conditions. Significantly enough, after mentioning that permission for the relocation of the Friars Preachers' convent is granted, the charter specifies that, according to a well-established tradition, any donation made by the citizens through testamentary clauses will have to be supervised by the city council 14 . The magistrate's control of the revenues to be received by the Dominicans was not something new within the religious landscape of the town of Sibiu. It was already at the beginning of the 14 th century that the city council supported the parish in its efforts to be the sole administrators of the goods obtained by the church of the Virgin Mary by means of donations 15 .This trend grew in the course of the 15 th century as accurately demonstrated by the involvement of representatives of the urban government in the management of donations made to the parish church by King Sigismund of Luxemburg in 1424 and King Mathias Corvinus in 1474 16 . Further evidence in this regard is provided by those pious testamentary clauses directed towards the parish church but which administration is undertaken by the city council 17 . This situation was not something peculiar to Sibiu, as has already been observed, in the free royal towns of the kingdom of Hungary, the 15 th century marked the time when the magistracy got actively involved in the supervision and administration of the parochial goods 18 .It should further be emphasized that such tendency can be identified in the case of the Mendicant friaries, as well. Whilst the involvement of the urban government in the economic life of the parish churches is easily comprehensible given the strong collaboration which existed between the city council and the local curia, a collaboration cemented by the election of the parish priest by the town's representatives, the supervision of the economic life of the friaries deserves to be dealt with in some detail. Evidence survived from late medieval Transylvanian towns suggests that the city councils became increasingly interested in the functioning not only of the parish churches, but also of other ecclesiastical institutions.For example, the tax registers survived from Braşov refer to payments made on a regular basis to the clerical personnel serving in the various churches of the town 19 . Moreover, a charter issued by the city council of Bistriţa in 1454 at the request of the local Dominican friars, among whom was present the vicar of the Transylvanian Friars Preachers and prior of the town's friary, carefully details all the valuables that belonged to this convent. The charter provides plenty of information about the immovable properties, goods and other incomes that were donated to the Holy Cross friary. The most numerous immovable properties are represented by vineyards and meadows, the location of all of these being specified with accuracy. Furthermore, one is able to find out about the revenues obtained by the friars in cash, as a result of previous agreements concluded with citizens of the town 20 .The case of Bistriţa is similar in many ways to that of Sibiu. Based on the analysis developed thus far it can be observed that the economic activities the friars were engaged in within the town's walls were increasingly monitored and perhaps even controlled by the urban magistrate 21 . It is important to emphasize that our sources testify about the emergence of such control in the last decades of the 15 th century and the very beginning of the following one. To this chronology, I would like to add another observation which I think could be worth of attention. In the case of Sibiu, the magistrate's supervision of the goods donated to the Dominicans by the citizens is revealed by the charter issued in 1474, precisely at the time control of the parochial goods was also taken in firm hand by the urban government 22 .A similar development is to be found in Bistriţa. There, the magistrate regulated in 1504 the functioning of the parish church, not only in regard with the divine services the clergy would have to perform, but also in what concerns the pious donations. The document imposed on the citizens that when making their testaments, they will have to endow first the parish church of St. Nicholas and only afterwards should direct their generosity to other churches of the town 23 . This article seems to have been adhered to as demonstrated by several testaments issued after 1504 24 . Interestingly enough, a document issued in 1511 and confirmed in 1516 in the Episcopal town of Alba-Iulia (Gyulafehérvár, Weissenburg) in the presence of Anthony prior of the Dominicans in Bistriţa and of the vicar of the Transylvanian Bishop, enumerated the privileges the friars enjoyed, including their right to receive donations and to administer the burials according to the papal decisions regulating this issue 25 .This might suggest that the Friars Preachers wished to reconfirm their position within the late medieval economy of salvation which principles were regulated by the city council in 1504. At least, such a development is revealed by the prompt reaction of the friars regarding the status of donations that were to be made in the town, as well as the last wills, such as those issued in 1513 and 1524 which request the magistrate's 22 One can identify several phases according to which this control emerged, the agreements reached in 1432 and 1457 between the city council and the local curia in regard with the divine services to be performed in the parish church of the Virgin Mary represented one such, whereas another one can be considered that connected with the management by the urban leadership of the royal donations from 1424 and 1474 made to the parish church. See Urkundenbuch, vol. 4, no. 2147;vol. 5, nos. 3062, 3063, 3066, 3069, and G. Gündisch, Hermmanstädter Messestiftungen, pp. 28-30 for the discussion of the way the privileges enjoyed by the town of Sibiu led to the control of the parish goods by the city council. Based on the examples discussed previously, it can therefore be observed that at the turn of the Middle Ages, the magistrate of the Transylvanian towns got involved not only in the administration of the parochial goods, but also of those that the friaries received as a result of the citizens' benevolence.At this point, a step further should be taken in what concerns the way the city council was involved in the procurement of revenues by the friaries. In the year 1455, while in Braşov, John of Hunedoara ("Hunyadi") decided that a certain amount from the socalled "Martinszins" should be given to Sts. Peter and Paul Dominican friary. It is important to stress the importance of this donation, particularly because it represents in fact an obligation the ruler imposed on the town that part of the civic funds being donated to the Friars Preachers on a yearly basis 27 . The "Martinszins" represented the tax to be paid by the Transylvanian free royal towns to the royal house each year on the feast of St. Martin, the 11 th of November. Furthermore, the charter was issued on the 8 th of November, thus few days before the payment of the royal tax was due. It should be remembered that in the 1450' and 1460' the Observant movement took firm roots within the Dominican convent of Braşov. On his part, John of Hunedoara was a great supporter of the Observant ideas, a support which is also disclosed by the charter of 1455 that specifies that the donation should be used for the reformation of Sts. Peter and Paul convent 28 .Rulers' support of the Mendicant convents in Transylvania was not something restricted to the Dominicans of Braşov. Similar undertakings are recorded by the survived sources in regard with the Dominicans and Franciscans of Cluj and the Dominicans of Sighişoara. Of significance for this analysis is that these endowments concern salt to be given to the friars, certain amounts of money from the incomes of Transylvanian salt mines being donated yearly to them or even landed properties. Furthermore, each of these donations was made to an observant friary, either Dominican or Franciscan 29 . To be sure however, none of them consisted of gift in cash as it was the case of Braşov. This might derive from the economic profile of the town, the largest 26 In 1513 the testament of Johannes Heen a citizen of Bistrita who decided to be buried in the Holy Cross friary has been confirmed by the city council, whereas in 1524, at the request of the Franciscan prior, the same executive organ confirmed the donation made by Ursula to the Friars Minor (ibidem, nos. 478 and 702). 27 Urkundenbuch, vol. 5, no. 2992. 28 In 1444 Pope Eugene IV issued the bull Prospicientes ex apice according to which the reformation of the Dominican houses from Hungary, particularly those from Transylvania considered to have been in poor condition was initiated. The work was entrusted to Jacob Riecher whose activity led to the implementation of the Oklevéltár, nos. 114, 180, 188 and Urkundenbuch, vol. 5, no. 2955. and most important commercial center in southern Transylvania and indeed in the entire kingdom 30 . A further explanation can be connected with John of Hunedoara's presence in Braşov at the time the payment of the royal tax was on the magistrate's agenda, a time that also coincided with the implementation of the Observant ideals in the Dominican convent of the town.There is also something more beyond this simultaneity and alleged coincidence. The restoration of religious life in the friaries also required a re-enforcement of the ideal of poverty, an attempt which could have led to the design of an ingenious strategy of ensuring a stable income for the friars. This was represented at Braşov by those ten silver marks John of Hunedoara decided that should be received by the Dominicans from the urban government. That such a strategy was indeed in place is further evidenced by the charter issued in 1461 according to which at the request of the provincial of the Dominicans in the kingdom and of the vicar of the Transylvanian Friars Preachers, who also filled the office of the prior of the convent in Braşov, king Mathias reconfirmed the endowment made by his father in 1455 31 . The involvement of the highest officials of the Dominicans in the kingdom in managing this donation needs no further explanation. However, it should be highlighted that the contribution made from the royal tax to the benefit of the friary from Braşov was an initiative the rulers' endorsed as discussed above and was part of more general support they provided to the Observant Dominicans 32 .It is again with the help of the information provided by survived tax registers that one can follow the way the Dominican friars of Sts. Peter and Paul were sustained by means of urban revenues. Thus, the amount to be paid to the Dominicans from the royal tax collected in Braşov is a frequent occurrence in the registers compiled at the beginning of the 16 th century 33 . Furthermore, one is able to find out from this particular type of sources that, apart from this income, the Dominicans were also benefiting from civic funds when restoration of their buildings was needed. Given the location of the Mendicant convents generally placed at the margins of the urban territory and nearby the town's walls, based on available evidence it can be observed that there was a strong collaboration between the friars and the city councils regarding the renovation and maintenance of urban fortifications 34 . 30 Previous and detailed research undertaken in regard with the economic life of the Dominicans in Hungary has reached significant observations that highlight the extent to which the friars managed the landed properties acquired, as well as their increased interest in monetary economy 35 . That there was indeed a trend towards sustenance of the friaries by financial means is also demonstrated by the donations and testamentary clauses. Their close scrutiny has revealed that by the very end of the Middle Ages, when the friars were requested to perform commemoratives Masses, the gifts received tended to be mostly money directed towards the accomplishment of particular type of prayers 36 .This specialization of the friars in the late medieval economy of salvation has been matched by a similar one in urban economy. The evidence suggests that within the friary's walls skills in different crafts were acquired. A highly relevant example in this regard is provided by an inventory of the Dominican friary from Cluj compiled at the beginning of the 16 th century and published in the course of the 19 th century 37 . There are many similarities between this document and the one produced for the Dominicans of Sighişoara, as both of them detail the donations received by the friars and the responsibilities they have to fulfill as a result of these endowments 38 . Whilst attention has already been drawn to the potential of such documents for the investigation of the economic life of the friaries 39 , I would like to focus my attention on a particular chapter of Cluj inventory that offers information uncovered by the Sighişoara one.The fourth section of the document produced within the Dominican milieu of Cluj gives information about "instrumentis utensilibusque pertinentibus ad usum et ad labores fratrum". Given the numerous works that needed to be undertaken for building and renovating the friary, all necessary paraphernalia that allowed completing such enterprises were enumerated by this inventory. One is thus informed that equipment necessary for masonry, wood carving, making windows, cooking and for handling the wine was at the friars' disposal 40 . It can be observed that the Dominicans of Cluj were enabled to keep up the functioning of their friary in what concerns both its daily needs and regular maintenance. Furthermore, as has already been observed, the friars did not confine themselves to the preservation of their convent, but also engaged in the restoration of the fortified walls from the eastern part of the town, next to their buildings 41 . This was the result of the allowance granted by the city council and such examples of collaboration between the urban leadership and the Dominican friaries in the preservation or even contribution to the building work carried in towns can be found at Braşov, as well 42 .Another interesting aspect which deserves to be dealt with to some extent is represented by the modalities within which Dominican friaries played an active role in the urban economy. Previous research has emphasized the importance "conversi" had within this context. Their number which at Braşov and Sibiu reached the half of the total number of those residing in the Dominican friaries, their names mentioning the arts they were skilled in, as well as the existence of a "magister conversorum" attested in 1529 in the convent of Sighişoara, undoubtedly prove the organization and the use of the lay brothers affiliated with the friaries in the economic enterprises 43 . It has further been suggested that the functioning of several workshops within the friary of Cluj where were active tailors, shoemakers and masons, as well as the confraternities of the journeymen of shoemakers and furriers founded with the Dominicans of Braşov demonstrate the Friars Preachers' attempts to integrate their convents into the economy of exchange and craftsmanship that dominated urban economic life 44 .It is precisely within this framework that the example of the confraternities of the journeymen of the shoemakers and furriers established in the Dominican friary of Braşov in 1463 and 1468 respectively is worth discussing. I have tried to argue elsewhere that the foundation of these devotional associations offered an alternative route to the social integration of the journeymen 45 . They represented an unprivileged group, 40 j. eszteRházi,A kolozsvári,p. 584. 41 I. băldescu,Transilvania medievală, According to the tax registers, it seems that this collaboration consisted particularly in materials the friars supplied for the construction or restoration of buildings and the urban fortification as revealed by entries made in the year 1521 : "pro vecturis laterum 1450 a fratribus ordinis praedicatorum circa sanctum Johannem vectis" ; "fratribus ordinis praedicatorum pro praefatis 7200 lateribus" ; "fratribus ordinis praedicatorum pro duodecim millibus et 500 lateribus" (Rechnungen, as their chances of employment depended entirely on the market's fluctuations. As the survived guild regulations from Braşov accurately prove, professional and religious network built inside a specific guild provided wellbeing and welfare only to the masters and their apprentices 46 . This meant an exclusion of the journeymen who on their turn could identify in the Dominican friary of Braşov an environment which would enable them to preserve their honorability and thus ease their integration in town.As it has previously been discussed, the Friars Preachers became popular in Braşov in mid-15t h century, after the reformation of their convent as further proven by the donations received and a papal indulgence granted to them 47 . Furthermore, this was the time that cooperation with the urban leadership has been forged and indeed the establishment of the devotional associations of the journeymen additionally demonstrates this. For example, the statute of the confraternity of the journeymen of the shoemakers mentions that the association has been founded only after approval from the parish priest and the magistracy has been obtained 48 . The survived regulations disclose increased attention devoted to the religious and social conduct which has most likely been influenced by the Observant Dominicans of the town, as for example it was strictly enforced that the journeymen should wear only one type of cloth. Thus, it is not much of surprise that, as mentioned above, the tax registers reflect well the economic activities undertaken by the Dominican friary of Braşov. Instrumental in this regard must have been the friars' openness towards the integration of less privileged groups, more particularly professional groups, and their good collaboration with the urban leadership.But what conclusions could be formulated as a result of the analysis undertaken thus far? On the one hand, the close scrutiny and nuanced understanding of the religious dynamic of the Transylvanian towns have accurately proven the key role played by the city councils in this regard. The urban leadership became in the course of the 15 th century the main actor in the administration and supervision of the parish patrimony. Interestingly enough, a similar trend can be deciphered in regard with the Mendicant, particularly Dominican friaries. However, an important nuance should be added here. The town's representatives got involved in the economic life of the Mendicants when donations were made by the citizens or when the status of estates from the urban territory tended to be changed as result of their endowment to the friaries or of their trading by the friars. 46 See for example the regulations drawn for the guilds of the furriers and the goldsmiths respectively Quellen zur Geschichte der Stadt Kronstadt, ed. G. nussbächeR, E. maRin, vol. 9, Kronstadt, 1999, nos. 2 and 40. 47 In 1463, Peter "Graef", who has been mentioned several times between 1436 and 1463 as member of the city council and judge of the town donated ten silver marks to the Friars Preachers, whereas a year later venerabiles et providi viri Simon Clomp and Christian Rod have also endowed the friary of Sts. Peter and Paul. See Urkundenbuch, vol. 6, nos. 3325 and 3344.When going a step further from this complex picture that is drawn by the intricacies of the web relationships developed among the urban government, the parish curia and the friaries, it can be argued that the friars were not only regarded as valuable intercessors of one's attempt to salvation. Similar importance seems to have been attached to the friaries' expertise in crafts, an expertise that was employed and paid for by the magistrate when the need arouse. Therefore, it can be observed that the material running of the Dominican friaries was at the intersection of the medieval economy of salvation and urban economic life.To be sure, these conclusions speak almost exclusively about the potential the survived Transylvanian source material could have in furthering the research on Mendicant economic activity. As detailed and often mentioned throughout this analysis, the majority of the sources used deal with the houses of the Friars Preachers and to a much lesser extent to those belonging to the Friars Minor. This derives from the survival rate of our sources confirming thus what existing scholarship has already drew attention to, namely the existence of a higher number of charters pertaining to the Dominicans as compared with the other Mendicant Orders. At the same time, one is prompted to argue that precisely because of this state of the Transylvanian textual sources, not only more, but also nuanced observations could be proposed concerning the functioning of the Dominican friaries in towns.The tax registers, the charters issued by the city councils, the donations and the last wills, the guild regulations were sources that furthered our understanding of urban religious life. They were not sources produced by the friars. They were produced for the friars or helped illuminating the history of the friaries. When enquired about the extent to which the friars got engaged in economic activities, the answers these sources offer are limited to the urban territory, to the citizens inhabiting it and to some extent to the way the friars reacted to the initiatives undertaken by the urban leadership in the economic domain. It is thus that this study could have only attempted at outlining main directions that could lead to an in depth examination of the Mendicant economy. Carmen FloReaUniwersytet Babeş-Bolayi, Cluj-Napoca Późnośredniowieczna ekonomia zbawienia: zarząd gospodarką w siedmiogrodzkich klasztorach mendykanckich Streszczenie Praca ma na celu pokazanie, w jaki sposób zarząd gospodarką w późnośredniowiecznych klasztorach mendykanckich położonych w Siedmiogrodzie został sprzężony z gospodarką miejską. W końcu średniowiecza mendykanci zaczęli odgrywać coraz większą rolę w ekonomii zbawienia. Taka sytuacja często prowadziła do konfliktów między klasztorami a kościołami parafialnymi. Główne siedmiogrodzkie ośrodki miejskie w XIII-XVI w. były przeważnie jednoparafialne, a ich życie religijne cementowała współpraca władz parafialnych z miejskimi. Ponieważ te ostatnie zdołały przejąć nadzór nad majątkiem parafii, warto byłoby sprawdzić, na ile udało im się to także w wypadku klasztorów mendykanckich. Badanie najważniejszych klasztorów dominikanów w Siedmiogrodzie wykazało, w jaki sposób władze miejskie usiłowały przejąć kontrolę nad dochodami mendykantów z darowizn i zapisów testamentowych oraz wykorzystać ich do różnorodnej działalności w ramach gospodarki miejskiej. The study aims at discussing the modalities with which the material running of the Mendicant friaries of late medieval Transylvania was integrated into urban economic life. In the last centuries of the Middle Ages, the friars started to play an increasingly important role in the economy of salvation, a situation which often led to conflicts that occurred between the Mendicants and the parish church. The main Transylvanian urban centers were largely monoparochial in the timeframe between the thirteenth and the sixteenth centuries and their religious life was cemented by the collaboration between the parish and the city councils. Whilst the urban leadership managed to take in firm hands the administration of the parochial patrimony, it would be worth investigating to what extent such a development could be identified in the case of the Mendicant friaries. The analysis of the most important Dominican houses in Transylvania allowed for identification of the attempts made by the urban magistrate in order to control the friaries' incomes resulted from donations and testamentary clauses, as well as to employ the friars in various activities related to urban economy. The significance of monasticism was probably at its greatest and most varied within western Christianity during the Middle Ages. Its history was in essence a continuation of the Eastern and Western monasticism of late antiquity, and it laid the foundations for the great orders of the high and late Middle Ages, which shaped the course of history. Monasteries and communities of clerics and hermits set the tone in the spirituality of the whole church, in education and art, in the transmission of culture, in agriculture and the social structures, in fact, they formed a basis in these fields. Over and above this, they were participants in the political life of kingdoms and principalities, to an extent which varied with time and place. KeywordsThe reason for choosing the life of a monk was the idea of divine vocation, a kind of charismatic talent for ascetic concentration. The models for this way of life were the apostles and the communities of the early church on the one hand and the future, as then conceived, on the other. It was rooted in the desire to be as close as possible both to the pattern of behavior common in Christ's own times and to his eternal kingdom, which was considered not to be of this world 1 . However it neither could, nor should have any great significance whether this was an achievable goal. Monasticism occasionally reflected an ancient Christian attitude of protest against those fellow Christians and their institutions which had allowed themselves to become too concerned with the things of this world 2 . One main concern of monasticism is the contact between monasteries and the world and with monasticism's effects on the world. The monastic tradition involves the history of foundations and founding families and of monastic possessions, donors and donations, and the acquisition, preservation, and exploitation of property. Thus, it implies charters and scriptoria, relations with princes and nobles in the immediate vicinity or further afield, and with bishops and other monasteries. Great consideration should be given to the role of abbots, to their origins and to their actions inside and outside their monastery. The study of liturgy, monastic customs, and religious attitudes has thrown light on the life of monasteries.With all monastic benefaction, the primary motive was that of safeguarding the soul of the benefactor and the souls of his relatives. The merit that accrued to an individual through prayer and good works could be transferred to other people, and not only to the living, but also to the dead. This concept played a crucial role in medieval religious practice. To found and endow a community of monks was to ensure for the donor an unceasing fund of intercession and sacrifice which would avail him and his relatives both in life and after death. This concern was associated with the belief that people could, and should, make amends -and in a practical sense, give satisfaction -for their sins 3 . Repentance attracted divine forgiveness, but without satisfaction it was not enough; as in the Germanic comitatus and Norman feudal system, compensation must be paid to the wronged party and in the case of sin, the wronged party was God. The idea of restitution was fostered by the early medieval penitential, whose system in part explains the eagerness of rulers, nobles and communities to found and endow monasteries. A gift to a monastery was in and of itself a meritorious act, which might remit a long period of penance. More importantly, the monks, through their penitential life of continual prayer and fasting, acted as surrogates for their benefactor; they performed the act of contrition on his behalf 4 .Besides these spiritual advantages, the patron of a monastery hoped to obtain temporal benefits from his foundation. The royal and noble dynasties used monasteries to provide sinecures for members of their families (especially younger sons) who could not otherwise be assisted. In the main, personal piety and social convenience were the twin primary motives that prompted rulers to encourage monasticism in their dominions, but they were not the only ones. There were also wider considerations of public policy. The monasteries of the eastern region of the Hungarian Kingdom called Transylvania had an important role in the conversion of the Cumans and Romanians from Orthodoxy to Catholicism 5 . The choice of the Hungarians to adopt Western Christianity had already been made by the end of the 10 th century. Monastic settlements in medieval TransylvaniaDuring the Middle Ages seven religious orders belonging to the monastic, mendicant and eremitical movements were established in Transylvania: the Benedictines, the Cistercians, the Premonstratensians, the Dominicans, the Franciscans, the Austin Hermits, and the Paulines 6 . All these orders, but most notably the Franciscans and Dominicans, spread at a rate hitherto unseen by other orders. At the beginning of the 16 th century these seven orders had built fifty-one monasteries, friaries and nunneries 7 . In my analysis I shall deal only with the mendicant friaries that received some specific donations or benefited from testaments 8 . At the beginning, I intend to give a brief description of the specifically Hungarian traits of these orders, their place of settlement, the kind of activities they promoted and the belongings and incomes they were granted by the founders and donors. The place is known in the case of every friary, but the foundation charters, manorial records and records of perambulations are missing almost in every case. As for the settling places all friaries were situated on the main commercial routes, such as the most important water ways (Mureș/Maros, Someș/Szamos), the amber road used since ancient times ( An interesting picture develops if we take into account the choice of settling areas for each house, order by order. Out of those eight Dominican friaries included in our analysis, two, those of Vințul de Jos and of Alba Iulia, were situated on the most important river of Transylvania, the Mureș, playing an important role in the salt trade. Besides this, Alba Iulia was the center of the Transylvanian bishopric. Another five friaries (Brașov, Cluj, Sibiu, Sighișoara, Sebeș) lay on important commercial and military routes. Furthermore, Sibiu was also the ecclesiastical center of the Transylvanian Saxons. Of course, the arrival of the Dominicans was not directly connected to the presence of these commercial roads, but the towns and market towns, which emerged on the roads and their inhabitants, could ensure the necessary social and economic basis for the Dominicans and the mendicant orders in general 12 . We can also add that all friaries except three were settled on the Saxon land. However, it is obvious that 9 Bistrița, Sibiu and Brașov are represented by two mendicant friaries (Dominican and Franciscan). , 4, 2012, pp. 7-17. the Dominican Friars had chosen their setting place wisely, since their settlements coincided with the most important commercial centers of the period 13 .While the Dominicans preferred to settle in "traditional" centers, namely large towns, the Franciscans accepted friaries in market towns and even villages as well. Half of the Transylvanian Franciscan houses were built in smaller or less important towns and villages under seigneurial authority. In this, they seem to have accommodated themselves more to the exigencies of Hungarian society, which preferred "family monasteries" such as that of the Jakcs family in Coșeiu 14 We are not referring here to the so-called "clan monasteries" (e.g. Mănăstireni/Magyargyerőmonostor, Herina). Here, the explanation of this term is the following: monasteries, which were founded by nobles on their property but not with the primary purpose of serving later as burial places, as was the case with the clan monasteries.15 Sibiu and Brașov received a staple right which obliged Polish and German merchants on their way to Wallachia to sell their most sought-after merchandise, broadcloth, to the tradesmen of Brașov and Sibiu: the later were then able to resell the goods in Wallachia. In the same way, foreign merchants were obliged to trade on the Brașov and Sibiu markets the merchandise, agricultural produce or livestock, which they had bought in Wallachia. More recently the issue of international trade of Transylvania, including the merchant activities and privileges of Sibiu and Brașov during the 16th century was discussed by m. pakucs -wilcocks, Transylvania and its International Trade, 1525-1575, "Annales Universitatis Apulensis. Series Historica", 16, 2012, pp. 173-182 , 7, 1956, pp. 207-259. Buda. Of their two usual routes the first went through Košice/Kassa to Bohemia and Poland, and finally to Danzig; the other through Buda, and from there, either to Wien -Regensburg -Basel or to Zara and Venice. Franciscan friaries were also settled in other Saxon towns such as Mediaș and Orăștie. Although they were far from the three big centers mentioned earlier, they lay on significant routes.An interesting case is that of Cluj, which enjoyed the presence of both Dominican and Franciscan friars. Both foundations were late compared to the majority of the orders' foundations, operating from the second half of the 15 th century. Cluj, with its mixed Hungarian-German population, was the only town able to compete with the Saxon towns. Since it lay on the crossroads of commercial routes leading to Transylvania from the rest of Hungary, Cluj controlled their traffic; its German inhabitants, leading at first an agrarian way of life, played an important role in the evolution of Transylvania's urban burgher economy and society. Its vicinity to two important salt centers of Transylvania, Turda and Dej, also played an important role not only in the life of the town, but also in that of the friars. Later, in the first half of the 16 th century, the town played a key role in commerce. Both main roads to the West, the Via Košice and the Via Oradea, began here 18 . The spectacular development of Cluj made it possible for the most important and biggest Franciscan friary to emerge there, as far as the number of friars was concerned. The Dominican friary was likewise the largest and most populated of its kind.The Austin friars represent an interesting case concerning the relationship between settlement and orders. All three priories founded by the Austin Hermits in Transylvania were situated in towns, more precisely in the Hungarian towns, namely Dej, Turda, and Alba Iulia. Situated on important commercial, military and ancient Roman roads (Turda and Alba Iulia), they had a continuously growing urbanized character. On the other hand, Dej and Turda gained importance as salt-chamber centers, while Alba Iulia was important as the center of the Transylvanian bishopric and that of the Alba/Fehér county. The geographical location of the town (at the junction of the two rivers, Mureș and Ampoi/Ompoly) and its richness in natural resources (salt, gold, and iron) allowed a spectacular development throughout the Middle Ages. Its dock on the river Mureș made possible for the town to play an important role in the salt and wood trade. Thus, it is not surprising that the two orders characterized by their careful choice of setting places 19 , namely the Dominicans and Austin Hermits, had built friaries there.However, the settling place of the different monasteries was not the only factor to influence the fortunes of the religious houses of Transylvania. Political reasons also had a significant impact. And one of the major political goals was proselytizing. As early as the beginning of the 13 th century, the Dominicans started their campaign to convert the Cumans, whose first bishop was to be a Hungarian Dominican 20 . So for the Dominicans Transylvania was attractive because it provided a good opportunity to carry out their missionary work.The Mongol invasion, oddly, did not stop the spread of foundations begun by the Mendicant Orders 21 . Although their friaries were also victims of the invasion, their development remained rapid and spectacular. Besides the Dominicans and Paulines, who had arrived in Transylvania before the invasion, by the end of the 13 th century they were joined by the Franciscans and Austin Hermits, who also started to build monasteries. By the time of the Turkish invasions of the mid-15 th century, which coincided with the observant movement of both Dominicans and Franciscans, twentyfour houses had been founded 22 . Yet, even before the Mongol invasion, the Dominicans had already started to decline, as Erik Fügedi has argued in his article. King Béla IV's daughter Margaret's consecration excluded the princess from the marriage politics of the time. This act of the Dominican brothers of Buda influenced the fate of the entire Dominican Order in Hungary: they lost the support of the ruler, to be slowly replaced by the Franciscans 23 . Nonetheless, this interpretation of Fügedi does not fit the Transylvanian province. Fügedi applied this analysis to the whole Hungarian Kingdom, but a carefully analysis shows why it is not applicable to Transylvania. The Dominicans proceeded at a steady pace in the next century, founding two friaries in the first half of the 14 th century and two in the second half of the 14 th century, while the Franciscans built only two friaries during the whole 14 th century. The end of the 14 th century can be seen as the end of the first flourishing period for the Dominicans in Transylvania, since in the 15 th century there were no new foundations. Their place as the largest order was taken by the Franciscans and Paulines. The explanation for this situation can be found on the one hand in the settlement politics of the Dominicans and on the other in the new expectations of Transylvanian society towards its internal socio-economic development, which were not recognized by the order. By the end of the 14 th century the Dominicans had already built friaries in all the important towns and market towns of Transylvania. The urban areas were already overpopulated from this point of view, and this, coupled with their reluctance as a traditional Mendicant Order to move into the countryside, made the halt in the creation of new foundations inevitable. In contrast, the Franciscans recognized that foundations made in villages, using the vernacular in preference to Latin, offered the only way forward for the order's development and for its ultimate survival 24 . This coincided with the nobles' desire to have monasteries built on their land. Thus, it is not surprising that the most flourishing period for the Franciscans in Transylvania was the 15 th century. This second flourishing period was also marked by the influence of the observant movement of the order. They played an important role in the conversion of Romanians and Ruthenians 25 .Although several reasons why these orders founded monasteries in Transylvania have been mentioned, it is clear that their main aim was to spread a new type of religious life and also to gain economic support for this. How well they could do so depended on the local circumstances. While religious reasons played a part in the motivation of nobles and communities in assisting in the foundation process, the political reasons were often much more important. Having language and writing skills, the friars could participate in the lay administration of counties, in the judicial system, and in education 26 . In this period, especially from the 15 th century onward, we can find 25 It is worth to mention that three out of the ten Franciscan friaries, which appeared in the charters for the first time in the 15th century, Hațeg, Suseni and Coșeiu, were Observants and had proselytization as their primary purpose. For the prozelyting work of the Franciscans, and of the mendicants in general among Romanian Orthodoxs, see C. 27 .Giving a general outline of Transylvanian mendicant monasticism in the Middle Ages with its specifically Hungarian characteristics, we cannot forget that their development was only due to the devotion and piety of the founders and donors. Their donations made it possible, at least, for these orders to built friaries, to take part in missionary activity, and, last but not least, to fulfill their ecclesiastical duties. By donating properties, fisheries, forests, and different objects for church services, donors created a functional reciprocity, an unwritten but well-understood contract under which the donor both offered and received certain benefits. These benefits were primarily spiritual. On the other hand, based on these movable and immovable properties the friars developed a certain kind of economic activity and they have been involved in the economic circulation of the smaller region in which they lived. It is the aim of this paper to contribute to a broader and more complex understanding of the relationship between mendicant orders and different economic activities in the medieval period based on a very clearly limited group of written sources, that of the testaments and donations. The Sources: Testaments and DonationsIt is well known that most of the available written medieval sources consist of documents referring to the right of possession. These have been best preserved, as serious interests were connected to them, the right of possession of one or more properties depending on them. Fortunately, besides the documents conveying the restricted view of the right of possession, there were other sources as well, whose emergence was motivated by other factors. Their value lies in their distinct character. Their significance is even increased by the fact that a smaller number of these documents has been passed down to posterity. A distinct part of them are the testaments reflecting on the end of a person's life. The interest of Western historians has turned towards the research of testaments especially in the last four decades. Besides the exploration of the various areas of everyday life, the increased interest is due to the fact that the researchers have realized: the testaments may serve as a basis to answer a series of questions of social and economic history, the study of which has recently come into the foreground. Because of the scarcity of the source material the Transylvanian testaments have not been subjected to examinations similar to those recently undertaken on English, French, Italian and German examples 28 . Moreover, the Transylvanian testaments were used in a small compass to shed light on a series of questions on the social and economic history of the mendicant friaries. However, in the past years a few studies on testaments and donations have appeared, emphasizing the state of the communities' properties; the friars' living environment, and their contribution to the exchange of material and spiritual goods in medieval Hungary, including Transylvania 29 .Examining the bequests, it can be concluded that among the goods considered valuable the most diversified objects were donated, which formed one of the most important material component of everyday life, and so they played a considerable role in the process of inheritance division. The heirs were nominated based on individual choice, and more often by following determined, almost ritualistic patterns. The wide circle of the beneficiaries involved relatives, church institutions as well as poor people, the last two interpreted as donations offered to provide the salvation of the soul of the deceased person. Concerning the goods certain regulations were also included in the testaments. Special rules applied to the ancient goods of the family, which were inherited by spouses and lineal offsprings. The same limitations did not apply to the acquired properties 30 .What the testament eventually contained did not depend on legal restrictions but rather on the purpose of the whole act. The written testament was created due to the fact that the testators intended to allot from their fortune, besides their relatives by right, also to some other people and institutions that were important in their lives, especially to the church. It was not necessary to enlist the goods which fell to the lineal relatives, but for security reasons it was advantageous. The testator and the surviving relatives also had a proof of the way the rules were complied with.If we want to use the testaments for purposes other than their original function, namely for the study of the economic life of the bequeathed friaries, first we have to consider the shortage coming from the source material. It is obvious that the written sources did not cover the whole object material. In most testaments, especially in the case of wealthier people, the mention of the personal property was secondary to the details referring to sums of money and estates. The value of the personal property was at the basis of selection. The lower limit to be considered differed from testator to testator according to their wealth and standards. That is why those gifts, which meant the marginal cases of appreciation with testators of different social position, are of special interest: some "still" mentioned them, others "no longer" did. Besides personal finances there were a lot of other factors which determined the mentioning of an object, e.g. the number of relatives, the material devices that best suited the different -especially church -institutions. In such donations "piety and merchandise cunning, community aim and personal ambition" manifested at the same time 31 . The other group of sources, that of the donations, will be used in a broader sense than its value in the diplomatic language, which means any document dealing with land and goods.Thus, it is the aim of this paper to continue to enrich the situation of the mentioned research tendency in a small way by examining the gifts of the wills and donations made to the mendicant friaries of Transylvania. The donated objects vary immensely as far as typology and value are concerned. Anything from land and fishponds to various objects for the church service, to different sums of money could be donated. Each type of donation enjoyed a period of popularity in time. However, this paper contains mainly my conclusions regarding only three parts of the real estate donations given to the mendicant religious institutions of Transylvania. Each category (land, fishpond, mill) will be illustrated with some examples from the two major categories of sources used for this research. It is clear, that the results of the analysis of the given immovable properties to the friaries can be used not only for a better knowledge of the material culture of this religious institutions or for the donation and testamentary practice of the time, but they also can help us to chart the goods of the friaries. Having this data we can make further analysis regarding the economic situation of the friaries, what kind of property each friary had and how they could manage these goods in order to have a prosperous life. Item lego... bequeathing material runningIn the first category of objects given to the friaries that is the landed properties, we may include possessions, estates, parts of possessions and estates, plots of serf lands (socages), meadows and pasturages. Occasionally, a charter specifies whether the donated land was arable or cultivated land. For example, in a donation from 1378 made to the Virgin Mary Dominican friary of Sighișoara Ladislas, the son of noble Emeric Ebesfalvi donated among others eighteen acre of arable land in Prod/Pruden village 32 . In Nicholas Bethlen's testament from 1498 the properties donated were described as three plots of serf land in Hetiur/Hétúr/Marienburg, whereof two were populated and one was desert 33 . Another kind of land donated was the farm or the estate ("praedium") which appeared rather frequently among the bequeathed items. For instance, I can evoke the cases of Simon Clomp and Christian Rod, both burghers of Brașov. Their donation made in 1464 to the Saint Peter Dominican friary of Brașov described very precisely the kind of the donation, namely a "praedium" as well as its settlement 34 . In some cases we even know the value of the donated property.In 1502, when the literate Albert Maray dew up his testament he specified that he gave to the Holy Cross Dominican friary of Bistrița where he chose a burial place the St. Martin possession worth 300 golden florins 35 . After two years King Vladislas II instructed the convent of Cluj-Mănăștur/Kolozsmonostor as one of the two places of authentication in Transylvania to delegate its representative in order to enroll the friars in the property received 36 . Although there were small contradicts at the investiture, the Preacher friars finally gained the possession. Surprisingly, in 1509 the same community of friars through their delegates, Gregory and Anton, expressed their wish to sell the Saint Martin possession to the voievode of Transylvania, Peter Szentgyörgyi and Bazini for only half of the price worth at the time of donation 37 . We can only make suppositions concerning the reason for selling. Whether the Dominican friars were so much obligated to the voievode for his benefits, mentioned in the act, that they were satisfied with the price? Or, the friars made initially a wrong evaluation of the possession and now they received the real offset of the estate? It might be as well that, as one can suggests, from the beginning the friars wanted to sell the property, but not obtaining the requested price, they expected the proper time 38 . In other donations it was specified that only some parts of a possession were to be given. For instance, in 1482 Peter and Sofia Sombori before going in pilgrimage to Rome made their common last will and testament. According to this, the Sombori couple gave to the Dominican friary of Cluj their parts of Jimbor/Szászsombor/Sommer possession together with the fishpond from that place 39 . Benedict Túri was much more generous with the Preachers from the same town. In 1501 he donated them four parts of the Tureni/Túr possession, one of these being pawned for 290 Hungarian florins, the fishpond called Túritó (Túr Lake) and a mill on the mentioned lake. The donation was made on the stipulation that Benedict Túri had to pay 1790 golden florins to the Dominicans, if he alienates the given parts 40 . Considering the high sum fixed for alienation is seems that the Friars Preachers from Cluj gained a well worthy property. The observation is even more relevant if we take into consideration that on the same day Benedict Túri stipulated that the part of the Ceanu Mic/Túrcsán possession, which he gave to his sister, Clara should be also given to the Dominicans from Cluj, if her sister did not renounce to the filial quarter 41 . We have no information how Clara, Benedict's sister acted, but it is certain that after twenty years, in 1521 the old Benedict Túri left his part of the Ceanu Mic estate with all its dependencies to the Dominican friars of Cluj. The stipulation, that the kinship can hold again the mentioned goods only after the disbursement of 600 florins to the friars may permit us to think that in fact the donation was an indirect bounty 42 . For one reason or another Benedict Túri's family did not take advantage of re-exchanging the part of the Ceanu Mic possession, thus, in 1536 the Dominicans sold the part of the Ceanu Mic possession bequeathed them by Benedict Túri for 600 florins to Gregory Koppándi, canon of Alba Iulia and Sebastian Nagy of Pata, castellan of Szentmihályköve castle 43 . It seems that the other donation made by Benedict Túri in 1501 to the Dominicans, the Tureni possession with the fishpond and the mill generated an almost three decades long conflict between the Túri family, the friars and the neighbours. Although after many attempts the friars' investiture in Tureni possession was finally successful, the Preachers had to face the old enemies' perseverance. In 1527 the Túri family tried to alienate the Tureni possession with the fishpond and the mill 44 Hédervári, a Third Order Franciscan nun buys two plots of serf land (one inhabited, and another desert) for 200 Hungarian golden florins with the intention that after her death the possessions will be inherited by the Franciscan nuns of Coșeiu. If the seller's family is displeased with the transaction, they can demand it but only after the reimbursement of the 200 florins 49 . One year later, the Third Order nun Dorothy, living next to the Holy Trinity friary in Coșeiu, made a generous donation to the Franciscan nuns who accepted her in their community. Also entire possessions and parts of possessions situated in Inner-Szolnok county were received by the Franciscan nuns' 50 .As Benedict Túri's case might suggests, donations did not always have a restful fate. Sometimes the heirs, the kinship or the neighbours contested the testaments, and long litigations with uncertain outcome were started. As an example we can evoke the case of Nicholas of Ocna Sibiului/Vízakna, the Transylvanian vice-voivode. Formulating his last will in 1465 the vice-voivode did not presume that his bequeath to the Dominican friary of Sighișoara, consisting in half of his Albești/Fejéregyháza/ Weiskirchen possession with a mill, but without the manor house on the possession will generate an almost sixty years long trial in which the Vizaknai family, the Preacher friars from Sighișoara, and even Matthias King were involved 51 . Examining the land donations, it is clear that until the end of 14 th century land was missing from the gift-list made to the friaries. Moreover, it is also characteristic for this period that there are no donations of real estate of any other kind either, such as fishponds, forests, or manor houses. These are characteristic for a later period, namely the 15 th and the first half of the 16 th centuries. This situation reflected very well people's perception of wealth. In Hungary, the conception of land as the most important element of wealth remained constant throughout the whole Middle Ages. Thus, when people made donations to monasteries, they offered their most valuable assets, namely land. We can also observe that the friars owned land properties mostly transitionally, even if that transitional period lasted for several decades. Until the end of the 14 th century the existing friaries received mostly an income of cash, different sums of money or objects, salt and mills. Looking for the reasons which conducted to this situation of the donations, several explanations could be given. One is presented in the medieval written sources from Transylvania. Starting from the 15 th century, we are facing an increasing number of charters, followed by an abundance of data concerning the mendicant orders. Compared to the Arpadian-age, when the friaries are mentioned mostly indirectly, starting with the Sigismund and Hunyadi era a huge number of different types of written sources are produced.Another explanation may be found in the history of the orders and those of the secular clergy. This was a flourishing period for the mendicant and hermit orders. A significant number of their houses were founded in this period. Each foundation was accompanied usually by a real estate donation. It may be observed that the royal donors' place, characteristic for the Benedictine foundation of the Arpadianage had been taken by the nobles. Furthermore, their requests continued to concern the peace of their souls and the soul of their family members, but now the kind of prayers they requested were specified, and sometimes conditions were stipulated for donations. On the other hand, if we examine the donations made until the end of the 14 th century, we can easily observe that the main beneficiaries are the Transylvanian chapter and the bishopric. As Zsigmond Jakó proved 52 , this was the period when a "battle" was carried out for the properties between the three major ecclesiastical institutions of Transylvania: the Transylvanian bishopric, the Transylvanian chapter and the Benedictine monastery of Cluj-Mănăștur, the last two being at the same time the only places of authentication in Transylvania. Due to generous donations, until the end of the 14 th century these religious institutions succeeded to establish their power based on real estate donations. Beyond that the regulation of the mendicant orders which interdicted them to have immovable properties was far the most important reason for the luck of these kinds of donations. Thus, it is not surprising that in the 15 th century, when the papacy permits mendicants to hold properties, the number of real estate donations increased.The second group of donated objects is made up of fishponds. Although they began to appear on the lists of the donated objects in the first half of the 15 th century, the flourishing period for donations of fishponds was the second half of the 15 th century. The number of fishponds donated was high, being almost as frequent as land donations. In acquisition of fishponds, the Dominicans occupied the first place. They were followed by the Franciscans and the Austin Friars. Usually, the mendicant friars received populated fishponds. This is the case of the already mentioned Nicholas of Ocna Sibiului, who donated in his last will formulated in 1465 to the Dominicans of Cluj a fishpond near Sic/Szék 53 . At other times the friars enjoyed only the fish from the fishponds. This happened in 1471 when Andrew of Toldal/Toldalag made his testament. In his will he donated the Toldal property together with a mill and a fishpond to the Paulines of Sâncraiu de Mureș/Marosszentkirály. He specified that the Paulines had to give fish from the fishpond to the Friars Minor of Târgu Mureș and Suseni/ Marosfelfalu as well 54 . Another interesting case is that related to the donations of the Wass brothers. In 1477 three brothers from this middle noble class Transylvanian family donated their parts from the Sucutard/Szentgotthárd fishpond to the Dominican friary of Cluj mentioning that the fourth part was donated earlier to the same friary by their late brother John. All of them made this donation for the peace of their souls 55 . From the end of the 15 th century several testators bequeathed fishponds to the Virgin Mary Dominican friary of Sighișoara. Among the generous testators was Laurence Müssen, the juror of Sighișoara and his wife, who donated a fishpond and a meadow 56 , and Andrew, the parish priest of Sighișoara who donated a fishpond with fish, a few acres of meadows in Daneș/Dános/Dunesdorf and another one in Hetiur, as well as one pasturage in Daneș 57 . In many cases in last wills and testaments fishponds were granted as mass foundations. Under this title the Saint Cross Dominican friary of Bistrița received at the end of the 15 th century two fishponds in Viile Tecii/ Ida/Grosseidau and another one in Archiud/Erked. We rarely have information on the administration of the fishponds, but the donation from Viile Tecii is an exception. It was stipulated that along with the fishponds two plots of land for the fishponds' keepers should be granted as well 58 Herina was the founder of the Virgin Mary Dominican nunnery of Bistrița and in his testament ensured that the nuns shall want for nothing. Therefore, he gave them the Mihăești/Szentmihálytelke possession except one part, the Szentmihálytelkitó fishpond and two parts of the mill with three wheels from the same lake 59 . It is almost sure that the donator in acting so was strongly motivated by the fact that one of his daughters entered the community of the Dominican nuns and another relative, Nicholas Farkas' granddaughter was also among the nuns at the beginning of the 16 th century 60 .The Erdélyi of Șintereag/Somkerék family played the same role for the Dominicans of Cluj as the Farkas of Herina family to the Dominicans of Bistrița. In this case the principal donator was John Erdélyi, but occasionally also his wife, Justine is mentioned with him. At the end of the 15 th century, John Erdélyi, a wealthy noble from Transylvania donated for the peace of his soul among others two fishponds to the Dominican friary from Cluj. If the first one, that from Jucu/Zsuk did not cause any problems 61 , the second one, the fishpond from Gădălin/Kötelend generated a legal dispute a few decades long. Sometime before 1496 John Erdélyi donated to the Preachers of Cluj the fishpond from Gădălin bought from Stephen Suky. In 1496 John Erdélyi, due to a legal dispute, had to renounce to the Gădălin possession, but the new owner was not to interfere with the friars' possession of the fishpond, not even in time of flood when the water of the lake spilt in Gădălin 62 . As we can presume John Erdélyi did not forget the Dominicans when he formulated his last will sometime before 1509. He donated the Gădălin fishpond to the Dominican friaries from Cluj and Bistrița under the reservation that they paid the tithe to the parish priest of Jucu and they will not construct a mill on the lake 63 . It is noteworthy how carefully John Erdélyi acted with the fishponds' donations. Similarly to the Gădălin fishpond clause, at the donation of the Jucu fishpond the same thing is stipulated: the Preacher friars of Cluj promise that they will not construct a mill on the lake against Erdélyi's and his successors' wish 64 . Acting in this way, John Erdélyi was mindful of the parish priest' and of his family interests, but also considered the benefits of the mill owners from the neighborhood. On the other hand it seems that the common tenure of the Dominican friaries from Cluj and Bistrița regarding the Gădălin fishpond generated many discussions between these two mendicant institutions. At one point, the Preacher friars of Cluj gave up the fishpond for a certain sum of money 65 . In 1527, the Dominican friars of Bistrița acted in the same way, selling the Gădălin fishpond to the sons of Stephen Suky for 100 florins 66 . Although the story of this fishpond does not end here 67 , it seems that at this point the circle was closed. The Gădălin fishpond, belonging to Stephen Suky in the second part of the 15 th century was acquired by John Erdélyi at the end of the same century. After a few decades, the sons of Stephen Suky redeem the fishpond from the Dominican friary of Bistrița, whom it was donated by John Erdélyi.As in the case of land donations, it seems that the friars aimed to acquire all parts of fishponds if they received them segmental. When in 1524 Paul Kötél made his last will on his sickbed, he declared that half of the fishpond near the walls of the town (e.g. Cluj), in the place called Harmadvölgy belonged to the late Stephen Monostori, who also left his part to the Dominican friars from Cluj 68 . The holders of the other half of the fishpond, namely the testator Paul Kötél and his relative had adopted very rapidly a common viewpoint, that of bequeathing to the same friary the second part of the fishpond. This act deserves our attention for at least two reasons. First, the last will of Stephen Monostori is among those few cases of peasant testaments which have survived in medieval Transylvania. Then, we find out that the testator, Paul Kötél intended to make this donation earlier, but he was threatened by the judge of Cluj with decapitation and the confiscation of his goods and the judge refused to accept Kötél's earlier avowal made in front of two witnesses 69 . Acting in this way, the magistrate made an attempt to keep the real estate properties of the Cluj burghers under the town's authority 70 . The same reason explains the commanding presence of the market town of Sic. In 1525, Sic through its legal council objected to the donation made by the late Stephen Gyulai, the salt chamberlain of Dej who testamentary left to the Austin Friars of Dej the fishpond called Kodoritó situated near the market town. Peter, the legal counselor argued that Gyulai bought the fishpond from the Kodori kinship illegally, because based on the vicinity law the town had priority at the selling process. Thus, the buying act and then the donation of the Kodoritó fishpond have to be considered invalid. Besides the intention of the market town of Sic to keep the properties of the town's inhabitants under the control of the town, it is worth to mention the argumentation used by Peter, the delegate of the town. He called the king's attention that ratifying the testamentary disposition of Gyulai e.g. the donation of Kodoritó fishpond from Sic to the Austin Hermits of Dej, the services owed to him will suffer default 71 . We have also cases when only the fishpond place was donated. That is the case of the already mentioned Nicholas of Bethlen's testament, when this influent noble donated three fishpond places in Hetiur village 72 . We were prone to believe that the friars accepted any donation that was made to them. Christopher Giger's case contradicted this supposition. In 1488 this burgher from Sighișoara intended to donate a fishpond place to the local Dominican friary. After a careful deliberation the friars declined the offer for it returned little profit 73 .The third group of donated objects is made up of mills. The case of the mills is similar to that of the fishponds. As a donated item, the mill began to appear in testaments and donations around the middle of the 14 th century. In 1342 Nicholas Cresche, a burgher from Brașov and his wife, Margaret donated to the St Peter and Paul Dominican friary of Brașov half of their mill for the needs of the friars. Praying for them and for their parents' souls, the Dominicans also received one butt of grain for each mass held 74 . Another interesting case is that of the Austin Hermits from Dej. In the middle of the 14 th century they already had in their possession at least two mills. In October 1351 a selling transaction was made between the Virgin Mary Austin friary from Dej and a certain Folkus, burgher from the same town. The Austin friars sold their mill with two wheels constructed on the Szalka stream which was donated them earlier through John Nagy's testament for the peace of his soul. The friars motivated their selling act with the difficulties witch their friary had to face it and with their poverty. They also explained that the ten marks received from the selling will be used to repair the run-down levee of their mill with three wheels constructed on the river Someșul Mare/Nagy-Szamos 75 . In the already mentioned donation from 1378 made to the Virgin Mary Dominican friary of Sighișoara Ladislas, the son of noble Emeric Ebesfalvi gave among others a quarter of a mill in Prod village 76 . The flourishing period for donations of mills was the second half of the 15 th century. The beneficiaries were mostly the Dominicans, followed by Franciscans and Austin Hermits. The situation had changed by the first half of the 16 th century. In that period the Dominicans and berlain of Dej to the Austin Friars for his peace of soul, although they were in his possession only in pawn. A long legal action started between Kodori and the Austin Friars, which finally ended with a compromise. Kodori renounced to the fishpond, while the friars, by paying the "donated" parts, mutually admitted that the late Stephen salt vice-chamberlain do not have the right to donate the fishpond by his testament (ibidem, no. 3304. See also nos. 3060, 3115). Franciscans received the same number of mills, while the Austin Hermits only one. The only case of a mill donation to the Austin Friars from the first half of the 16 th century is the donation redacted in 1507/1508, when presbyter Thomas donated his mill with three wheels on the river Arieș to the Austin Friars of Turda 77 . As we can observe, in most of the cases it was specified what kind of mill was donated: with two or three wheels, and the name of the river or lake which held the mill. We have also cases when the value of the mills was specified. From the aforementioned selling act we know that a mill with two wheels was worth ten marks. In the late Middle Ages it became frequent that the income of mills was spent for the needs of the community of friars. This is the case of John Lázár of Szentanna, who stipulated in his testament redacted in 1549 that the Friars Minor of Târgu Mureș got one third from the half part of the incomes of the Micești/Kisfalud mill, while the nuns from the same town the other two parts 78 .Research on the economic activity of the mendicant orders started to become popular with historians studying monastic life in the Middle Ages only in these last decades, so there is little bibliography on the topic. However the fact that there were and are running vast methodological attempts for research such as the MARGEC project, which go past the factual exchange of information and suggest viable methods to reveal the details regarding the economic activity of the mendicant orders of Central Europe in the Middle Ages should be considered an important step. How fruitful these trends of research will be depends on the joint use of both written and archeological and architectural sources. And another thing: further use of the proposed methods depends greatly upon the state of the local sources, in our case of the Transylvanian sources. We consider that at this moment written sources are still the most reliable helpers in the research of this topic. Therefore the paper hereby made an attempt to make an outline of the economic activity of the mendicant orders of Transylvania using the written sources of the age. Out of these sources the medieval testaments and donations were chosen for detailed study and it was attempted to use the data received at the greatest possible extent in the paper hereby. Chronological distribution of the information is unequal. Until the middle of the 15 th century data are scares, while from that moment on the amount of useful pieces of information, which can be analyzed, increases considerably. Which also means that the partial conclusions we have formulated regarding this topic refer in fact to the late Middle Ages (the second half of the 15 th and the first half of the 16 th century). Already at the beginning of the research process it was taken into consideration that we work mostly with indirect data on the topic. Since the testaments and donations reveal mainly the object and purpose of the donations and not on the character or type of economic activity. Among other things this also means that we have exact data on the possessions obtained by the monasteries by testaments or donations. Therefore if we wanted to 77 study how these possessions were farmed, used and what kind of economic activity they were subjected to we needed to accept conclusions based on parallels and presuppositions as well. From among the real estate properties present in the donations possessions of land, fishponds and mills were considered, since these were donated in the greatest number. In all we managed to gather data on one third of the mendicant monasteries of Transylvania. In this group the Dominican convents are the most relevant, followed by the Franciscans and the Austin Hermits.So we have no general data on how the possessions were used. In several cases the monasteries owned the possessions for a long time, in other cases it is obvious that the friars sold the donation. Fishponds and mills were rarely sold, since these were real estate properties that provided a steady income for the friars. Donations were not always owned peacefully by the friars. Family members, neighbours or even local communities (e.g. the town) involved the friars in law suits that could last for decades, for they felt their rights or interests threatened by the donation given to the friars. This meant an expense in money and energy on behalf of the friars, but on the other hand they could use the litigated real estate property until the end of the law suit. Besides litigations, the friars sold or exchanged the donations received earlier if their (economic or other) interests dictated that. Or sometimes -as there were examples stated here as well -they refused the donation offered, after long deliberation. It is also obvious that they primarily accepted real estate proprieties helping directly their survival, obeying thus also the regulations of their order. Therefore, despite the relatively high number of donations (at some monasteries like the Dominican monasteries of Sighișoara and Cluj or that of the Austin Hermits in Dej) these religious communities never became the rich land owners like the Benedictine monasteries used to be. And considering the matter from this point of view we can even say that thus they managed to preserve the spirituality of the mendicant orders. Mária LUPESCU MAKÓUniwersytet Babeş-Bolayi, Cluj-Napoca Ubóstwo czy dostatek? Ekonomiczne aspekty działalności klasztorów mendykanckich w średniowiecznym Siedmiogrodzie Streszczenie Badania nad działalnością gospodarczą mendykantów zaczęły zyskiwać na popularności dopiero w ostatnich dekadach, toteż bibliografia dotycząca tego zagadnienia pozostaje niewielka. Za wielki krok naprzód uznać należy szeroko zakrojone metodologiczne próby badań (zarówno przeszłe, jak i bieżące), takie jak projekt MARGEC, które wykraczając poza znaną faktografię proponują obiecujące metody dotarcia do szczegółów dotyczących działalności gospodarczej mendykantów w średniowiecznej Europie Środkowej. Próbując wpisać się w ten nurt badawczy, autorka analizuje zapisy testamentowe i donacje na rzecz klasztorów mendykanckich na obszarze Siedmiogrodu, zmierzając do ukazania miejsca mendykantów w gospodarce średniowiecznej. Po naszkicowaniu dziejów fundacji mendykanckich w Siedmiogrodzie oraz wskazaniu na wyraźne w nich wpływy węgierskie, analizuje trzy najczęściej występujące tu rodzaje nadań nieruchomości na rzecz poszczególnych klasztorów. Badania nad przekazanym im majątkiem nieruchomym klasztorom służą nie tylko lepszemu poznaniu ich kultury materialnej oraz ówczesnych praktyk związanych z nadaniami i zapisami testamentowymi, ale także nakreśleniu mapy dóbr klasztornych. Dysponując tego rodzaju danymi, będzie można prowadzić dalsze badania nad sytuacją gospodarczą klasztorów i ustalić, jakiego rodzaju własnością dysponowały i jak nią zarządzały. Research on the economic activity of the mendicant orders started to become popular with historians studying monastic life in the Middle Ages only in last decades, thus there is little bibliography on the topic. However the fact that there were and are running vast methodological attempts for research such as the MARGEC project, which go past the factual exchange of information and suggest viable methods to reveal the details regarding the economic activity of the mendicant orders of Central Europe in the Middle Ages should be considered an important step. Thus, it is the aim of this paper to continue to enrich the situation of the mentioned research tendency in a small way by examining the gifts of the wills and donations made to the mendicant friaries of Transylvania and to contribute to a broader and more complex understanding of the relationship between the Transylvanian mendicant orders and different economic activities in the medieval period. Giving a general outline of Transylvanian mendicant monasticism in the Middle Ages with its specifically Hungarian characteristics, we analyze the three most frequent types of real estate donations given to these religious institutions of Transylvania. It is clear that the results of the analysis of the given immovable properties to the friaries can be used not only for a better knowledge of the material culture of these religious institutions or for the donation and testamentary practice of the time, but they also can help us to chart the goods of the friaries.Having this data we can make further analysis regarding the economic situation of the friaries, what kind of property each friary had and how they could manage these goods in order to have a prosperous life. 1. Les exemples invoqués par les auteurs de ce dossier, déclinés à différentes échelles (royaume, province, ville, couvent) tendent à prouver que la situation documentaire de l'Europe centrale n'est pas aussi déprimée que ce à quoi l'on pouvait s'attendre ; ceci au regard de la taille des couvents -on y cherchera en vain des « géants » comme le couvent florentin de Santa Croce (environ 150 frères au début du XIV e siècle) -et de l'adoption tardive de l'écrit (notarié, judiciaire ou chiffré) comme outil de gestion, en comparaison des villes italiennes, provençales ou même flamandes et rhénanes, et des destructions (guerres hussites en Bohême, incursions et guerres turques en Hongrie). Et, à partir du milieu du XV e siècle, le corpus s'étoffe sensiblement. En tout état de cause, on se gardera ici comme ailleurs de raisonner e silentio. Ce n'est pas parce que la plupart des couvents centre-européens n'ont laissé ni comptabilité interne ni cartulaire avant l'Époque moderne qu'ils ne disposaient pas de biens et revenus stables ou, pour le dire autrement, qu'ils étaient plus « pauvres » ou plus « mendiants » (au sens propre) que ceux d'Europe occidentale. Keywords2. D'un point de vue formel, les sources centre-européennes sur l'économie mendiante offrent une grande variété. On y trouve à peu près tous les types identifiés plus à l'ouest ou au sud du vieux continent : des chartes de donation ( 4. La documentation centre-européenne souffre par ailleurs de carences chronologiques, notamment pour les premiers siècles de l'histoire des ordres mendiants. Impossible d'embrasser l'ensemble de la période à armes égales, tant les sources textuelles font défaut jusqu'au XV e siècle -ce qui impose le recours aux indices archéologiques partout où ils existent. Rien ne prouve que, comme en France et en Italie, les années 1350 ou 1360 aient constitué un tournant majeur, marqué par l'accroissement des fondations pro anima et l'emprise croissante des corps de ville après l'hécatombe de la Peste noire 2 . Difficile dans ces conditions d'apprécier la portée des mouvements réformateurs sur l'économie des établissements mendiants, puisque l'avant-reformatio échappe souvent à l'observation. Seule certitude : l'Observance a eu un impact non négligeable sur la production de comptes et inventaires par les communautés. Les sondages effectués par Gergely Kiss et Beatrix Romhányi dans la documentation hongroise signalent une explosion du nombre de sources dans la seconde moitié du XV e siècle puis, chez les Franciscains, au lendemain de la fusion de 1517. L'habitude de confier à des intermédiaires laïques l'établissement de bilans chiffrés -prescrite par les statuts du ministre de la province (conventuelle) franciscaine de Hongrie Fabien d'Igal en 1454 3 -gagna également les couvents non réformés. Mais elle coïncide également avec l'essor des municipalités -et avec lui de la « religion civique » -, (parfois) avec la rétraction économique de certaines villes les contraignant à une plus grande rigueur budgétaire, (partout) avec la vogue des fondations spirituelles (perpétuelles puis ponctuelles), dont paroisses et confréries bénéficiaient au même titre que les couvents mendiants. Au demeurant, la teneur des testaments analysés par Maria Lupescu ne plaide pas en faveur d'un renoncement des frères de Transylvanie aux biens fonciers au XV e siècle ; tout juste indiquent-ils une multiplication des dons garantissant aux religieux une meilleure sécurité alimentaire (moulins, viviers à poissons), elle-même susceptible de les éloigner de la logique de profit.5. Les contributions réunies ici ne couvrent pas la totalité de l'espace centre-européen ; et, pour des raisons purement circonstancielles, elles privilégient certains pays -la Hongrie dans ses frontières médiévales -au détriment des autres (Bohême et Pologne). Elles font malgré tout entrevoir une géographie documentaire contrastée. Comme Anna Zajchowska et Marek Derwich l'avaient suggéré à l'occasion du premier atelier du programme MARGEC consacré à l'historiographie, la Pologne est incontestablement la mieux pourvue en sources écrites sur l'économie mendiante -même sans lui rattacher la Silésie et la Prusse un temps teutonique. Cela tient évidemment à la longévité de ses couvents, épargnés par le hussitisme et la Réforme et demeurés à l'écart des destructions de l'époque moderne. Elles font apparaître d'emblée de fortes nuances régionales -l'impossibilité pour les couvents franciscains, dominicains et carmes de Prusse royale d'acquérir des biens immeubles ou rentes foncières en ville jusqu'en 1454, rappelle Rafał Kubicki. La Bohême, Silésie et Moravie exceptées, se positionne à l'autre extrémité de l'échelle, le hussitisme ayant anéanti nombre de couvents et contraint les nouveaux-venus à se passer d'assise foncière. Mais l'espace bohémien -à l'exception partielle des couvents pragois -manque avant tout de volontaires pour dresser un état des lieux détaillé de la situation, tant la question de l'économie mendiante a été délaissée par les chercheurs jusqu'à aujourd'hui. Quant à la Hongrie (Transylvanie incluse), frappée par les destructions ottomanes, elle dispose de fonds médiocres en comparaison de ceux des couvents polonais mais largement identifiés. Beatrix Romhányi comptabilise plus de six cents chartes se rapportant à l'économie des couvents mendiants hongrois pour la période 1251-1550 -celles antérieures à 1526 étant accessibles à distance sur le site des Archives Nationales de Hongrie.Au terme de ce rapide tour d'horizon, de nombreuses interrogations demeurent sans réponse. Il y a d'abord celle, cruciale, du ratio triangulaire entre les sources (vraisemblablement) produites par les frères, celles qui ont subsisté et celles qui ont été repérés à ce jour. Existe-t-il une chance raisonnable de mettre la main sur un fonds exceptionnel qui ferait toute la lumière sur l'économie « réelle » d'un ou plusieurs couvents mendiants centre-européens (sinon des comptes quotidiens, du moins de nouveaux cartulaires ou censiers antérieurs au milieu du XVI e siècle) ? Il faudrait par ailleurs déterminer à quel point les textes recensés émanent de la volonté des religieux, reflétant ainsi leurs besoins, leurs attentes et leurs craintes, ou s'ils résultent avant tout d'injonctions extérieures -celles des autorités urbaines ou princières d'une part, celles des dirigeants provinciaux ou généraux d'autre part. À ce stade de l'enquête, la production de documents gestionnaires paraît résulter de la « municipalisation » (pourtant incomplète) des établissements mendiants, plutôt que du durcissement de la législation régulière. Voilà qui nous ramène à la question de la portée des réformes religieuses de la fin du Moyen Âge -de l'Observance à la Réformation -sur le « vivre mendiant », posée en introduction de ce dossier par Ludovic Viallet. Cela pose également le problème de l'insertion des frères mendiants dans la cité, à la fois instruments, garants et acteurs d'une paix sociale inscrite dans le programme de Salut. Engagés dans la réalisation d'un inventaire détaillé des sources connues sur le sujet, les membres du groupe MARGEC seront bientôt en mesure d'éclairer ces zones d'ombre. Marie-Madeleine de ceVins Conclusion SummaryThe above papers show the main aspects of the textual sources about the material running of the Mendicant friaries in Central Europe between the 1220's and the 1550's. First, much more documents did survive in this area than one could expect at first glance -especially from the mid-fifteenth century onwards. Moreover they belong to a wide variety of texts (endowment charters, accounts, records, last wills, obituaries…). Most of them are located in the Polish lands and come from the Dominicans. A large number were produced upon instruction from urban authorities. The planned programme (MARGEC) promises indeed to be fruitful. Zgodnie z uniwersałami hetmańskimi poszczególne oddziały wojskowe mogły stacjonować w dobrach królewskich i duchownych, a sprawujący w nich władzę starostowie niegrodowi, podstarościowie lub dzierżawcy musieli udzielić im pomocy w zakwaterowaniu i aprowizacji 5 . W oddziałach panowało jednak rozprężenie spowodowane zmęczeniem po długotrwałych wojnach i tragiczną sytuacją finansową. KeywordsŻołnierze prawie nie otrzymywali żołdu 6 i po prostu głodowali 7 . Jak potwierdzają ówczesne relacje polskie i obce, szeregowi żołnierze w wojsku polskim pod koniec XVII w. byli obdarci i wynędzniali 8 . Przy niskim morale, rozluźnieniu obyczajów i braku jakiejkolwiek dyscypliny dawali się oni szczególnie we znaki ludności cywilnej, zarówno podczas przemarszów, jak i w czasie dłuższego pobytu w danej miejscowości 9 . Przepisy wojskowe ustalały surowe kary za występki żołnierzy względem mieszkańców (od kary kuny i chłosty, poprzez ucięcie ręki, do kary śmierci). Nie sposób jednak było zapobiec wszelkiego rodzaju rozbojom. Podczas kwaterunku czy przemarszu oddziałów wojskowych powszechne były: bicie i poniżanie chłopów, wymuszanie siłą różnych posług, grabieże, podpalenia i gwałty 10 . Nie oszczędzano także drobnej szlachty zagrodowej, a nawet dzierżawców majątków. Dowództwo przymykało na to oczy, albo też cicho pozwalało na podobne zachowania, nie chcąc wywoływać otwartego buntu żołnierzy.Umianowice i Włoszczowice należały do najstarszych posiadłości klarysek krakowskich 11 . Z opisu zawartego w inwentarzu majątków klasztornych wynika, że w drugiej połowie XVII w. były to wsie dość zamożne, w każdej z nich znajdował się folwark z dworem, ogrodami, spichlerzami, stajniami, chlewami i oborami 12 . Ponadto w obu wsiach stały karczmy z wyszynkiem piwa i gorzałki, a w Umianowicach znajdowały się browar, młyn oraz stawy pełne ryb i raków. Wsie zamieszkiwali kmiecie, zagrodnicy, chałupnicy i komornicy, wykonujący posługi na rzecz klasztoru klarysek i płacący czynsze. Zakonnice dbały o poddanych. Ponieważ, jak zapisano, czasy były ciężkie, zagrodnikom, komornikom i chałupnikom płacono za robociznę oraz z litości dawano im dwa lub trzy posiłki dziennie 13 i siana. Chcąc odzyskać zabrane sprzęty, bydło i konie, chłopi musieli je od nich wykupywać 31 . Zaraz po wyjściu oddziałów z Umianowic i Włoszczowic, na wiosnę 1694 r., administratorzy klasztornych dóbr Andrzej Zachan i Marcin Węgrzynek zabrali się do oszacowania strat. Chłopi obliczali, ile wydali pieniędzy i co zostało im zrabowane. Jak podsumowano, szkody były ogromne, za okres od maja do połowy lipca 1692 r., a także za grudzień 1693 r. wyniosły po 5 tys. złp 32 .Przy okazji ujawniono inne kryminalne zachowania żołnierzy wobec kobiet oraz ich bluźnierstwa względem religii katolickiej. W Boże Ciało 1692 r. (5 VI) lub w oktawę tego święta (zeznania świadków są w tej kwestii nieprecyzyjne) mocno pijani żołnierze urządzili we Włoszczowicach parodię procesji, gdy ludzie akurat wychodzili z kościoła po mszy. Jednego ze swoich kompanów, równie jak oni pijanego i zupełnie nagiego, obnosili po wsi na drągach, biciem zmuszając ludzi do padania przed nim na kolana. Następnie kazali wszystkim całować "cielsko obrzydliwe w miejsca bezecne i plugawe" (in loca pudenda). Kropili przy tym ludzi, jakoby wodą święconą, używając do tego wiązek słomy wyrywanych z dachów, maczanych w kałużach i w gnojowicy. Wszystko to odbywało się przy wtórze wyśpiewywanej przez nich prześmiewczej litanii (z wezwaniami "święta Kaśko, święta Baśko, święta Maryno, święta Margoszko") i innych, obscenicznych piosenek. Na koniec jeden z żołnierzy, wdrapawszy się na dach chałupy, zataczając się, z krzyżem ze słomy zrobionym i na kiju osadzonym (który zresztą zrzucił na ziemię), bełkotliwym głosem wygłosił bluźniercze pseudokazanie 33 .Podobnie nie uszanowali żołnierze wielkiego postu (od 11 II do 21 III) 1693 r., kiedy to nie przestrzegali zakazu spożywania mięsa i picia gorzałki z masłem. W Wielki Piątek (20 III) grali, tańczyli i bili w bębny, a popiwszy solidnie za zdrowie pana Denhoffa, zaczęli uganiać się za pannami i mężatkami. Jedne przymusili do nierządu, inne zgwałcili. Jak widać, przewidywana za to przestępstwo kara gardła nie stanowiła jakiejkolwiek bariery dla postępków żołnierzy 34 . Znieważyli także podstarościnę włoszczowską, panią Konstancję z Gajowa Zdziechowską, berdyszami wyłamując drzwi i wdzierając się do jej komnaty we dworze, wcześniej zaś dotkliwie pobili obuchami jej męża, Jana Zdziechowskiego, i służbę, wywlekając ich siłą na podwórze. Nawet w Boże Narodzenie (a dokładnie 25 XII) tego roku rozochoceni wojacy jeszcze raz zmusili ludzi do bałwochwalstwa i całowania "relikwii", które zrobili z końskich kości i głowy kobyły. Kazali potem ludziom po chałupach na koniach je wozić i pobierali przy tym opłaty 35 . wano 4 XI 1695 r., podczas sesji sądu w Warszawie odbywającej się pod przewodnictwem kanclerza i biskupa przemyskiego Jerzego Albrechta Denhoffa 54 . Starosta wiślicki mógł mieć nadzieję na korzystne dla siebie rozstrzygnięcie sporu, gdyż na czele sądu stał jego krewny (brat stryjeczny w trzecim stopniu) 55 . Jednakże właśnie to pokrewieństwo mogło spowodować, że sprawę odesłano, zapewne do sądu relacyjnego, albo z własnej inicjatywy asesorii, albo na wniosek klarysek. Faktem pozostaje, że spór nie został jeszcze wówczas zakończony.Jak informuje kronika klasztoru klarysek, doczekał się on rozwiązania dopiero na sejmie, przed królem Janem III Sobieskim 56 . Ta lakoniczna informacja nie pozwala precyzyjnie ustalić, kiedy i gdzie tak naprawdę zakończono spór. Problem polega bowiem na tym, że ostatni sejm, który zawiązał się za życia Sobieskiego, obradował w Warszawie od 12 I do 24 III 1695 r., a zatem przed złożeniem sprawy w sądzie asesorskim, następny zaś sejm był sejmem konwokacyjnym, czyli obradował już po śmierci króla, w dniach 29 VIII-28 IX 1696 r. 57 Możliwe są zatem trzy interpretacje kronikarskiego zapisu: 1) klaryski wniosły sprawę przed sąd sejmowy jeszcze w 1695 r. -tyle że wówczas niepotrzebne byłoby zakładanie później sprawy w asesorii, gdyż od wyroku sądu sejmowego nie było odwołania; 2) sąd asesorski sam dokonał remisji sprawy, czyli przekazał ją sądowi relacyjnemu, który wyrokował pod przewodnictwem króla i był ostatnią instancją -wówczas zapis w kronice klasztornej byłby nie do końca prawdziwy, jeżeli chodzi o rodzaj sądu; 3) sprawę przedstawiono rzeczywiście na sądzie sejmowym, ale już po śmierci Sobieskiego, może za panowania jego następcy, Augusta II Sasa -wtedy również nieco błędny byłby zapis kronikarski dotyczący osoby monarchy. Zarówno sąd relacyjny 58 , jak i sąd sejmowy 59 były właściwymi instancjami do ostatecznego rozstrzygnięcia tej sprawy. Podczas procesu, w którymkolwiek z tych sądów, prokurator krakowskich zakonnic dodatkowo przedstawił dekret Trybunału Koronnego w Lublinie z roku 1690, uwalniający klasztor od ospów i robocizn 60 .Gdziekolwiek zapadł wyrok, był on prawomocny i nieodwołalny. Klaryskom przyznano odszkodowanie za straty materialne spowodowane przez żołnierzy Denhoffa oraz za świadczenia bezprawnie zagarnięte przez starostę wiślickiego. Egzekucję wyroku skomplikowała jednak śmierć głównego adwersarza klasztoru. Nie jest znana dokład- na data śmierci Franciszka Denhoffa, zmarł on z pewnością po 4 XI 1695 r., a przed wrześniem 1699 r. W tym ostatnim roku, 6 września, Katarzyna z Potockich Denhoffowa zeznała w grodzie krakowskim, że za szkody poczynione przez żołnierzy jej nieżyjącego męża zobowiązuje się wypłacić klaryskom, na uroczystość Trzech Króli 1700 r., zadośćuczynienie w wysokości tysiąca złp 61 . Czy była to cała suma zasądzona na rzecz klasztoru, czy tylko jakaś rata, niestety nie wiadomo, gdyż nieznana jest dokładna treść wyroku. Najpewniej z powodu śmierci starosty wiślickiego klaryski nie mogły doprosić się rekompensaty od jego żony, dlatego też od ogłoszenia wyroku do pierwszej informacji o podjęciu przez wdowę po Denhoffie jakichś działań w tej sprawie minęły trzy-cztery lata. Z pewnością wspomniana suma nie powetowała strat klasztoru. Nie wiadomo również, czy zasądzona kwota rzeczywiście wpłynęła do kasy klasztornej, gdyż nie zachowały się księgi rachunkowe z tego okresu. Sprawa prawdopodobnie została jednak zakończona po myśli klarysek, gdyż brak w źródłach klasztornych informacji o jej kontynuowaniu.Opisywane powyżej wydarzenia nie były niczym niezwykłym ani w armii polskiej, ani w wojskach cudzoziemskich w XVII w. Swawole rozpasanych, pijanych oraz źle opłacanych żołdaków i wynikłe z tego cierpienia fizyczne i moralne ludności cywilnej były powszechne w całej Europie 62 . Do podobnych sytuacji w dobrach klarysek krakowskich dochodziło jeszcze wielokrotnie, zwłaszcza w okresie wojny północnej, ale i po jej zakończeniu. Zakonnice znów występowały więc na drogę sądową w celu powetowania sobie strat 63 . Zachowane materiały źródłowe nie przynoszą jednak informacji, że ich oskarżenia dotyczyły także obrazy religii katolickiej przez żołnierzy. In the 1690's, in Umianowice and Wołoszczowice -two villages owned by the convent of the Cracow sisters of Saint Claire, located in the Sandomierz voivodeship-soldiers from the foreign infantry regiment, belonging to the Wiślica starosta Franciszek Teodor Denhoff, were stationing at the so-called winter quarters. The starosta had claimed the right to those villages as well as the revenue they generated. Hence, with his consent, the soldiers demanded payments in grain or money, and apart from that mercilessly pillaged and physically abused the subjects of the convent. In addition, they would rape women, and they forced an entry to a noble house, disregarding the fact that these felonies were punishable by death. Also, drunk soldiers sneered at the Catholic religion, mocking the ceremonies connected with the celebration of Corpus Christi. These events ended up in court, when the nuns, the nobility, and the peasants from the plundered villages sued the violators. The ones charged with the heaviest crimes were condemned to infamy and beheading, but it remains unknown whether the sentence was ever carried out. Starosta Denhoff was punished by kondemnata (a sentence in absentia). He was also obliged to pay compensation for all the damage caused. The losses were made up for a few years later by Denhoff's widow, Katarzyna Potocka. 1 Badania były realizowane przez zespół V w składzie: dr Marcin Jewdokimow, dr Barbara Markowska. W jego ramach przeprowadzono siedem indywidualnych wywiadów pogłębionych z lokalnymi, ważnymi aktorami społecznymi, które zostały zarejestrowane na dyktafonie (wywiady trwały od 45 do 120 min), oraz dwa swobodne wywiady z cystersami z Wąchocka (nierejestrowane, z rozmowy sporządzono notatki). Wykonano dokumentację wizualną Wąchocka i opactwa oraz zakupiono, zebrano i wypożyczono (w lokalnej bibliotece) publikacje promujące miasto (broszury i ulotki), wydawnictwa poświęcone regionowi oraz publikacje naukowe dotyczące miasta i historii wąchockich cystersów. Przeprowadzono również obserwację uczestniczącą (pobyt w klasztorze, oprowadzenie po klasztorze przez przewodnika, zwiedzanie muzeum cysterskiego, wizyta w kościele oraz w bibliotece klasztornej). Wymienione źródła stanowią podstawę do niniejszych analiz. Keywordsne lokalnie pozycje w wymiarze ekonomicznym, społecznym i kulturowym) należy dokonać ograniczenia zakresu badania owych transformacji.Zdecydowaliśmy się na wybranie koncepcji pamięci zbiorowej jako narzędzia analizy tego dziedzictwa:Na pozostałość skasowanych klasztorów, jak również znaczenie ich nowych wcieleń, proponujemy patrzeć lokalnie, w odniesieniu do ich obecności lub nieobecności w pamięci zbiorowej danej społeczności, w tym znaczenia dla tożsamości lokalnej. Innymi słowy, stawiamy pytanie o to, jakie miejsce zajmuje klasztor i kasata w lokalnej pamięci zbiorowej" 3 . Badania nad pamięcią zbiorową 4Badania społeczne nad pamięcią zbiorową mają długą tradycję, sięgającą pierwszej połowy XX w., jednak refleksja nad społecznym i kulturowym wymiarem pamięci zintensyfikowała się w latach 80. tego wieku 5 . Obecnie, jak twierdzi badaczka tej problematyki Aleida Assmann, "zainteresowanie pamięcią wykracza przy tym znacząco poza zwyczajowe ramy koniunkturalne akademickich mód" 6 . Z jednej strony badania pamięci stały się interdyscyplinarne, gdyż "żadna profesja nie jest w stanie zagwarantować wyczerpującego i prawomocnego jego opisu" 7 . Z drugiej strony taki stan rzeczy -określany nawet mianem memory turn czy memory boom 8 -jest związany ze wzrostem znaczenia pamięci w debacie publicznej, w ramach której staje się świadomie wykorzystywanym elementem odgórnego i oddolnego kształtowania tożsamości lokalnych i narodowych oraz instrumentalizowania ich dla celów politycznych.Pamiętanie stało się ważną -zbiorową i indywidualną -praktyką społeczną. Antze i Lambek zaznaczają, że do pamięci odwołujemy się, gdy chcemy uzdrowić, obarczyć winą, uprawomocnić. Stała się ona istotnym składnikiem indywidualnych i zbiorowych konstrukcji tożsamości i może posłużyć jako arena zarówno konfliktu, jak i identyfikacji 9 .W Polsce wzrost zainteresowania tematyką pamięci i szerzej świadomością historyczną Polaków 10 jest dostrzegalny od końca lat 90. XX i początku XXI w., kiedy pojawiło się wiele publikacji podejmujących i podsumowujących to zagadnienie 11 . W połowie XX w. tematykę tę poruszali w swoich pracach tacy klasycy polskiej socjologii, jak Nina Assorodobraj 12 , Ludwik Krzywicki 13 (1978), a wcześniej jeszcze Stefan Czarnowski 14 .Pojęcie pamięci zbiorowej wprowadził do nauk społecznych Maurice Halbwachs 15 , twierdząc, że pamięć jest zjawiskiem społecznym, gdyż jest konstruowana dzięki społecznym ramom zbiorowego przeżycia (formy dyskursywne, rytuały, sytuacje, instytucje symboliczne). O tym, co i jak pamiętamy na poziomie jednostkowym, zawsze decydują: kontekst zbiorowy, czyli proces socjalizacji (pierwotnej i wtórnej), kulturalizacja czy świadomie prowadzona przez państwo polityka pamięci (muzealnictwo, wystawy historyczne, edukacja).Pojęcie pamięci zbiorowej nie ma jednak na celu wyłącznie wskazania społecznego pochodzenia tego, co i jak się pamięta. Zdaniem Halbwachsa wspominanie odbywa się zawsze w kontekście i w perspektywie grupy/grup, do której/których należy jednostka. Pamięć zbiorowa rozumiana jest przez Halbwachsa jak durkheimowski fakt społeczny: jest zewnętrzna wobec jednostki oraz "zawdzięcz[a] swoje istnienie imperatywnej i przemożnej sile, przez co narzuc[a] się jednostce, czy ona tego chce, czy nie chce" 16 . Przymus faktu społecznego zdaniem Durkheima "nie daje się odczuć lub jest odczuwalny w niewielkim stopniu 17 , gdy jednostka podporządkowuje się mu z własnej woli, co tłumaczy, dlaczego jednostki mają tendencję do traktowania treści pamięci zbiorowej jako treści pamięci własnej, oraz wskazuje na grupotwórczą moc tej pamięci.Przyjrzyjmy się warunkom wspominania. Halbwachs wskazuje tu na konkretne wydarzenia, czynności i przedmioty, które wiążą się z aktywnością różnych grup i stanowią komponenty pamięci zbiorowej. W swoich tekstach kładzie on nacisk na miejsca pamięci i wydarzenia grupowe. Tak rozumiana pamięć zbiorowa jest konstruowana, przekazywana i podzielana społecznie, a więc nie odnosi się do historycznej "prawdy" o minionych wydarzeniach, ale stanowi społeczne narzędzie, które może np. integrować wspólnotę poprzez wizję wspólnej przeszłości. Równie dobrze może też, poprzez ich wielość, wytwarzać podziały. Pamięć zbiorowa jest więc dynamiczna i zmienna, a społeczne ramy pamięci służą zarówno pamiętaniu, odtwarzaniu, jak i zapominaniu przeszłości. Dzięki strukturom społecznym jest możliwe rekonstruowanie przeszłości -jest to przeszłość zbiorowa, narodowa lub lokalna, związana z rytmem trwania danej grupy społecznej. Pamięć zbiorowa jest zjawiskiem szerszym niż tradycja czy bezpośrednie odniesienie do przeszłości, na którym opiera się praca historyka. Uwzględnia ona również samo zjawisko recepcji, czyli "niwelującego nawiązania, które odbywa się mimo zerwania -oraz jego rewersu -zapominania i wyparcia" 18 . Na recepcję składają się zarówno pozytywne, jak i negatywne mechanizmy funkcjonowania pamięci w wymiarze społecznym, np. mody historyczne wynikające z polityki historycznej, przeoczenia i zrytualizowane schematy interpretacyjne.Zgodnie z opisanymi wcześniej założeniami podmiotem pamięci zbiorowej jest dowolna zbiorowość, która definiuje się dzięki wzajemnym interakcjom opartym na zasobach pamięci kulturowej. To opowieści innych tworzą naszą własną historię wpisaną w ogólny dyskurs publiczny, kreujący wizerunek przeszłości. W ten sposób powstaje mapa pamięci danej społeczności (wprowadzająca główne osie narracyjne oraz podział na rzeczy istotne i mniej ważne). Pamięć jednostkowa, reprezentująca pamięć danej grupy ("wspólnoty pamięci"), organizuje się wokół konfiguracji zdarzeń wyznaczonych zawsze przez jakąś konkretną perspektywę, która może ulec zmianie.W związku z tym należy podkreślić, że pamięć zbiorowa posiada wymiar społeczny i przestrzenny, których połączenie chcemy wyrazić terminem "lokalna pamięć zbiorowa". Wprowadzenie tego terminu wynika z naszego zainteresowania badawczego, które wychodzi nie tyle od założonej wspólnoty pamięci -a więc grupy spajanej mocą pamięci, wytwarzającej jej tożsamość zbiorową, w odniesieniu do której chcemy badać znaczenie dziedzictwa klasztorów -ile od samych klasztorów. Badamy klasztory różnych zakonów, które zostały w XIX w. skasowane i które w luźny, nieokreślony 16 jeszcze sposób związane są z grupą zamieszkującą dane terytorium, a może nawet nie tyle całą grupą, ile jakimiś jej elementami. Jak bowiem pokazują nasze wstępne badania, klasztorne wątki mogą mieć lokalnie znaczenie zarówno kluczowe, jak i marginalne 19 . Co więcej, klasztorna przeszłość może być obecnie wykorzystywana w kontekście lokalnym w różnych celach. Poza tożsamościowym, a więc budowania tożsamości społeczności lokalnej, i duchowym można wskazać również cele ekonomiczny i turystyczny, czyli podkreślanie przeszłości klasztornej w celu zwiększenia liczby turystów odwiedzających miejscowość, a tym samym zapewnienia wzrostu zasobności miejscowości (np. Wąchock). Proponowany przez nas proces badawczy wychodzi więc od materii i miejsca (klasztor i jego geograficzna lokalizacja), a nie od społeczności lokalnej, która może być określona dopiero przez dane dziedzictwo (kto i jak pamięta?) i zinstytucjonalizowanie pamiętanie o nim (kto i jak odnosi się do materialnego i niematerialnego dziedzictwa klasztorów?). Określenie tego wektora jest ważne, ponieważ wskazuje, że to, co badamy, to nieznane miejsce klasztorów w lokalnej pamięci zbiorowej, a tym samym dystansujemy się w punkcie wyjścia od założenia ich ważności dla danej społeczności.Joanna Kurczewska, dyskutując problematykę lokalnego społeczeństwa obywatelskiego 20 , pojęcia bliskiego społeczności lokalnej, wskazuje na dwie ramy teoretyczne: temporalną i przestrzenną 21 , w których pojęcie to można rozpatrywać. Rama temporalna ###zogniskowana jest na problemie odtwarzania tradycji (czy dziedzictwa) w określonej przestrzeni społecznej, druga -na problemie dzielenia przestrzeni materialnej i społecznej (na przestrzeń własną i na otoczenie) i zawłaszczania ich 22 .W ujęciu temporalnym to przeszłość staje się budulcem społeczności lokalnej, którą można porównać do wspólnoty, a więc znaczenie przeszłości dla wspólnoty jest definicyjnie założone. Z kolei w ujęciu przestrzennym chodzi o wskazanie granic "odrębności instytucjonalne i aksjologicznej tego społeczeństwa, wyrażonej przestrzennie wobec otoczenia społecznego" (podkreślenia w oryginale) 23 , a więc wskazanie, "gdzie, a właściwie między czym, ulokowane są zjawiska i procesy składające się na lokalne społeczeństwo obywatelskie" 24 . Zabieg terytorializacji pamięci zbiorowej (lokalna pamięć zbiorowa), mający swoje uzasadnienie w koncepcji Halbwachsa, związany jest oczywiście z tą drugą ramą. Podmiotem pamięci czy zapominania jest społeczność lokalna, w odniesieniu do której badamy sposób funkcjonowania dziedzictwa klasztorów. Zakładamy, że różne społeczności lokalne w różny sposób odnoszą się do przeszłości i w sekularyzującym się społeczeństwie kulturotwórcza rola klasztorów nie może zostać przyjęta jako oczywista. Zwłaszcza że chodzi nam o klasztory, których trwanie i wpływ na lokalną społeczność uległy gwałtownemu przerwaniu (kasata). Przestrzenne definiowanie społeczności lokalnej ma swoje przyczyny także w szerszych procesach społecznych, takich jak migracje czy globalizacja, a szerzej -procesy charakterystyczne dla czasów późnej nowoczesności, takie jak indywidualizacja 25 czy wzrost refleksyjności. Procesy migracyjne skutkują zerwaniem transmisji pamięci komunikacyjnej w odniesieniu do danego miejsca. Można założyć, że dla przedstawicieli i przedstawicielek różnych fal migracyjnych dane lokalnie miejsce będzie miało inne znaczenia; sam klasztor będzie znaczył co innego, a pamięć o kasacie nie zostanie nawet ujawniona. Z kolei wymienione wyżej procesy późnej nowoczesności mogą skutkować wzrostem znaczenia przeszłości i wykorzystywaniem jej do tworzenia indywidualnych czy wspólnotowych lokalnych narracji o różnych funkcjach (tożsamościowe, ekonomiczne itd.), jak również do wytwarzania granic społeczności lokalnych, np. poprzez wskazanie na związanie danej społeczności z danym terytorium czy symbolem tego terytorium. Pytania, czy dziedzictwo klasztorów konsoliduje społeczność lokalną, czy inspiruje jedynie nielicznych mieszkańców, czy też pozostaje prawie całkowicie zapomniane lub przedefiniowane jako atrakcja turystyczna, pozostają pytaniami otwartymi, na które będziemy szukali odpowiedzi.Wprowadzona problematyka pamięci zbiorowej pozwala wyeksplikować problem dziedzictwa kulturowego po skasowanych klasztorach jako problem miejsca tego dziedzictwa w lokalnych pamięciach zbiorowych. Ze względu na odległość historyczną samo wydarzenie funkcjonujące pod nazwą kasata klasztoru traktujemy czysto "metaforycznie" w zależności od tego, jakie znaczenie przypisują mu rozmówcy (rozmawiamy również z osobami, które nie wiedzą nic o kasacie jako o fakcie historycznym). Kasata bywa lokalnie nie tylko nieznanym słowem, ale również nierozpoznanym przez rozmówców faktem, dlatego bardziej skupiamy się na roli, jaką obecnie w życiu społecznym danej miejscowości odgrywają pamięć o funkcjonowaniu kompleksu klasztoru, a także obecność pozostałości materialnych lub niematerialnych (praktyki społeczne, np. pielgrzymki, instytucje, np. szkoły, szpitale, układ geograficzno-przestrzenny).W ujęciu pamięci zbiorowej samą kasatę można konceptualizować nie tyle jako wydarzenie, ile jako proces, który rozpoczyna się w momencie oficjalnej kasaty, ale jego zakończenie, które polegałoby na faktycznym wymazaniu klasztoru z lokalnych pamięci zbiorowych, jest odłożone w czasie. Wydarzenie kasaty inicjuje więc proces za-pominania, a nie finalizuje go; jest początkiem zacierania znaczenia. Ślady po kasacie pozostają w wymiarach materialnych (architektonicznym, infrastrukturalnym -układ ulic, fizyczna obecność klasztoru czy jego szczątków) i symbolicznym pamięci zbiorowej. W wymiarze symbolicznym ślady te mogą dalej pracować czy działać, być odnawiane przez amatorów historii czy wplecione w lokalną politykę historyczną. Badania lokalnych pamięci zbiorowych są, z jednej strony, badaniem skuteczności kasacji, z drugiej, śledzeniem czy poszukiwaniem ich dziedzictwa w wymiarach materialnym i niematerialnym.Taka perspektywa badawcza wymaga badania zarówno materialnych pozostałości klasztoru, jak i niematerialnych praktyk z nim związanych, które odnoszą się do procesów pamiętania wytwarzanych i re-produkowanych lokalnie przez podmiot zbiorowy (w tym przypadku społeczność lokalną) w formie konfiguracji znaczeń.Konfiguracja ta może być oparta na faktach i przekazach historycznych, ale nie musi się do nich sprowadzać: w skład tak pojętej narracji historycznej wchodzą również tak zwane legendy, mity założycielskie -opowieści o mocno symbolicznej strukturze, przekazywane z pokolenia na pokolenie ze względu na swoją grupotwórczą moc 26 .Warto podkreślić, że we wskazanym artykule definiujemy pamięć zbiorową jako aktualnie przeżywaną narrację odnoszącą się do szeroko pojętej przeszłości, na której kształt mają wpływ czynniki polityczne, ekonomiczne, demograficzne czy właśnie historyczne 27 .Tak pojęta pamięć zbiorowa "funkcjonuje i jest wytwarzana (rekonstruowana) w celu podtrzymania lub wytworzenia tożsamości kulturowej" 28 O ile klasztor na Świętym Krzyżu faktycznie był zaangażowany -jako budynek i poprzez udział mnichów -w działania militarne i patriotyczne (m.in. pielgrzymki) w okresie powstań listopadowego i styczniowego, o tyle klasztor wąchocki funkcjonował mniej więcej tak, jak opisaliśmy powyżej (mnisi z Wąchocka zniknęli, klasztorowi nadano inne funkcje). Pomijając jednak faktyczne wydarzenia związane z benedyktyńskim klasztorem, przywołujemy ten obraz, aby pokazać ruch w wymiarze symbolicznym uwieczniony na tym płótnie, który zdaniem Samsonowskiej dotyczy zmiany w regionie świętokrzyskim. To, że anonimowy malarz "udokumentował" budowę kopca pamięci narodowej pod klasztorem na Świętym Krzyżu, wyraźnie pokazuje znaczenie tego wydarzenia, które jest związaniem pamięci narodowej z klasztorem, skutkującym jej sakralizacją oraz -jednocześnie -unarodowieniem tego, co sakralne. dobrze został oddany na omawianym płótnie, które nie tylko "dokumentuje" go, ale również obiektywizuje i legitymizuje.Wracając do klasztoru wąchockiego, zauważmy, że o ile do okresu kasaty to klasztor kształtował tożsamość, a szerzej -wytwarzał lokalną sieć relacji społecznych i ekonomicznych, o tyle po kasacie klasztor (choć już bez mnichów, a więc rozumiany nie jako opactwo, ale jako budynek) zaczął operować w nowym kontekście, jako miejsce przydatne m.in. społeczności lokalnej, a nie jako miejsce bezpośrednio ją kształtujące.Nie zmienia to faktu, że w okresie pokasacyjnym obserwujemy otwieranie się klasztoru (jako miejsca) na wpływy na lokalne (parafii) i pozalokalne (Dyrekcji Górniczej), co uwidacznia się w takich wydarzeniach jak: umiejscowienie w klasztorze kościoła w 1820 r., lazaretu dla górników czy szkoły podstawowej, a nawet gimnazjum. Aż do 1951 r., a więc przez 132 lata, klasztor pełnił różne funkcje społeczne. Innymi słowy, pokasacyjny proces transformacji klasztoru odbywał się w wymiarze funkcji i znaczeń. Budynek klasztoru pełnił różne lokalnie ważne funkcje społeczne, a jego przedkasacyjne znaczenia zostały w związku z tym poddane reinterpretacji: z silnego ekonomicznie i symbolicznie miejsca budynek klasztoru stał się częściowo społecznie i lokalnie użyteczny, a częściowo -w związku z postępującą materialną degradacją Ryc. 1. Klasztor na św. Krzyżu, druga połowa XIX w. obraz podpisany "Widoczny kopiec pamięci narodowej usypany w 1861 roku, później zburzony (zachował się krąg podstawy)". Z archiwum autorów -symbolem dawnej siły i świetności. Dlatego też powrót cystersów w 1951 r. oznacza ich wejście w przestrzeń oznaczoną symbolicznie przez związki ze społecznością lokalną -z jednej strony wracają "na swoje", ale z drugiej strony, w perspektywie funkcji i znaczeń, jest to już przestrzeń nie tylko święta, ale i świecka, związana ze społecznością lokalną Wąchocka.Miejsce i treść dziedzictwa klasztoru w lokalnej pamięci zbiorowej Wąchocka Powyższy, z konieczności bardzo skrótowy opis zmian społecznych klasztoru i kasaty w perspektywie diachronicznej miał na celu nakreślenie tła dla pokazania, jakie jest miejsce klasztoru w lokalnej pamięci zbiorowej Wąchocka dziś. Podkreślmy, że najważniejszy wniosek dotyczy tego, że choć nastąpiła kasata zakonu, budynek klasztoru lokalnie pozostawał ważnym miejscem, do którego sukcesywnie dopisywano różne znaczenia i nadawano mu różne funkcje. Zobaczmy, jakie jest obecnie miejsce klasztoru na mapie społecznej Wąchocka.Przyjezdnych wjeżdżających do Wąchocka wita tablica z napisem "Wąchock, między historią a humorem", wskazująca na ważność historii w oficjalnym, współczesnym wizerunku miejscowości. Badania pokazują, że owa historia, pamiętana zbiorowo, dookreślana jest przez trzy przeplatające się i wpływające na siebie "wiązki" wydarzeń historycznych. Po pierwsze, wydarzenia związane z historią klasztoru, a szerzej opactwa. Po drugie, wydarzenia odnoszące się do powstania styczniowego, związane głównie z postacią Mariana Langiewicza, który w 1863 r. w okolicach Wąchocka założył swoją kwaterę główną 41 . Po trzecie, działalność Armii Krajowej, reprezentowana tu głównie przez postać mjr. Jana Piwnika ps. "Ponury" i związane z nim miejsce -wzniesienie Wykus. Takie "zapikowanie" lokalnej pamięci zbiorowej -poza przeprowadzonymi wywiadami -dobrze potwierdza cytat z broszury wydanej przez urząd gminy w ramach przygotowań do Europejskich Dni DziedzictwaInauguracja tegorocznych Europejskich Dni Dziedzictwa odbędzie się na Ziemi Świętokrzyskiej -w Wąchocku. Wydarzenie to ma charakter symboliczny. Z jednej strony opactwo cystersów, jako ośrodek kultury duchowej i materialnej, z drugiej Langiewicz, "Ponury" i Wykus -dla wskrzeszenia pamięci o walkach narodowowyzwoleńczych 42 .Przez "zapikowanie" rozumiemy mechanizm opisany w postlacanowskiej analizie dyskursu. Oznacza on zestawienie ze sobą dwóch elementów znaczących pochodzących z różnych pól semantycznych w celu wytworzenia dodatkowego znaczenia, mającego charakter "ideologiczny" 43 . Owa nadwyżka znaczenia, którą produkują różnorodne zestawienia -w tym przypadku historii klasztoru i związku cystersów z powstaniem styczniowym, a szerzej z walką o niepodległość -jest dla nas szczególnie istotna. W dalszej analizie skoncentrujemy się na pierwszej "wiązce" wydarzeń oraz jej powiązaniach z dwiema pozostałymi. Miejsce klasztoru w lokalnej pamięci zbiorowej dobrze oddaje -w szerokim ujęciu, które potem będziemy uszczegóławiać i niuansować przez pryzmat różnych aktorów społecznych -lektura przewodnika Gmina Wąchock. Turystyka i przyroda. Na okładce znajduje się zdjęcie wnętrza kościoła klasztornego, co wskazuje na ważność klasztoru w oficjalnym wizerunku miasta. Powstanie miasta -zgodnie z faktami historycznymi -łączone jest w tej publikacji z działalnością cystersów:swoje istnienie i wielokierunkowy rozwój Wąchock zawdzięcza pochodzącemu z Francji zakonowi cystersów. Przedstawiciele tego zgromadzenia przybyli do Polski w pierwszej połowie XII wieku i osiedlili się w Jędrzejowie. Do malowniczej doliny rzeki Kamiennej zakonnicy przybyli w roku 1179 w skutek zabiegów biskupa diecezji krakowskiej Gedeona, który dzięki nadaniu dób ziemskich i przywilejów zapewnił egzystencję nowo założonego opactwa 44 .Zwraca się tu również uwagę na ważność kasaty opactwa w 1819 r.:istotnym wydarzeniem w historii miasta była likwidacja w 1819r. opactwa Cystersów, które nastąpiło w wyniku represyjnej polityki zaborców. Dobra zakonne przeszły na własność rządu, kończąc tym samym ponad sześćsetletni okres dobroczynnej działalności "braci zakonnych" na ziemi świętokrzyskiej 45 .Cystersi przywoływani są tutaj jako niewątpliwi założyciele i twórcy Wąchocka -spiritus movens lokalnego życia.Następne omówione w tej publikacji wydarzenie z historii Wąchocka, łączone z klasztorem, to złożenie w 1987 r. w "krużganku klasztoru cystersów" 46 szczątków Jana Piwnika ps. "Ponury". Zaznaczmy, że złożenie prochów "Ponurego" w krużgankach klasztoru odsłania bardzo ważny wymiar procesów kształtujących lokalną pamięć zbiorową. W ich efekcie AK-owska działalność "Ponurego" została połączona nie tylko narracyjnie, ale i materialnie z budynkiem klasztoru poprzez bezpośrednie wmurowanie urny z jego prochami i przekształcenie fragmentu przestrzeni klasztornej w znaczące miejsce pamięci.Historię Wąchocka w analizowanej publikacji kończy stwierdzenie:"najważniejszym wydarzeniem w powojennej historii miasta był powrót braci cystersów do dawnej siedziby, który miał miejsce w 1951 roku (oficjalny akt przejęcia miał miejsce w 1954 roku) 47 .Gmina Wąchock nie tylko została stworzona przez cystersów, ale również do dzisiaj mają oni na nią wpływ symboliczny, skoro pisze się o ich "powrocie" jako o "najważniejszym wydarzeniu w powojennej historii miasta". "Mieszkańcy na pewno byli bardzo zadowoleni, że wrócili cystersi, że ten kościół zaczął tak bardziej żyć, że jest ich więcej" [R5] 48 . Jak zobaczymy, istotny okaże się fakt, że powrót ten dokonał się już na innych zasadach. Dominująca pozycja klasztoru w lokalnym mikrokosmosie -ujawniająca się w przywołanych wypowiedziach -wynika, jak nam się wydaje, z nałożenia na siebie dwóch równoległych procesów: z jednej strony widoczna jest historyczna i cywilizacyjna zależność Wąchocka od cystersów, z drugiej -próba uratowania samego klasztoru przez zaanektowanie go i włączenie do przestrzeni społecznej po kasacie. Znaczącym krokiem na tej drodze było właśnie zamazanie granicy pomiędzy klasztorem a parafią, a kolejnym -związanie klasztoru z różnymi instytucjami społecznymi (szpital, poczta), przede wszystkim edukacyjnymi (gimnazjum, szkoła podstawowa), które pomimo nieobecności cystersów sprawiły, że klasztor służył mieszkańcom i mówiąc w skrócie -dzięki temu przetrwał. Taka sytuacja spowodowała, że od momentu kasaty budynek klasztoru pełnił bardzo wiele znaczących społecznie funkcji: Innymi słowy, choć ekonomiczna siła klasztoru nie ma nic wspólnego z tą z okresu przedkasacyjnego, to jednak klasztor posiada wysoki kapitał symboliczny, mający swoje źródło m.in. w jego umiejscowieniu i znarratywizowaniu w lokalnej pamięci zbiorowej w sposób przedstawiony powyżej (głównie jako fundatora miasta). Przez kapitał symboliczny rozumiemy za Pierre'em Bourdieu narzucającą się oczywistość, z jaką funkcjonuje się w przestrzeni publicznej, czyli efekt "przekształcenia stosunku siły w stosunek sensu" 50 . Owa moc związana jest bezpośrednio z przemocą symboliczną, a więc z władzą legitymizowania określonej wizji świata, opartej w tym wypadku na autorytecie religijnym klasztoru. Inne źródła jego siły symbolicznej związane są ze wspomnianą wartością architektoniczną oraz -bliżej omówionym w dalszej części tekstu -powiązaniem klasztoru z lokalnie ważnym dyskursem patriotycznym. Co ciekawe, rozmówcy właściwie nie wspominali o obecnym znaczeniu duchowym samego zakonu, lecz raczej podkreślali jego znikomy wpływ na mieszkańców Wąchocka.O tej symbolicznej dominacji samej budowli wyraźnie mówi mieszkanka pobliskiej wsi, historycznie zależnej od opactwa: to prawdziwa perła wśród zabytków województwa świętokrzyskiego. Zostało ono ufundowane w 1179 roku przez biskupa krakowskiego Gedeona. Prosta budowla bazylikowa na planie krzyża łacińskiego, z kaplicami po bokach, krótkim prezbiterium to konstrukcja bardzo typowa dla zabytków budownictwa cysterskiego w Polsce 51 .Klasztor jest "atrakcją" ze względu na "wyróżniającą się" 52 architekturę oraz wyposażenie, w tym organy, posiadające według słów przeora oryginalne brzmienie (tzw. duszę). Z kolei rozmówcy podkreślają, że klasztor jest piękny w środku, kapitularz piękny, refektarz piękny, szczególnie jak przyjeżdżają z zewnątrz, to tak podziwiają w tym refektarzu, bo tam się tak inaczej siedzi, inaczej je. Zupełnie inne uczucia się ma [R1].Klasztor przyciąga nie tylko turystów i pielgrzymów, ale także zwykłych ludzi.Zwykli ludzie są zauroczeni, jak zobaczą klasztor. Opowiem taki przykład, że wielu ludzi nie chce brać ślubu w tych nowych kościołach-stodołach w Starachowicach, budowanych tak: proste ramy, szalunek, odlano z betonu; nawet jak się udekoruje, to nie ma tego uroku, co tutaj. I wiele osób ze Starachowic tu chce brać śluby [R2].Wprowadzana konsekwentnie przez władze samorządowe strategia promowania Wąchocka jako kulturalnej stolicy północy świętokrzyskiego łączy się bezpośrednio z promowaniem klasztoru jako miejsca wydarzeń kulturalnych, takich jak cykliczne koncerty muzyki poważnej (Bach u Cystersów 53 ), wystawy i ekspozycje o charakterze muzealnym (np. wystawy towarzyszące inauguracji EDD 54 ). Waga i oddziaływanie tego budynku sprawiają, że -jak mówi przedstawiciel samorządu - Ruch turystyczny nie jest ciągły, on fluktuuje, w czasie wakacji jest trochę więcej, w ciągu ciepłych okresów zimy siłą rzeczy przyjeżdżają pojedyncze osoby Te noclegownie, knajpy nie mają za bardzo racji bytu [R3].Stąd niezwykłą wagę ma inicjatywa Eco-Muzeum ze Starachowic, które zainicjowało w tym roku realizację długofalowego projektu "Mnisi i hutnicy". Pierwszym działaniem, które okazało się wielkim sukcesem, była organizacja festynu historycznego na terenie opactwa.Pomysł to było pokazanie "sacrum-profanum" (czyli ilustracja zasady ora et labora); podzieliliśmy to na opis życia duchowego, za który odpowiadają ojcowie, oraz działalność przemysłową (mieliśmy makietę kuźnic) i codzienne praktyki ( dzisiejszy turysta ogląda więc tę część budynku, która nie jest objęta klauzurą zakonną. Przede wszystkim kościół, z jego zachowaną niemal bez zmiany XIII-wieczną architekturą i jego historią, nawarstwioną wewnątrz w postaci szczegółów wystroju, pochodzących z różnych epok: ołtarzy, malowideł, nagrobków. Dalej przejść może na krużganki, oglądając pod XVII-wiecznymi sklepieniami wątek pierwotnych murów i zbaczając do niepowtarzalnie pięknego kapitularza. W niedalekiej sali fraterni czeka go lapidarium za szczątkami starych nagrobków i innych fragmentów kamieniarki. Obok znajduje się, identyczny jak na rynku, pomnik majora Ponurego [podkreślenie -M. J., B.M.], bohatera ostatniej wojny; a więcej jeszcze pamiątek tak po historii regionu, jak i po historii klasztoru zawiera muzeum, które urządzono obok furty, w zachodnim skrzydle klasztoru 59 .Ten sposób funkcjonowania klasztoru podlega obecnie wzmocnieniu, a w jego efekcie zmienia się zasada przenikalności granic klasztoru. Zwiedzający, oprowadzani przez przewodników, zyskują dostęp do wewnętrznego dziedzińca (gdzie otwarto kawiarenkę dla gości) oraz wewnętrznych ogrodów, do których nie było dostępu jeszcze na początku XXI w.Opat i tak poszedł tak daleko, […] otworzył ogrody cysterskie, które były niedostępne dla osób z zewnątrz, jest kawiarenka, muzeum [R3].Te działania można potraktować jako przełom. Obecnie ogrody, w których znajduje się pomnik św. Bernarda, są otwarte dla zwiedzających w godzinach pracy kawiarni. Otwarcie się klasztoru można interpretować z perspektywy długiego trwania jako przełom w relacjach ze społecznością lokalną, ale niewątpliwie był to proces, który narastał stopniowo, co potwierdzają trudności ze wskazaniem wyraźnego momentu otwarcia. Ryc. 3. Identyczne pomniki "Ponurego" w krużgankach (po lewej) i w centrum miasta (po prawej).To powtórzenie jest materialnym śladem powiązania wątku patriotycznego i klasztornego w lokalnej pamięci zbiorowej. Archiwum autorówTo jest proces. Np. pięć lat temu, kiedy mówiliśmy, że chce przyjechać telewizja, to absolutnie, nie wejdą do nas. Trzy lata temu pojawił się Ojciec Mateusz, był materiał o powiecie w Kawie i herbacie -o piątej rano wozy transmisyjne tu przyjechały, też to było na zasadzie, że opat mówił: "możecie tutaj być, ale cicho, bo braciom się to nie podoba". Bracia generalnie by się zamknęli, żeby nikt im nie przeszkadzał. A dzisiaj to jest już prawie codziennością. Czyli ten proces cały czas trwa [R3].Najpierw w przestrzeni klasztoru pojawiły się tabliczki informacyjne, gdy odnowiono krużganki:Ale krużganki to było miejsce dostępne dla wszystkich, tam są stacje drogi krzyżowej, więc tam każdy parafianin mógł poruszać się zawsze swobodnie. Ale problemem z naszego punktu widzenia jest np. biletowanie, czyli monitoring ruchu turystycznego.[…] Niby mają bilety, kilka lat temu niby je wprowadzili, generalnie do tej części muzealnej tylko, ale nie jest to w żaden sposób uregulowane [R3].Ten charakterystyczny opór wobec niektórych postaw zakonników może być związany z jednej strony z ich konserwatyzmem i niechęcią do nowoczesnych warunków życia, wyraźnym zatopieniem w odwiecznym rytmie życia zakonnego:Mają o 6 rano swoje modlitwy, które były od wieków i to się zachowało. Mają swoje godziny na modlitwy. Mimo, że weszła cywilizacja, automatyka, to podstawowe formy życia zakonnego nie uległy zmianie, i to mieszkańcy bardzo cenią [R4].Z drugiej strony pewne napięcie wynika wyraźnie z osłabienia autorytetu religijnego i wiąże się z ogólnymi efektami sekularyzacji społeczeństwa.Pamiętam czasy, jak suszyli siano, ale w każdym gospodarstwie się te prace wykonywało. I oni na równi z ludźmi, bo mieli swoje pole, swoje łąki, swój inwentarz, który wymagał trawy, siana, upraw. Oczywiście sami pracowali, to nie była lekka praca, ich było wielu i tej pracy było dużo, dużo zbiorów. Teraz nie wiem, jak to wygląda [R4].Wizerunek cystersów zmienia się wśród miejscowych: wielu rozmówców podkreślało, że obecna sytuacja wskazuje na słabość zakonu, jeśli chodzi o kapitał ludzki, o brak zainteresowania lokalną historią:Posprzedawali te pola, powydzierżawiali, komu się dało, są kobiety, które gotują, które z tego, co wiem, piorą, sprzątają i zajmują się klasztorem, tak że generalnie to powiem pani nie ma się czym chwalić, że oni coś robią… [R5].Rozmówczyni podkreśla, że cecha, z której słynęli, czyli pracowitość, już w ogóle nie kojarzy się z nimi. Inny rozmówca kwituje: Tak jak konstrukcja przestrzeni muzeum pokazuje dokonujący się w wymiarze geometrycznym proces symbolizacji, umożliwiający powiązanie cystersów z patriotyczno-martyrologiczną historią Polski, tak samo umiejscowienie muzeum w przestrzeni wąchockiego klasztoru uwidacznia złączenie narracji o związkach przeszłości cystersów z Wąchockiem. Metanarracja wytworzona w muzeum (meta, ponieważ mówiąca o Polsce i o cystersach) funduje i naturalizuje związek klasztoru i mnichów z Wąchockiem jako polskim miastem. Podkreślmy, że taka materializacja i zarazem geometryzacja pamięci zbiorowej dotyczy również umiejscowienia prochów "Ponurego" i jego rzeźby w krużgankach klasztornych oraz umiejscowienia na terenie klasztoru panteonu pamięci, w którym znajdują się m.in. płyty poświęcone komendantom Armii Krajowej.dlaDrugim kluczowym elementem upatriotycznienia przestrzeni klasztoru jest złożenie w krużgankach prochów "Ponurego". Sprowadzenie prochów "Ponurego" było wydarzeniem wyraźnie zapamiętanym przez rozmówców:Ale jak sobie przypominam, zdjęcia sobie przypominam stare, to była ogromna procesja, bo to najpierw były prochy sprowadzane, później były uroczystości na Wykusie, trumna była niesiona, cała procesja ludzi [R4].Postać "Ponurego" to obok powstania styczniowego jeden z dwóch wymiarów patriotycznego charakteru Wąchocka. Lokalne szkoły noszą imiona "Ponurego" i powstania styczniowego. Co roku w czerwcu, w pierwszą niedzielę po rocznicy śmierci Ponure- Znaczenie tych wątków patriotycznych jest podkreślane. Umieszczenie prochów "Ponurego" i jego pomnika w przestrzeni klasztoru oraz zlokalizowanie tam muzeum, z rozbudowaną sekcją dotyczącą powstania styczniowego, łączy te trzy dominujące w lokalnej pamięci zbiorowej wiązki narracji, w wymiarze i symbolicznym, i materialnym. Jeden z rozmówców wprost stwierdził: "stopniowo zaczyna się u nas tworzyć silny ośrodek patriotyczny" i tak zinterpretował powiązanie "Ponurego" z Wąchockiem: Wpływ dyskursu patriotycznego dokonuje otwarcia klasztoru, co pokazuje, że to właśnie dyskursy patriotyczny i "turystyczny" wpływają na sposób funkcjonowania klasztoru w przestrzeni społecznej. Tak jedna z rozmówczyń tłumaczy sens umiejscowienia prochów "Ponurego" w krużgankach: "żeby każdy przybywający mógł sobie wejść spokojnie bez problemów, bez przewodnika, sam wejść i się zamyślić" [R4]. W wypowiedzi tej widać wyraźnie zaanektowanie przestrzeni klasztoru, jej uspołecznienie, wynikające ze związania z dyskursem patriotycznym, podsumowane przez kolejną osobę: O ile więc współczesną tożsamość Wąchocka buduje się na wątkach patriotycznych i klasztornych, o tyle powyższa analiza pokazuje, że w przestrzeni symbolicznej i ma-terialnej następuje ich związanie. Intensyfikacja "patriotycznego uspołeczniania" przestrzeni klasztoru następuje pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX w., w okresie transformacji ustrojowej. Tezę taką proponuje również Andrzej Jankowski, wskazując na "rol[ę] opactwa jako miejsca pamięci", podkreśla właśnie: złożenie w klasztorze prochów "Ponurego", instalację muzeum, mur przy placyku przed kościołem "udostępniony dla umieszczenia na nim tablic pamiątkowych" oraz zaangażowanie cystersów w "uroczyste nabożeństwa rocznicowe" 63 organizowane przez związki kombatantów AK. Działania te pokazują, jak bardzo ów proces uspołecznienia przestrzeni klasztoru wpłynął na jego miejsce w lokalnej pamięci zbiorowej.Patrząc synchronicznie, obecnie obie te formy uspołecznienia obecne są w przestrzeni klasztoru. Dobrze prezentuje to ryc. 6.Zakończenie: tezy tłumaczące miejsce dziedzictwa klasztoru w lokalnej pamięci zbiorowej Analiza danych zastanych (broszury, przewodniki, obecna topografia klasztoru) i wywołanych (wywiady) pokazuje, że cysterski klasztor w Wąchocku jest ważnym Ryc. 5. Panteon Pamięci Podziemnego Państwa Polskiego 1939-1945 aspektem lokalnej pamięci zbiorowej, narratywizowanym w odniesieniu do fundacji miasta oraz wplatanym w inne, ważne lokalnie i patriotycznie obchodzone wydarzenia. Wyraźnie widać to w społecznej topografii klasztoru, w którego krużgankach złożono prochy "Ponurego". Umieszczono tam również odlew przedstawiającej go rzeźby (której kopia znajduje się również w centrum miasta), oraz muzeum powstałe na bazie zbiorów ks. W. Ślusarczyka z Nowej Słupi, poświęcone głównie porozbiorowym wydarzeniom zbrojnym w dziejach Polski. W świetle naszego projektu należy podkreślić, że również kasata klasztoru z 1819 r. jest odnotowana w lokalnej pamięci zbiorowej.Na podstawie zebranych materiałów oraz dokonanych analiz uważamy, że można postawić następujące tezy tłumaczące obecną dwupoziomową konstelację lokalnej pamięci zbiorowej w Wąchocku w odniesieniu do dziedzictwa klasztoru. Z jednej strony chodzi o sam budynek klasztoru, w świadomości mieszkańców będący dowodem ciągłości tego dziedzictwa (pomimo nieobecności cystersów), który po kasacie został zaanektowany przez społeczność lokalną w wymiarze materialno-symbolicznym i obecnie nadal stanowi w tym wymiarze pewną własność wspólną. Dowodem na to jest podkreślane przez kilku rozmówców zamazanie granicy pomiędzy klasztorem i parafią, pomiędzy tym, co stanowi zamknięte klauzurą wnętrze klasztoru, a przestrzenią quasi-publiczną. Klasztor jako najbardziej interesujący budynek w Wąchocku siłą rzeczy służy mieszkańcom jako miejsce różnych istotnych wydarzeń, takich jak Dni Wąchocka, koncerty muzyki poważnej, a nawet festyny i imprezy kulturalne, jak opisywany wcześniej projekt "Mnisi i hutnicy".Z drugiej strony nie można zapominać o drugim poziomie tej konstelacji, która jest wynikiem interakcji cystersów (opactwa, czyli wspólnoty zakonnej) z otoczeniem. Jak wiemy, interakcja ta miała oprócz długiej tradycji, długą -ponadstuletnią -przerwę. Cystersi wrócili do Wąchocka, ale nie są tam już jedynymi gospodarzami. Można zaobserwować, że ich powolne zakorzenianie się w tym miejscu polega m.in. na otwarciu się na zaistniały już wcześniej proces uspołecznienia przestrzeni klasztoru jako miejsca ważnego dla wspólnoty lokalnej (kościół, szkoła) i wzmocnieniu tego procesu poprzez aktywne wpisanie w kapitał symboliczny klasztoru elementów pamięci narodowej (takich jak prochy "Ponurego", panteon, Muzeum Pamięci Walk o Niepodległość, zwane powszechnie "Muzeum cysterskim").Staraliśmy się pokazać, że takie wspominanie i rozumienie klasztoru związane jest z długoletnimi procesami jego uspołeczniania w okresie pokasacyjnym. Proces ten ma miejsce do dnia dzisiejszego -mury klasztoru są z roku na rok coraz bardziej otwarte, ponieważ tego wymaga logika sytuacji, w jakiej znajduje się zakon, stając wobec wyzwań ekonomicznych i zmian cywilizacyjnych. Stąd, naszym zdaniem, owo wpisanie się w dyskurs patriotyczny oraz promocyjno-turystyczny. Dzięki temu klasztor posiada dziś wysoki kapitał symboliczny, którego nie należy traktować jako tylko i wyłącznie pozostałość przedkasacyjnej siły ekonomicznej i symbolicznej (wynikającej z autorytetu religijnego Na szczególną uwagę zasługuje oficjalna informacja zamieszczona na portalu internetowym Wąchocka, gdzie po pierwsze podkreślono walory architektoniczne opactwa, stanowiące przykład architektury realizującej surową regułę cysterską. W obrębie gmachu klasztornego, przekształconego w XVII w. w stylu barokowym, zachowało się wiele pomieszczeń zbudowanych jeszcze w czasach średniowiecznych -kapitularz (określany przez specjalistów jako idealnie zachowane wnętrze romańskie), armarium, fraternia, dormitorium oraz refektarz z bogatą kamieniarką romańską 66 .Tego rodzaju wartości jak piękno architektury romańskiej można nazwać ponadczasowymi i właśnie ich uniwersalność w połączeniu z bardziej lokalnym czynnikiem, jakim było powstanie styczniowe (i jego 150. rocznica), zwiększa symboliczną siłę całego wydarzenia.Kolejnym argumentem wzmacniającym nasza tezę jest połączenie patriotyzmu, martyrologii oraz religijności wyraźnie zaznaczone w opisie tego wydarzenia na stronach internetowych gminy:O wyborze miejsca zadecydowały również wielkie tradycje patriotyczne i niepodległościowe samego opactwa i miasta oraz wpływ, jaki cystersi wywarli na gospodarczy rozwoju regionu dający początek staropolskiemu zagłębiu hutniczemu 67 .Powyższe zdanie jest dowodem na to, że wieloletni wysiłek różnych środowiskgłównie elit lokalnych -splecenia ze sobą kapitału symbolicznego klasztoru i historii narodowej stał się faktem społecznym dostrzegalnym i docenianym z zewnątrz. Staraliśmy się w powyższym artykule pokazać właśnie, w jaki sposób dyskurs patriotyczny może uspołecznić klasztor, a klasztor -uświęcić patriotyzm. Miejsce klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej Streszczenie Artykuł porusza problem miejsca klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej, bazując na badaniach terenowych przeprowadzonych w tej miejscowości w lipcu 2013 r. Badania te pokazują, że obecne miejsce dziedzictwa klasztoru w lokalnej pamięci zbiorowej jest związane z pokasacyjnym anektowaniem i uspołecznianiem przez społeczność lokalną (ale też instytucje pozalokalne) kompleksu klasztornego w jego wymiarze materialno-symbolicznym. Jest również wynikiem interakcji cystersów (opactwa jako wspólnoty zakonnej) z otoczeniem, a dokładniej otwarcia na zaistniały już wcześniej proces uspołecznienia przestrzeni klasztoru jako miejsca ważnego dla wspólnoty lokalnej i wzmocnienia tego procesu poprzez aktywne wpisanie w kapitał symboliczny klasztoru elementów pamięci narodowej i tradycji niepodległościowych. Słowa kluczoweWąchock, cystersi, lokalna pamięć zbiorowa, symbol, dziedzictwo, patriotyzm, turystyka, uspołecznianie The place of the Wąchock monastery in the local collective memory SummaryThe article discusses the problem of the place the Wąchock monastery occupies in the local collective memory, drawing on the field research carried out in Wąchock in July 2013. The research shows that the present-day place of the monastery's heritage in the local collective memory is connected with the post-dissolution annexation and socialization of the monastery complex in its material and symbolic dimension, pursued by the local community (but also by institutions from outside). It is also partially the result of the interaction between the Cistercians (the abbey understood as a religious community) with the environment, or, to be more precise, their being open to the previously initiated process of socialization of the monastery space as an important place for the local community, as well their reinforcing this process by actively enriching the symbolic capital of the monastery with elements of the national memory and independence traditions. KeywordsWąchock, Cistercians, local collective memory, symbol, heritage, patriotism, tourism, socialization W końcu 2012 r. w pomieszczeniu biblioteki tego klasztoru odkryto obiekty dotychczas nieznane, a więc i nieodnotowane w literaturze naukowej. Są to dwa wizerunki Matki Boskiej z Dzieciątkiem (jak udało się ustalić, kopie obrazów Matka Boska z Mariampola, XVII/XVIII w., i Madonna z S. Maria del Popolo (di Loreto, del velo) Rafaela, XVIII w.) i głowa Chrystusa w cierniowej koronie oraz widok Lwowa wykonany w rękopiśmiennym dokumencie z około 1640 r., wykorzystanym wtórnie jako oprawa starodruku.Obrazy złożone w bibliotece zostały odnalezione podczas prac porządkowych. Były w złym stanie zachowania, silnie zabrudzone i zakurzone, ze śladami wilgoci, z postrzępionymi brzegami, luźno umocowane na blejtramie. Stan ich świadczył, że były nieruszane od wielu lat. W podobnych okolicznościach odkryto zdobioną pergaminową oprawę starodruku -silnie zabrudzoną panoramę o czytelnym zarysie miasta. Jej fragment na grzbiecie książki został uszkodzony przez pokrycie czarną farbą, powszechny w zakonie sposób katalogowania księgozbioru (księgozbiór każdej biblioteki był oznakowany innym kolorem). Ze względu na stan zachowania obiekty poddano pilnej konserwacji. Wymagają badań naukowych, przede wszystkim ustalenia proweniencji i atrybucji. Obraz odnaleziony w klasztorze w Przemyślu (ryc. 3) powtarza wiernie schemat kompozycyjny obrazu Rafaela, z Madonną okrywającą cienkim welonem Dzieciątko, ze św. Józefem w głębi, wspartym oburącz na lasce. Centralnie usytuowana Maria w cynobrowej sukni wyciąga przed siebie prawą rękę, podtrzymując delikatną tkaninę. Przez lewą rękę, zgiętą w łokciu, ma przerzucony zielononiebieski płaszcz. Pochyloną głowę Marii o jasnobrązowych włosach, rozdzielonych pośrodku i opadających warkoczem na prawe ramię, nakrywa cienki welon. Miękko modelowana twarz, o oczach prawie zakrytych powiekami i wysoko zarysowanych brwiach, ożywiona jest delikat-nym uśmiechem. Przedstawione na pierwszym planie Dzieciątko leży na obszernym łożu. Jego pulchne ciałko miękko wtapia się w obszerną poduszkę, a wyciągnięte w górę rączki dotykają rozpostartego nad nim welonu. Karnacja ciała Dzieciątka jest utrzymana w tonacji cielistego różu, podobnie jak twarz Madonny, modelowana ciepłymi odcieniami różu i brązu. Twarz Józefa pozostaje w mroku. Tło obrazu w lewym górnym rogu dopełnia zielona, podpięta kotara. Nad głowami postaci widać charakterystyczne nimby.Proweniencja obrazu zachowanego w złym stanie (spękania i ubytki farby, pofalowania powierzchni, postrzępienia płótna) jest nieznana. Obraz znajduje się obecnie w pracowni Anny Dorak, gdzie jest poddawany konserwacji, polegającej na m.in. odczyszczeniu płótna, uzupełnieniu ubytków zaprawy i powierzchni oraz scaleniu kolorystycznym. Jak wynika z badań konserwatorskich, został wykonany prawdopodobnie w XVIII w. Nie wspominają o nim inwentarze przechowywane w Archiwum Prowincji OO. Franciszkanów-Reformatów. Nieznana jest proweniencja, mógł zarówno pochodzić z prywatnej kolekcji obrazów znajdującej się w okolicach Przemyśla, jak i stanowić własność któregoś ze skasowanych klasztorów.Obraz należy do licznych kopii obrazu Rafaela z kościoła S. Maria del Popolo, które powstawały, począwszy od XVI w., po XIX i XX w. Według badań Ewy Śnieżynskiej-Stolot 6 opartych na bogatej europejskiej literaturze przedmiotu za oryginał starano się uznać obraz zachowany w Państwowym Muzeum Sztuk Plastycznych w Niznym Tagile na Uralu, w odróżnieniu od innych kopii opatrzony napisem "Raphael Urbinas pingebat MDIX", noszącym cechy sygnatury. Za oryginał uważano również obraz z Musée Condé w Chantilly, reprezentujący bardzo wysoki poziom artystyczny (ryc. 4). Uznawany był on za dzieło Rafaela, a przemawia za tym oznaczenie go numerem 133, któremu w inwentarzu własności rodziny Borghese z 1693 r. odpowiada obraz przedstawiający okrywającą welonem Dzieciątko Madonnę i św. Józefa namalowany przez Rafaela. Wiadomo ponadto, ze kardynał Sfondrato, u którego znajdował się w 1595 r. oryginał z S. Maria del Popolo, miał ofiarować kardynałowi Scypionowi Borghese 71 obrazów, wśród których mogło być i dzieło Rafaela. Badania rentgenowskie ujawniły ponadto, że na obrazie z Chantilly u góry po prawej pierwotnie był namalowany pejzaż, postać św. Józefa została więc domalowana wskutek zmiany koncepcji obrazu. Jak ustalono, obraz z klasztoru przemyskiego jest kopią obrazu z Musée Condé w Chantilly 7 . Jest to druga, obok obrazu z Góry Ropczyckiej (woj. podkarpackie), omówionego przez E. Śnieżyńską-Stolotową, kopia obrazu Rafaela na terenie Polski południowo-wschodniej. Obraz z Góry Ropczyckiej (z połowy XVI w., 123 × 81 cm) 8 przed wojną znajdował się w kaplicy grobowej rodziny Starzeńskich. Odnaleziony po wojnie w ruinach kaplicy dworskiej, został przeniesiony do kościoła parafialnego, w latach 1954-1955 poddany konserwacji przez Andrzeja Chojkowskiego. Należy do powtórzeń obrazu z Chantilly (z 1509 r.), lecz najprawdopodobniej jest związany z wersją mediolańską 9 . Obie kopie mogły powstać w XVI w. w środowisku rzymskim 10 .Obraz przemyski należy do grupy kopii obrazu Rafaela, z których kilka jest przechowywanych w Polsce. W XVII w., zapewne wzorując się na rycinie, namalowano wizerunek pochodzący z kolekcji hr. Matuschki w Biechowie, obecnie w Muzeum w Nysie 11 . Obraz z kościoła w Żninie, powstały zapewne w końcu XVIII w. 12 , powtarza pierwotny schemat tej kompozycji, bez postaci św. Józefa, i wyszedł spod ręki prowincjonalnego malarza. Dziełem włoskim wykonanym w pierwszej połowie XVI w. jest obraz w zbiorach zamku w Wilanowie, w którym do kompozycji rafaelowskiej nieznany artysta wprowadził unoszącego się w górze anioła oraz portretowo ujętą postać kardynała, identyfikowanego z Pietrem Bembo, domniemanym fundatorem tego dzieła, żywiącym zapewne specjalną cześć dla obrazu w S. Maria del Popolo 13 .3. Widok Lwowa 41,4 × 24,2 cm,pergamin,rysunek,gwasz (?), około 1640 r.Autor nieznany, fragment formuły notarialnej zakończony datą i miejscem jej wpisu: "Leopoli, 164(?)" oraz podpisem Józefa Bartłomieja Zimorowica (1597-1677, od 1640 r. pisarza miejskiego, potem kilkakrotnego burmistrza Lwowa, kronikarza miasta) 14 , wykorzystany wtórnie jako oprawa (na tekturowej okładce) publikacji Simone Maioli, Dies caniculares hoc est colloqvia tria..., Ursellis 1600 (ryc. 5) 15 ; druk został wtórnie oprawiony być może na zlecenie Pawła Stanisława Wargockiego (przed 1690), który go zakupił, o czym świadczy notatka na wewnętrznej stronie okładziny 16 .Jest to fragment dokumentu sporządzonego na pergaminie, z widoczną z lewej strony ozdobną bordiurą stanowiącą zapewne lewy kraniec pierwotnego dokumentu (ryc. 6). Około trzech czwartych powierzchni pergaminu stanowi malowany gwaszem (?) widok miasta Lwowa. W górnej partii dokumentu znajduje się fragment łacińskiej, pisanej atramentem formuły sigillacyjnej oraz dotacyjnej. W 2013 r. blok książki (155 × 204 × 60-70 mm), częściowo zniszczony (nadpalony), został poddany konserwacji przez Annę Żukowską-Zielińską 17 . Dokument zdjęto z okładki książki, odczyszczono, wyprostowano i potraktowano jako odrębny, zabytkowy obiekt. Ze względu na fizyczne właściwości pergaminu pokrytego akwarelowymi farbami z fragmentarycznie zachowanym tekstem, dokument wymaga właściwego przechowywania, w przypadku niewłaściwego przechowywania lub eksponowania może być narażony na nieodwracalne zniszczenia.Obcięcie pergaminu do formatu książki spowodowało zniszczenie początku tekstu formuły notarialnej oraz legendy, tj. objaśnień widocznych na panoramie mia- 16 (1669-1731), do kościoła Trójcy Świętej w Mariampolu, mieście założonym przez Stanisława Jana Jabłonowskiego w charakterze wotum po zwycięstwie pod Wiedniem, i umieszczony w ołtarzu głównym. Pochodzenie kopii przechowywanej w przemyskim klasztorze reformatów jest nieznane. Można przypuszczać, że powstała w związku z intensyfikacją kultu oryginału w latach 30. XVIII w.Kopia Madonny Rafaela Santi z S. Maria del Popolo (Madonna di Loreto, Madonna del velo) pochodzi z XVIII w., nie znamy jej autora ani proweniencji. Powtarza wiernie schemat kompozycyjny obrazu Rafaela, z Madonną okrywającą cienkim welonem Dzieciątko, ze św. Józefem w głębi, wspartym oburącz na lasce. Jak ustalono, obraz z klasztoru przemyskiego jest kopią obrazu przechowywanego w zbiorach Musée Condé w Chantilly. Należy do licznych kopii obrazu Madonny z kościoła S. Maria del Popolo Rafaela, które powstawały, począwszy od XVI w., po XIX i XX w. Kilka z nich przechowywanych jest w Polsce.Wykonany na pergaminie widok Lwowa z około 1640 r., nieznanego autora, wykorzystano wtórnie jako oprawę dzieła Simone Maioli, Dies caniculares hoc est colloqvia tria... Na rysunku widać fragment formuły notarialnej zakończonej datą i miejscem jej wpisu: "Leopoli, 164(?)" oraz podpisem Józefa Bartłomieja Zimorowica (1597-1677), pisarza miejskiego, burmistrza Lwowa i kronikarza tego miasta. Jest to fragment dokumentu, z widoczną z lewej strony ozdobną bordiurą, stanowiącą zapewne lewy kraniec dokumentu. Większość powierzchni pergaminu pokrywa malowany gwaszem (?) widok Lwowa z pierwszej połowy XVII w., na co wskazują rozpoznawalne, na podstawie porównania z Civitates orbis terrarum (1618), niektóre budynki, m.in. katedra łacińska z gotyckim jeszcze hełmem, ratusz i zapewne fragment rynku. Czytelny jest też fragment murów miejskich. Jest to prawdopodobnie najstarszy znany widok tego miasta wykonany w technice rysunku, powstały najprawdopodobniej we Lwowie około 1640 r. we know neither its author nor its provenance. It faithfully follows the compositional pattern of Raphael's painting, with the Madonna covering the Child with a thin veil and St. Joseph in the background leaning on a cane. It has been established that the painting from the Przemyśl monastery is a copy of the painting kept at Musée Condé in Chantilly. It is one of the many copies of Raphael's picture of the Madonna from S. Maria del Popolo, which were made between the 16 th and 20 th centuries. Several of the copies are kept in Poland.The view of Lviv, made on parchment around 1640 by an unknown author, was reused as a cover for Simone Maioli's work, Dies caniculares hoc est colloqvia tria... In the drawing we can see a fragment of a notarial formula ending with a date and place of its entry: "Leopoli, 164(?)", and a signature of Józef Bartłomiej Zimorowic (1597-1677), town clerk, mayor of Lviv and its chronicler. It is a fragment of a document with a decorative border on the left, which was probably the left edge of the document. Most of the parchment is covered by a gouache-painted (?) view of Lviv from the first half of the 17 th century, which is indicated by buildings that can be recognised when the parchment is compared with a copperplate print published in Civitates orbis terrarum (1618). The buildings include the Latin cathedral with its still Gothic cupola, the city hall and what is probably a fragment of the market square. There is also a distinct fragment of city walls. The work is probably the oldest known drawing of the city, made probably in Lviv itself around 1640. The collection of the State Archive in Olsztyn holds a highly unusual item: a decorative inscription concerning the monks and donors of the Observant monastery in Barczewo. It is a 200 cm by 100 cm, oil-on-canvas painting, whose textual part is composed of a decorative title, an outline of the monastery's history, the list of donators, as well as of the deceased fathers and friars covering the period between 1599 and 1817. The fundamental content is organised into five columns. The painting was decorated with a composition of a geometrical ornament, a vine, and a bordure of skull and bones suspended on a ribbon. The dissolution of the order, which took place in 1830, led to the dispersal of the Franciscan legacy. In view of a small number of extant sources from the suppressed monastery, the plaque seems all the more valuable. The inscription, due to a poor state of preservation, has not been made available for research so far, a situation which the restoration works currently in progress will help to change. Tomy 4-5 nie mają spisu akt, ich jednorodność z tomami 1-3 jest jednak bezsprzeczna (jednolitość tematyczna, formalna, osobowa, chronologiczna). Wszystkie pięć poszytów zostało pierwotnie opatrzonych przez Büschinga foliacją, która w tomach 1-3 jest koherentna z przygotowanym przez niego spisem akt. W późniejszym okresie na poszczególnych kartach wszystkich skoroszytów została wprowadzona odrębna foliacja (tomy 1-2 i 5) lub paginacja (tomy 3-4), co miało służyć objęciu wartością archiwalną także okładek poszytów, poprzedzających akta spisów Büschinga w tomach 1-3, a także stron niezapisanych. Numery kart lub stron w przygotowanym aktualnie spisie akt zostały podane zgodnie z tą nadaną wtórnie i obecnie obowiązującą archiwalną foliacją i paginacją. KeywordsAkta Büschinga są w dobrym stanie zachowania. Nadana przez Büschinga foliacja wskazuje, że przygotowane przed ponad 200 laty skoroszyty są kompletne. Pod znakiem zapytania pozostaje kwestia, czy Akta Büschinga zawierają wszystkie rękopisy dokumentujące przebieg akcji sekularyzacyjnej. Z pozoru bowiem nie ma dłuższych luk w chronologii wśród zgromadzonych dokumentów, lecz przy tak szeroko prowa-dzonej akcji przejmowania zbiorów ruchomych ze skasowanych klasztorów niezwykle trudno stwierdzić braki w korespondencji czy dokumentacji, co ich jednak nie wyklucza.Mając na względzie praktyczne zastosowanie, spis Akt Büschinga sporządzono w układzie tabelarycznym. Każdy tom ujęty został w osobnej tabeli (zob. tabele 1-5), a każdy dokument w osobnym wierszu z wyodrębnionymi kolumnami zawierającymi liczbę porządkową, datę i miejsce powstania dokumentu oraz -jeśli dane te są zawarte w dokumencie -numer karty lub strony, a także krótką charakterystykę każdego z opracowywanych archiwaliów. Opis zawiera określenie autora i adresata dokumentu (jeśli jest możliwy do ustalenia), a także główny wątek treści ze szczególnym naciskiem na podanie klasztoru, którego dany dokument dotyczy. Opisy nie zawierają natomiast wyszczególnienia wszystkich poruszanych w dokumentach wątków, ponieważ wiele z archiwaliów będzie w przyszłości transliterowanych. się wyjaśnienie. Przedstawienie jednak kontekstu (tj. sylwetki postaci) wymagałoby poszerzonych badań biograficznych i nie jest możliwe zamieszczenie wyników takich badań w tabeli. W obliczu tego problemu zespół postanowił ograniczyć się do nazwiska osoby (ewentualnie jej imienia, gdy jest wymienione w źródle), ponieważ większość tekstów będzie w przyszłości transliterowanych i wówczas będzie możliwe zamieszczenie przy nich krótkich biogramów.Przedsięwzięcie publikacji spisu akt z myślą o polskojęzycznym użytkowniku wiązało się z podjęciem decyzji o zamieszczaniu polskich nazw miejscowych w opisie dokumentów, a także -co może wydawać się z pozoru bardziej kontrowersyjne -w rubryce "miejsce powstania dokumentu". Zabieg ten ma na celu uporządkowanie nazw miejscowych, co przekłada się na łatwiejsze wyszukiwanie dokumentów według jednego klucza, w tym przypadku -polskiego brzmienia nazw miejscowych. Należy jednak mieć na uwadze, że podane nazwy miejscowości są tłumaczeniami, tzn. dokument opisany jako powstały we Wrocławiu w rzeczywistości został opisany w dokumencie jako powstały w Breslau, a skasowany klasztor w Lubiążu w dokumencie widnieje jako klasztor Leubus. Wykaz Akt Büschinga z założenia ma być jednak materiałem pomocniczym w pracy naukowej, dlatego posługując się konsekwentnie nazwami polskimi, odsyłamy czytelnika do źródła, gdzie znajduje się oryginalny zapis nazwy miejscowej. Inwentarze, które planujemy w przyszłości transliterować w ramach projektu Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja pod kierunkiem prof. dra hab. Marka Derwicha, będą natomiast -zgodnie ze sztuką transliteracji -zawierać zapisy oryginalne. Aby uniknąć nieporozumień, wykaz Akt Büschinga został opatrzony alfabetycznym spisem pojawiających się w nim polskich nazw miejscowych i ich odpowiedników w języku niemieckim (załącznik nr 1, Wykaz nazw miejscowości polsko-niemiecki).Nazwy własne (np. komisji, organizacji) zostały przetłumaczone, ale równocześnie w nawiasach przytoczono większość takich nazw w oryginalnym brzmieniu. W wypadku długich nazw własnych używamy ogólnie przyjętych w środowisku naukowym skrótów, których rozwinięcia znajdują się w załączniku nr 2 (Wykaz skrótów). Nazwy własne klasztorów zostały podane zgodnie z materiałem źródłowym. Oznacza to, że choć nie zawsze w spisie pojawia się pełne brzmienie nazwy klasztoru, jest możliwa jego jednoznaczna identyfikacja (np. określenia "klasztor św. Macieja we Wrocławiu" czy "klasztor w Lubiążu"). Równocześnie liczymy na wyrozumiałość czytelnika, gdyż ze względów edytorskich w spisie jest używane konsekwentnie określenie "klasztor", chociaż w domyśle jest to zawsze "dawny klasztor", gdyż opisywane zdarzenia miały miejsce po wydaniu edyktu sekularyzacyjnego. -correspondence: original letters or copies (mainly between commissioner J. G. G. Büsching, Central Secularisation Commission and special commissioners, mostly concerning organisational and financial matters);-inventories of former monastery archives, libraries and art collections;-Büsching's protocols and notes concerning organisational and financial matters as well as movable items found in monasteries, which were of some value to science, museums, libraries or archives (e.g. numismatic objects, archaeological objects).Despite the fact that the Büsching Papers are an archive source known to scholars studying Silesian history and art, Büsching's illegible writing has hindered access to the contents of the documents. The present inventory of the Büsching Papers is an attempt to shed some light on the documents; its aim is to provide a preliminary overview of the contents of the five German-language volumes, to simplify the search for specific documents and to encourage scholars to carry out an in-depth analysis of the manuscripts in their research work. 15 . Formalnie udzielił prezenty ks. Kompalle książę Antoni Radziwiłł, dopiero co zdymisjonowany namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego, ale w rzeczywistości wybrał go ówczesny arcybiskup poznański Marcin Dunin, a wybór ten spotkał się z życzliwym przyjęciem u władz pruskich.Będąc proboszczem w Ostrowie Wielkopolskim, był również wicedziekanem koźmińskim, a od 1834 r. dziekanem ostrzeszowskim, mimo że Ostrów do ostatniego dekanatu nie należał. Te nominacje świadczyły o zaufaniu, jakim darzyły go władze cywilne i kościelne. Zdaniem niemieckiego historyka Manfreda Lauberta ks. Kompałła był ceniony przez władze, gdyż okazał swą wierność rządowi pruskiemu w czasie powstania listopadowego, nie licząc się z reakcją, jaką taka postawa wywoła u Polaków 16 . Usztywnił swe stanowisko wobec władz dopiero po aresztowaniu bpa Marcina Dunina 17 , który podobnie jak Kompałła i wielu innych duchownych przez lata zajmował postawę lojalistyczną wobec zaborcy. Jednak konflikt o małżeństwa mieszane doprowadził w 1838 r. do wyostrzenia stanowiska polskiego duchowieństwa, a także społeczeństwa, w tym chłopów, o których poparcie zabiegali pruscy urzędnicy, a w rezultacie do odwołania w 1841 r. naczelnego prezesa prowincji Eduarda Flottwella 18 .Ks. Kompałła, władający biegle polskim i niemieckim, miał wielu przyjaciół i znajomych we wszystkich warstwach społecznych, a także wyznaniach i narodowościach. Zaprzyjaźniony z nim Carl Blümel 19 , Niemiec z urodzenia, Polak z wyboru, wspominał po latach: Najznakomitsze osobistości Prowincji Poznańskiej, Naczelny Prezes [Eduard Flottwell], komendant wojskowy generał [Karl] Grolmann, arcybiskup [Marcin]Dunin i inni wielokrotnie go odwiedzali. Książęta Radziwiłłowie, którzy szczególnie go lubili i których wysokim poważaniem się cieszył, bywali wraz ze swoimi małżonkami podczas lata, gdy przyjeżdżali z Antonina na nabożeństwa do Ostrowa, jego coniedzielnymi gośćmi […] dobroć i tolerancja, jak również jego ustawiczna gotowość niesienia pomocy niezależnie od wyznania, zjednały mu serca wszystkich, a jego otwarty charakter i humor czyniły z niego miłego partnera kontaktów towarzyskich 20 , tym bardziej, że był ucieleśnieniem prostoty.W kręgu jego przyjaciół byli demokraci szlacheccy: Wojciech Lipski z Lewkowa, Jan Nepomucen Niemojewski ze Śliwnik i ewangelik Konstanty Kossecki, dziedzic Kęszyc, niemieccy mieszczanie, jak burmistrz Augustin, żydowscy kupcy, jak Aron Berliner, oraz polscy chłopi.Dzięki zabiegom jego i jego przyjaciół (w tym przede wszystkim Wojciecha Lipskiego) wybudowano w Ostrowie nowy budynek szkoły elementarnej. We wrześniu 1841 r. w trakcie kazania ks. Kompałła rzucił myśl o budowie gimnazjum. Niewątpliwie sięgnął do swej biografii, mówiąc wiernym: Na Śląsku i w innych prowincjach na ambonach, katedrach, przy stołach sędziowskich i łóżkach chorych znajdziemy mężczyzn pochodzących ze stanu chłopskiego, wykształconych i dzielnych ludzi, ponieważ ich rodzice interesują się szkołami i nie przepijają pieniędzy, lecz kierują je na rzecz swoich synów posyłając ich do gimnazjów i na uczelnie wyższe. Powiecie, że nie mamy w pobliżu żadnego gimnazjum, a do Poznania czy Trzemeszna jest nam daleko. Chciejcie, tak jak ja chcę, pomyślcie tak jak ja, a w okresie jednego roku będziemy mieli w mieście gimnazjum, będziecie wtedy mogli ulokować niedaleko i tanio swoje dzieci i zapewnić im wykształcenie.I tu padły słowa, które świadczyły, że znał słabości swoich owieczek i był dobrym organizatorem:Ale powinniście nie tylko chcieć, musicie także coś zrobić. Po pierwsze, musicie mi pomóc wybudować budynek, wy ojcowie przyniesiecie mi grosze, które normalnie po nabożeństwie zanosicie do karczmy, a my je pozbieramy; wy chłopi, którzy macie bydło pociągowe, przyniesiecie kamienie, piasek, drewno i wszystkie pozostałe rzeczy, które przynieść możecie i chcecie, powoli wszystko się znajdzie. I przedstawił wspaniałą wizję:Przyjdziecie, przyniesiecie, my to pozbieramy, wybudujemy, a w mojej wyobraźni widzę już przed sobą gimnazjum, a w jego klasach synów moich parafian z miasta i dwunastu okolicznych miejscowości. Amen! I stał się cud. Ludzie podchwycili pomysł, w ciągu trzech godzin uzbierano ponad 250 talarów gotówki, 600 talarów w zapisach. Przy idei budowy gimnazjum zjednoczyli się katolicy, protestanci i żydzi, ludzie różnych stanów, udało się też pozyskać zgodę władz pruskich na budowę pierwszego w południowo-wschodniej Wielkopolsce katolickiego gimnazjum, mimo że pierwotnie miało ono być umieszczone w dawnym kolegium trynitarzy w Krotoszynie. Ks. Kompałła wysłał do 84 kolegów ze studiów listy z prośbą o wsparcie budowy; odpowiedziało 40. Pozyskał dotację rejencji, a także wkłady pieniężne i drewno budowlane od okolicznej szlachty i książąt Radziwiłłów. Sam ks. Kompałła wielokrotnie przekazywał większe lub mniejsze sumy z własnej kieszeni, jeździł też na odpusty, by zbierać datki w południowej Wielkopolsce i na Śląsku 21 .Ks. Jan Kompałła zmarł nagle 23 I 1843 r. Na jego pogrzeb przybyło "28 kapłanów i 5 tysięcy ludu -obywatele, urzędnicy, wojskowi obydwu wyznań składali ostatnią cześć mężowi po zgonie, którego kochali i poważali za życia" 22 . Został pochowany na cmentarzu w Ostrowie Wielkopolskim, zwanym dziś "starofarnym". Wszyscy księża uczestniczący w pogrzebie, którym przeznaczył po kilka talarów, utworzyli z nich fundusz przeznaczony na stypendium dla jednego ucznia, przekazując także datki na budowę gimnazjum, którego ukończenia ks. Kompałła nie doczekał, a które dzisiaj nosi jego imię. *** Adresatem listu był nowo mianowany arcybiskup archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej, Teofil Wolicki. Urodził się on w 1768 r. we wsi Godziętowy pod Doruchowem 23 w powiecie ostrzeszowskim, w rodzinie średnio zamożnej szlachty 24 . Jego ojcem był Ignacy Wolicki, matką Józefa z domu Wiesiołowska. Teofil Wolicki skończył studia prawnicze i teologiczne w Wilnie, a następnie studiował w Warszawie (1787), Rzymie (1788-1790) i Paryżu (1790-1791). Po powrocie do kraju pracował w bibliotece królewskiej i bibliotece Załuskich. W tym czasie zainteresował się historią, kulturą i sztuką, rozwinęła się w nim pasja bibliofilska. 29 VII 1805 r. obronił doktorat obojga praw na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1807 r. został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Był najbliższym współpracownikiem bpa Ignacego Raczyńskiego, a także jego następcy bpa Tymoteusza Gorzeńskiego ( † 1825).Żywo interesował się sprawami oświaty, był generalnym wizytatorem szkół zarówno w czasach Księstwa Warszawskiego, jak i w początkach Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Szybko jednak naraził się pruskim urzędnikom, w tym naczelnemu prezesowi Josephowi Zerboniemu di Sposettiemu, gdyż domagał się prowadzenia w szkołach elementarnych nauki w języku polskim, a także nauczania historii Polski jako osobnego przedmiotu. 21 25 . Zainicjował też wykonanie ankiety dotyczącej spisania tablic pamiątkowych, pomników nagrobnych i dzieł sztuki w kościołach diecezji poznańskiej, by ocalić je od zniszczenia. Akcja jednak niespecjalnie się udała z powodu braku odpowiedniego przygotowania wśród proboszczów 26 .Gdy zmarł abp Tymoteusz Gorzeński, kapituły gnieźnieńska i poznańska wybrały Teofila Wolickiego w 1825 r. na wikariusza kapitulnego, co wiązało się z funkcją zarządcy archidiecezji. Władze pruskie nie chciały go jednak zaakceptować 27 . Dopiero po trzech latach interregnum, pod naciskiem namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego, księcia Antoniego Radziwiłła, i gen. Antoniego Sułkowskiego, zgodzono się w Berlinie na nominację Wolickiego na biskupa. Obie kapituły wybrały go uroczyście w katedrze poznańskiej w dniu 29 V 1828 r., w obecności namiestnika, władz cywilnych i wojskowych Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Akt ten zatwierdził 6 czerwca król pruski. Oficjalnie Wolicki został arcybiskupem metropolitą dopiero 20 XII 1828 r., gdy otrzymał paliusz od papieża Leona XII. Zmarł rok później, 21 XII 1829 r., po ciężkiej chorobie.Przejdźmy teraz do omówienia memoriału napisanego przez ks. Kompałłę, gdy był proboszczem w Bukownicy, 30 IX 1828 r., po mianowaniu Teofila Wolickiego na stanowisko metropolity, a przed zatwierdzeniem go przez papieża. Swobodny ton 28 , aczkolwiek pełen uszanowania, sugeruje, że adresat i autor listu mogli się znać osobiście, co nie dziwi, zważywszy, że rodzinna wieś arcybiskupa leży na terenie powiatu ostrzeszowskiego. Kompałła pisze też, jak ogromne ma zaufanie do swego zwierzchnika i że inspiracją dla niego była odezwa nowego arcypasterza z 7 X 1828 r.Zgodnie z wydaną przez władze diecezji instrukcją kancelaryjną 29 na początku pisma proboszcz bukownicki jasno precyzuje jego cel: a) aby w razie kasaty klasztorów ich wyposażenie zostało przekazane kościołom katolickim; b) żeby kościół pobernardyński w Ostrzeszowie nie był oddany ewangelikom. 25 Wyjaśnia, że przypadkowo dowiedział się (być może od swego przyjaciela Konstantego Kosseckiego), że władze w Berlinie chcą na prośbę miejscowej gminy ewangelickiej przekazać jej klasztor bernardynów. Wysnuwa stąd słuszny wniosek, że niebawem wszystkie klasztory w Wielkim Księstwie Poznańskim zostaną skasowane. Nie protestuje przeciwko temu i stwierdza: "Nie zaprzeczam władzy cywilnej tego prawa: że z słusznych i sprawiedliwych przyczyn może żądać kassacyi klasztorów". I dalej podaje argument, dlaczego "władza duchowna, jako współpracująca na dobro społeczności", nie sprzeciwia się kasatom -gdyż jej celem jest zachowanie "pokoju i zgody". Nie zgadza się natomiast z przejęciem całego majątku po skasowanych klasztorach przez skarb państwa, a następnie rozdysponowaniem na rzecz gmin i świątyń ewangelickich. Uznaje bowiem, że wyłącznie Kościół katolicki ma prawo do tego majątku, jako prawny i moralny spadkobierca klasztorów, i to jego zwierzchnicy powinni decydować, co stanie się z dobrami klasztornymi. Władza cywilna swoje działanie powinna ograniczyć do zapewnienia bezpieczeństwa budynkom, sprzętom i wyposażeniu. Nie ma też żadnych praw do wydzierżawiania ziemi, gdyż ta została nadana niegdyś zakonom zgodnie z wolą fundatorów. "Jeżeli klasztory stały się niepożytecznymi krajowi, tedy władza krajowa ma obowiązek zreformować [je] tak, aby się przyczyniały do dobra publicznego", a jeżeli to nie będzie możliwe, to należy zreformować fundusze, "aby odpowiadały swemu przeznaczeniu i korzystnieyszemi się stały całemu towarzystwu katolickiemu". Ponieważ Kościół katolicki "żyje, a zatem nie jako sukcessyą, ale jako swą własnością po klasztorach wróconą rozrządza do nowego pożytku". Udowadnia następnie, że władze kościelne będą zarządzać majątkiem poklasztornym lepiej niż władza cywilna, gdyż lepiej znają potrzeby Kościoła.Ks. Kompałła widział na Śląsku skutki przeprowadzonej tam w 1810 r. kasaty klasztorów, które oceniał negatywnie pod względem ekonomicznym: "Nadmienić tu muszę o smutnem doświadczeniu co [niewiele], albo nic [skarb publiczny, rząd -D. M.] nie zyskał w mej prowincji, gdzie się rodziłem, że władza cywilna nie najlepiej rozrządza dobrami kościelnymi na Skarb obróconymi: tam bowiem prywatne osoby dzierżyły dobra kościelne, a Skarb publiczny albo mało co, albo nic nie zyskał, a nawet i stracił, gdy utrzymanie wielu kościołów stało się ciężarem jego" i dalej pokazuje zadania, które wykonywały klasztory, a które po ich kasacie spadły na państwo "kościoły zaś katolickie zostały pozbawione funduszów, z których tysiące ubogich się żywiło, oraz wielka liczba odbierała cnotliwe wychowanie do stanu duchownego i innych posług publicznych".Obawia się, że ewangelicy mogą sprofanować sprzęty kościelne, kielichy i obrazy, i przypomina, że w 1648 r., po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, w "Traktacie Osnabrzesskim 30 w Art. V. &1". protestanci zobowiązali się do równouprawnienia wyznań.Tu ks. Kompałła ma zapewne na myśli sytuację odwrotną: nowi katoliccy poddani protestanckiego władcy mogą korzystać z pełni praw wyznaniowych, w tym z prawa do dziedziczenia majątków klasztornych przez Kościół rzymskokatolicki. Zapewniał mieszkańców Wielkopolski o tym w swej odezwie z 15 V 1815 r. Fryderyk Wilhelm III, król Prus:Religia wasza ma być utrzymana i staranie będzie się miało o stosownem uposażeniu sług Kościoła. Wasze prawa osobiste i wasza własność wrócą znowu pod opiekę praw, nad którymi później do obrad wezwani będziecie 31 .Jednak większość złożonych wtedy obietnic z biegiem czasu była łamana. Zdając sobie z tego sprawę, ks. Kompałła pisze, że jeżeli nie będzie innego wyjścia, to mury tylko kościelne oddane bydź mogą, ale wszystko, cokolwiek cechę religii katolickiej nosi, albo do innych kościołów oddane, albo zniszczone bydź powinno.Dalsza część memoriału ukazuje szerokie horyzonty i nowoczesne poglądy ks. Kompałły. Przedstawia on kilka możliwości wykorzystania skasowanych klasztorów na pożyteczne cele społeczne, uważając, że ich kasata stwarza odpowiednie warunki do przeprowadzenia tych działań: "Najpiękniesza więc pora podaje się teraz do polepszenia losu wysłużonych kapłanów, gdy klasztory skasowane bydź mają i Konkordat wzmiankowany do skutku przyprowadzony będzie". Zwraca uwagę, że księża katoliccy są pozbawieni emerytury, jaka przysługuje urzędnikom cywilnym, a w diecezji nie ma dobrego domu dla księży emerytów. "Sprawiedliwość wymaga, aby który z obszernych, zdrowych, i w wesołem miejscu [podkreślenie D. M.] położonych klasztorów na ten cel został poświęcony". Proponuje też stworzenie funduszu emerytalnego, na który mieliby się składać co roku wszyscy kapłani diecezjalni.Autor zdaje sobie sprawę, że wiele zacnych i cnotliwych rodzin katolickich popada w biedę, ale wstydzą się żebrać, i sugeruje:Nic lepszego, jak przeznaczyć w każdej okolicy który klasztor do zamieszkania dla takowych familii; a to już będzie wielką ulgą dla nich: że wolne pomieszkanie i po kawałeczku ogroda przy klasztorach sytuowanego mieć mogą, choćby fundusz na dostateczne ich utrzymanie nie wystarczał.Rodziny te mogłyby znaleźć też zatrudnienie w przytułkach i opiekować się chorymi i kalekami, którzy także znaleźć by się mieli w budynkach klasztornych, a ich utrzymanie zapewniłaby ofiarność społeczeństwa.O zdrowym rozsądku i braku uprzedzeń, a także o prawdziwej miłości chrześcijańskiej do pokrzywdzonych nie ze swej winy świadczy następna propozycja: W rozmaitych stanach trafiają się przypadki: że dzieci nieprawego łoża przychodzą na świat: familie się wstydzą -przy czym częstokroć taić się muszą -te oddawane bywają osobom, które ani zdatności; ani powołania do ich wychowania nie posiadają. -Nie od rzeczy byłoby poświęcić kilka klasztorów na instituta wychowania takowych dzieci; którego dozorem zatrudnić by się mogły familie zubożałe, żebrać się wstydzące. W tychże institutach wypadałoby zaprowadzić szkołę rękodzielną, żeby te dzieci wychodząc z nich, zabezpieczyły sobie jakiekolwiek utrzymanie z pracy rąk własnych.Wreszcie zauważa, że w Wielkim Księstwie Poznańskim są tylko dwa gimnazja 32 , w których na dodatek w wyższych klasach wprowadzono naukę w języku niemieckim. Choć sam włada od dzieciństwa świetnie językiem niemieckim, dostrzega niebezpieczeństwo wynarodowienia się młodych ludzi, którzy w przyszłości stworzą cywilną kadrę urzędniczą. Przestrzega przed nim i proponuje utworzenie liceum katolickiego w Poznaniu, blisko siedziby arcybiskupa, by ten mógł sprawować nad nim kontrolę: ###Młodzież wychowana bez miłości ojczyzny, bez prawdziwego przywiązania ku współrodakom nie o dobro powszechne starać się będzie, ale raczej o to, aby z uciemiężenia ludu napełniła szkatuły.[…] Dla drugiego gymnazjum katolickiego najdogodniejszym jest miejscem miasto Grabów, w którym dogodny do tego i obszerny znajduje się klasztor franciszkanów 33 wraz z funduszami i folwarkiem. Fundusze klasztoru niegdy xięży trinitarzy w Krotoszynie 34 i innych zapewniłyby utrzymanie dla profesorów.Przeprowadza nowoczesną analizę ekonomiczną i korzyści płynące z utworzenia gimnazjum w tak odległym od stolicy prowincji miejscu:Niska cena żywności i pomieszkania ułatwi przystęp dla uczniów z każdego stanu, gdy teraz odległości miejscami mil 20, drogość utrzymania z powodu miast wielkich i w tych istniejących opłat od mliwa i rzezi 35 , niedozwala nawet majętniejszym posyłać dzieci do szkół krajowych: ci tedy wysyłają dzieci do szkół w Kaliszu, Wieluniu, Warcie i Piotrkowie 36 . Tym sposobem znaczna ilość pieniędzy wychodzi z kraju bez nadziei powrotu a młodzież podług innych zasad wychowana bywa, przeciwnie do Grabowa przybywałaby znaczna liczba młodzieży z Królestwa Polskiego; tym sposobem dogodziłoby się powiatom: ostrzeszowskiemu, krotoszyńskiemu, odolanowskiemu i pleszewskiemu, w których najwięcej katolików się znajduje, a rząd przy małych nakładach wiele zyska.Przewiduje też, że gimnazja te mogą być atrakcyjne dla ewangelików:Nie jest jednak w mej myśli zabranianie ewangelikom uczęszczania do gymnazjów katolickich, skoro rodzice sobie tego życzyć będą.Poczucie pewnej sprawiedliwości dziejowej objawia się w następnym akapicie:Przedtem katolicy z uszczerbkiem własnych parafialnych kościołów przyozdabiali klasztory, dlaczego znajdują się w nich w wielkiej liczbie apparaty i inne sprzęty, które dla szczupłej liczby zakonników choć w dobrym stanie, nieużywane butwieją i psują się; przeciwnie kościoły parafialne albo niewiele albo tylko podarte w większej części posiadają apparaty. Wnoszę zatem, aby nie czekając [podkreślenie D. M.] kasacyi klasztorów, władza duchowna zostawiwszy część potrzebną dla klasztorów, resztę ornatów, kapów, albów, kielichów etc.; między potrzebne parafialne kościoły rozdać kazała. Następnie autor przechodzi do drugiego ważnego punktu i omawia sytuację klasztoru pobernardyńskiego w Ostrzeszowie. Sprzeciwia się oddaniu go ewangelikom, gdyż od 1804 r. mają oni własny kościół, a pastor odpowiednie zabezpieczenie materialne. Uważa, że pobernardyński klasztor "jest dla gminy katolickiej tamże potrzebny, bo kościół parafialny jest za szczupły dla wszystkich parafian zgromadzonych na wielkie nabożeństwo, reszta więc słucha nabożeństwa w klasztorze". Wnosi zatem, "aby klasztor w Ostrzeszowie dotąd był utrzymany, dopokąd zakonnicy w tey prowincyi exystować będą mogli, po których kassacyi potrzeba koniecznie aby przy tymże ustanowiony był xiądz przeznaczony do pomocy wszystkich parafii powiatu ostrzeszowskiego w gwałtowney potrzebie" 37 , a gdyby to było niemożliwe, to aby "na jeden z powyższych celów był obrócony". Na zakończenie listu podsuwa arcybiskupowi argument ekonomiczny:W podaniu tym nie tylko dobro religii Katolickiej, ale nawet dobro władzy cywilnej miałem na celu, gdyż nic łatwiejszego jak mury rozebrać i rozprzedać, Skarb się nie wzbogaci, ubodzy pozbawieni będą znacznych wsparciów, nie jeden weźmie wstręt do legatów pobożnych, a może przyjdzie czas, że taż władza żałować będzie iż z podanej sposobności w lepszy sposób korzystać zaniedbano. Księża skwapliwie korzystali z możliwości otrzymania nowego wyposażenia. Jedni skromnie ograniczali się do rzeczywiście najważniejszych przedmiotów, inni popuszczali wodze fantazji i prosili o ornaty i kapy rozmaitych kolorów, katafalki, a niekiedy trumny, ambony, dzwony, ołtarze, sukna na gradusy i dywany, a nawet flisy na podłogi, gdyż dotychczasowe, ceglane, im nie odpowiadały. Prosili też o kielichy, pateny, monstrancje, puszki, obrazy na ściany kościołów i do noszenia w procesji, krzesła dla celebransa, ławki, lichtarze, baldachimy, chrzcielnice etc. Nie wszyscy potrzebowali tych przedmiotów, a niektórzy ewidentnie chcieli zamienić stare wyposażenie na nowsze, modniejsze, pisząc, że stare ołtarze, organy czy pozytywy są spróchniałe i nie nadają się do naprawy. Dziekan śremski napisał wręcz:Lubo niektórzy z JXX Rządców Kościołów podali dosyć obszerne wykazy potrzeb swych, lecz uważając, że wiele z tych potrzeb [są] mniey istotne: pominąłem to co było przesadzone, a umieściłem w dołączonym wykazie tylko potrzeby nayistotnieysze.Jednak przyznać też trzeba, że z wielu pism wyziera ogromna nędza ówczesnych kościołów parafialnych, do której przyczyniały się m.in. kradzieże, pożary, przemarsze wojsk i inne nieszczęścia, jakie dotknęły Wielkopolskę w ciągu minionego ćwierćwiecza.Kilka razy wspominano konkretne przedmioty -pozostające w jeszcze funkcjonującym klasztorze albo wypożyczone ze skasowanego lub jeszcze nie klasztoru do kościoła parafialnego -z prośbą o pozostawienie ich już w nowym miejscu. Proboszcz z Kotłowa pisze:Kościół w Kotłowie ma tylko jeden kielich i to od XX Bernardynów z Ostrzeszowa pożyczony, w czasie odpustów lub innych nabożeństw gdzie zwykle więcey XX y bywa zgromadzonych, jest drugi Kielich nieodzownie potrzebny.Proboszcz rogoziński zaś prosi o ambonę i ołtarze (główny i dwa boczne) z klasztoru średzkiego albo jakiegokolwiek innego. Proboszcz z Włoszakowic oprócz listy potrzebnych mu przedmiotów ("Ołtarz mały; Lichtarzy wielkich; Lichtarze małe; Ambona; Mszały wielkie; Baldachim") złożył zaskakujące zamówienie: "tudziesz nadgrobku 39 Na szczęście wykonany z czarnego marmuru i białego alabastru piękny kontrreformacyjny nagrobek Tarnowieckiego do dzisiaj znajduje się w kościele klasztornym franciszkanów (dawniej bernardynów) we Wschowie. Żaden z księży nie uznał, że kasata klasztorów jest czymś złym. Raczej oczekiwali z niecierpliwością spodziewanych poklasztornych sprzętów. Najmocniej jednak o "krzywdzie" wyrządzanej w przeszłości kościołom parafialnym przez klasztory napisał nie kto inny jak sam ks. Jan Kompałła:[…] w załączeniu do dalszego łaskawego użycia Prześwietnemu Konsystorzowi przesłać: w miarę wiadomości mojej, o potrzebach każdego kościoła, poważyłem się każdego Xiędza Plebana podanie poświadczyć, które sprzęty są w kościele Jego najpotrzebniejsze. Upraszam jak najpokorniej Przeswietny Konsystorz, aby na Dekanat Ostrzeszowski u łaskawego Rządu na ubogie kościoły, z klasztorów kasować się mających o podane rzeczy łaskawie się upomnieć raczył, ponieważ w żadnym Dekanacie tyle kościoły parafialne nieucierpiały i nie poniosły szkody [podkreślenie D. M.] jak w Dekanacie Ostrzeszowskim, w którym dwa klasztory, jeden XX Bernardynów w Ostrzeszowie a drugi XX Franciszkanów w Grabowie exystują. Dawniejszymi czasy wszyscy Panowie i majętniejsi ludzie w sklepach [podziemiach -D. M.] klasztornych chowali się, apparaty bogate sprawiali o swoich własnych kościołach zupełnie zapominali nic a nic do nich nieofiarowali. Teraz przy powszechnem ubóstwie, chociażby i chęć dobra była, to sposobu cokolwiek do udzielenia kościołom niemają, wymaga tego więc potrzeba, aby kościoły parafialne w należyte aparaty i sprzęty zaopatrzone zostały, a szkoda wielka się dzieje, iż aparaty po klasztorach butwieją.Zgromadzone w grubym poszycie KA 12 236 dokumenty z 1829 r. otrzymywały w konsystorzu adnotację "ad acta". Jednak w przyszłości zostały niewątpliwie wykorzystane do rozdzielania sprzętów po skasowanych klasztorach między "ubogie kościoły", co zaproponował w swym memoriale skierowanym we wrześniu 1828 r. do arcybiskupa Teofila Wolickiego ks. Kompałła. *** Poniższy dokument podajemy zgodnie z normą instrukcji wydawniczej dla dawnych tekstów. Smutną przypadkowo powziąłem wiadomość, że gmina ewangelicka w Ostrzeszowie ma zamiar odebrać klasztor ojców bernardynów tamże do swego użytku, i wysokie ministerium w dołączonej tu w kopii odpowiedzi z Berlin[a] d. 18. lipca r. b. N ro 10,837 przychyla się do jej wniosku. I tejże ministerialnej odpowiedzi dorozumiewam się, że w krótkim czasie wszystkie klasztory w tutejszej prowincji skasowane będą. -Długo myślałem nad tem, do której władzy uczynić mam wniosek w przedmiocie zwrócenia uwagi na potrzeby i dobro katolików przy tej okoliczności; a w tem podała mi się dogodna pora, gdy Jego Eminecja odezwą z dnia 7. b.m. i r. raczyłeś mi wskazać swą osobę, której ten ważny dla katolików w państwach pruskich [k. 3v] szczególnie naszej prowincji tyczący się interes bez wszelkiej obawy przedstawić mogę; gdyż ieżeli zwierzchnik ma prawo do zaufania podwładnego, to również podwładny urzędnik zasługuje na zwrotne zaufanie i zwierzyć się może z tem, co czuje, i z dobrem Kościoła bydź sądzi. Tak przekonany ośmielam się myśl mą Jego Eminecji wynurzyć i jak najpokorniej upraszać o wyjednanie tego u rządu I mo aby budowle, fundusze, i wszelkie sprzęty przy kassacyi klasztorów na korzyść kościołów katolickich i dobro katolików obrócone zostały, II do aby klasztor w Ostrzeszowie ewangelickiej gminie nie był oddany.Do prośby tej mam następujące przyczyny ad I mum Nie zaprzeczam władzy cywilnej tego prawa: że z słusznych i sprawiedliwych przyczyn może żądać kassacyi klasztorów, i władza duchowna, jako współpracująca na dobro społeczności celem zachowania pokoju i zgody zwykle przychyla się do takowych wniosków; przecież nie mogę tu przyznać władzy cywilnej tego prawa: jakoby mogła po kasacyi klasztorów, ich dobra, budowle, fundusze i sprzęty kościelne obracać na rzecz Skarbu, a temi takowymi opatrywać potrzeby gmin ewangelickich i ich kościołów. To również do naszej prowincji zastosować można, lubo co do powodów kassacyi klasztorów, która ma nastąpić, inaczej przekonany jestem.Kościół katolicki uważając jako oddzielne towarzystwo w kraju, które się różni od społeczeństwa politycznego, od towarzystwa [k. 4] innego wyznania wiary, które ma zwierzchność własną, składa w całem państwie jedną osobę moralną upoważnioną prawem natury, boskiem i ogólnem narodów do nabywania dóbr i funduszów na utrzymanie, utwierdzenie i rozszerzenie dobra religijnego całego towarzystwa. Wszystkie szczególne Kościoły i stowarzyszenia religijne katolickie należą do tejże społeczności; a zatem są tylko członkami tejże jednej moralnej osoby, a z wniosku wypada: że dobra ich do niej należą.Klasztory, jest to wybór członków towarzystwa katolickiego, którzy świętobliwem i czynnem życiem odznaczać się mieli między innymi: ich fundusze i budowle są własnością rzeczonej moralnej osoby: po zniesieniu klasztorów przestają ciż skasowani uzywać dóbr kościelnych, ale własność i prawo użycia zostaje przy towarzystwie katolickiem. Do zwierzchności kościoła należy uczynić rozporządzenie: na iakie użytki katolików podobne dochody i sprzęty obrócone bydź mają.Władza Cywilna nie może wskazać żadnego prawnego tytułu oddzierżenia dóbr klasztornych. -Fundatorowie mieli za sobą prawo: że mogli podług swej woli rozrządzić majątkiem; klasztory jako oddział towarzystwa katolickiego były upoważnione do ich przyjęcia i odziedziczenia: a że pierwsi dali, a drudzy prawnie przyjęli, przeto władza cywilna jako trzecia osoba nie może pociągać cudzej własności do siebie, ale raczej nad tej bezpieczeństwem czuwać powinna. [k. 4v] Ani powód ten, jakoby po zmarłych bez sukcessorów dobra należały do Skarbu publicznego, nie jest tytułem do oddzierżenia dóbr klasztornych; bowiem jeżeli nie wolno prywatnej osoby, wskazać na śmierć jedynie w zamiarze wzbogacenia funduszu krajowego z pozostałych włości, tedy nie godziłoby się nawet kassować klasztorów z tej przczyny. Jeżeli klasztory stały się niepożytecznymi krajowi, tedy władza krajowa ma obowiązek zreformować [je] tak, aby się przyczyniały do dobra publicznego, a gdy i to bydź nie może, tedy fundusze ich zreformować należy, aby odpowiadały swemu przeznaczeniu i korzystniejszemi się stały całemu towarzystwu katolickiemu. Nareszcie osoba moralna, Kościoł katolicki żyje, a zatem nie jako sukcessyą, ale jako swą własnością po klasztorach wróconą rozrządza do nowego pożytku.Ani potrzeba gwałtowna w naszej prowincji nie może nadać tytułu prawnego, bo dobra klasztorne jako własność Kościoła katolickiego w takim zostają stosunku, jak wszelka własność mieszkańców krajowych: im kto więcej posiada a mniej potrzebuje, na tyle więcej przykładać się powinien do wsparcia Skarbu. Potrzeby jednak tak gwałtownej tu nie widzę, aby dobra kościelne musiały bydź obrócone na zniesienie tejże władzy cywilnej ex jure Advocatiae służy prawo docierania, aby zwierzchnicy Kościoła dobrze raz rządzili majątkiem jego; przecież samowolność nie ma tu miejsca. -Politycy tłomaczą się: jakoby z dóbr kościelnych na rzecz Skarbu obróconych utwarzali fundusze na opędzenie potrzeb Kościoła. Lecz tu zważyć wypada tę okoliczność: albo osoba, której własność władza krajowa bierze pod swą dyspozycją, jest zdolna do rządzenia swym majątkiem? lub nie? W pierwszym razie niesprawiedliwość, [k. 5] w drugim razie dochody z dóbr pod dyspozycją odebranych na korzyść właściciela obracane bydź winny. Zwierzchność Kościoła katolickiego wybierana bywa z osób światłych, pobożnych i rzetelnych: ci najlepiej znają potrzeby towarzystwa, któremu przewodniczą, i ci najlepiej wiedzą, na co podobne fundusze obrócone bydź mogą; bez ich więc zezwolenia nie powinny w tym względzie żadne środki bydź przedsiębrane. Jeżeli mimo tego władza cywilna koniecznie trudnić się chce zarządzeniem dóbr kościelnych, tedy na dobro towarzystwa katolickiego obracać dochody jest obowiązana.Nadmienić tu muszę o smutnem doświadczeniu co, albo nic nie zyskał w mej prowincji, gdzie się rodziłem, że władza cywilna nie najlepiej rozrządza dobrami kościelnymi na Skarb obróconymi: tam bowiem prywatne osoby dzierżyły dobra kościelne, a Skarb publiczny albo mało co, albo nic nie zyskał, a nawet i stracił, gdy utrzymanie wielu kościołów stało się ciężarem iego; kościoły zaś katolickie zostały pozbawione funduszów, z których tysiące ubogich się żywiło, oraz wielka liczba odbierała cnotliwe wychowanie do stanu duchownego i innych posług publicznych. -Prawo amortyzacji dóbr kościelnych wynikające ex jure cavendi, ne Respublica detrimentum patiatur, nie może tu bydź zastosowane, bowiem to służy tylko władzy cywilnej co do dóbr zbytecznych, które po ogłoszeniu podobnego prawa Kościół nabywa; nie zaś do tych które z wiedzą i zezwoleniem tejże władzy dawniej prawnie nabył i sprawiedliwie posiada. Fundusze zaś klasztorów są dawną i prawną własnością Kościoła katolickiego. [k. 5v] Tem mniej fundusze takowe na korzyść ewangelików obrócone bydź mogą. Wszyscy fundatorowie ich byli katolikami i dla dobra katolików poświęcili swe ofiary; ewangelicy zaś wychodząc z towarzystwa katolickiego, utracili prawo do wszelkich stąd korzyści. Nie zaprzeczam bynajmniej, że ewangelicy składając w kraju także szczególną ozdobę moralną zdolni są do nabywania dóbr, które im są potrzebne na opędzenie potrzeb kościoła; lecz to im żadnego prawa nie nadaje do dóbr publicznych towarzystwa katolickiego, a choćby przypadkiem -oddzierżyli, to przecież nie są ich własnością. -Ewangelicy nie powinni ściągać ręki do rzeczy katolickich, z których podług zasad ich wyznania mogliby szydzić, a takimi są: sprzęty kościelne, aparaty, kielichy i obrazy; do zachowania bowiem ścisłego pokoju, sprawiedliwości i zgody zobowiązali się w Traktacie Osnabrzesskim 1648 r. w Art. V. & 1. tymi wyrazy: sit aqualitas excuta mutuaque, quod uni parti justum est, alteri quoque sit justum videntia omni et via fauti perpetuo prohibita.W najgorszym przypadku mury tylko kościelne oddane bydź mogą, ale wszystko, cokolwiek cechę religii katolickiej nosi, albo do innych kościołów oddane, albo zniszczone bydź powinno. Z boleścią serca rozpatrzyć się musiał dóbr, które im są potrzebnem w kościołach niegdyś katolickich dziś w Wrocławiu ewangelikom przywłaszczonych, na ołtarze obdarte, obrazy świętych pogardzone, które ewangelicy za kapistyczne (: w rozumieniu Lutra :) zabytki uważają. -Dzien 1 o stycznia 1624 podług tegoż Traktatu Art., V, & 2., jest dniem normalnym dla ewangelików, a zatem później nie mają najmniejszego pozoru prawa do dóbr Kościoła katolickiego. [k. 6] Wyżej wskazałem, że Fiskus nie może prawnie odziedziczyć dóbr Kościoła katolickiego, a zatem nie jest uprawniony tychże własności ustąpić ewangelikom.Władza cywilna ex jure advocatiae obowiązana jest mieć staranie o potrzebach Kościoła, gdy własne jego fundusze mu tu nie wystarczają; a zatem przy kassacyi klasztorów dobro katolików uważane bydź powinno; gdyż ci w tutejszej prowincji mają wielorakie i znaczne potrzeby, którymby, wypadałoby przy podobnej okoliczności zaradzić, i te są następujące: 1 mo Dla wszystkich urzędników cywilnych są zabezpieczone emerytury, duchowni tylko katoliccy potrzebnego opatrzenia i wsparcia swej starości spodziewać się nie mogą. Bogu podziękować mogą ci, którzy z innych beneficjów tak są opatrzeni, iż pomocnika utrzymać, i siebie jeszcze używić mogą, lecz największa część plebanów tego zapewnić sobie nie jest w stanie. Sprawiedliwość wymaga, aby który z obszernych, zdrowych, i w wesołem miejscu położonych klasztorów na ten cel został poświęcony. Troskliwość o to głowy Kościoła katolickiego i przychylność najjaśnieszego monarchy naszego w tym względzie okazać się w Bulli De salute animarum = Najpiękniesza więc pora podaje się teraz do polepszenia losu wysłużonych kapłanów, gdy klasztory skasowane bydź mają i konkordat wzmiankowany do skutku przyprowadzony będzie. Niech Jego Eminecja łaskawie mi tu wybaczyć raczy, gdy nadmienię: że dotychczasowe Domi Emeritorum po niektórych Dyecezyach nie odpowiadają swemu celowi, a zatem przy urządzeniu takowego w tey Archi Dyecezyi [k. 6v] szczególniejszy wzgląd mieć trzeba na potrzeby starego wieku i opatrywanie wysłużonych kapłanów. W najgorszym przypadku, gdyby funduszu innego nie było, zapewne każdy kapłan nie wymawiałby się od corocznej składki, wiedząc, że funduszu tego stanie się uczestnikiem, ten zaś, któryby tego wsparcia nie potrzebował uważać to będzie jako ofiarę poświęconą na polepszenie losu nieszczęśliwych braci.2 do Wiele znacznych i cnotliwych familii katolickich przychodzi do ostatecznego ubóstwa; przecież żebrać się wstydzą. Miłość chrześcijańska powodować nas powinna, abyśmy ich los osładzali.Nic lepszego, jak przeznaczyć w każdej okolicy który klasztor do zamieszkania dla takowych familii; a to iuż będzie wielką ulgą dla nich: że wolne pomieszkanie i po kawałeczku ogroda przy klasztorach sytuowanego mieć mogą, choćby fundusz na dostateczne ich utrzymanie nie wystarczał.Przy tychże znaleźliby przytułek kaleki i chorzy, którym potrzebnego wsparcia przy dobrem urządzeniu zapewne szczodrobliwa ludzkość by nie odmawiała.3 to W rozmaitych stanach trafiają się przypadki: że dzieci nieprawego łoża przychodzą na świat: familie się wstydzą -przy czym częstokroć taić się muszą -te oddawane bywają osobom, które ani zdatności; ani powołania do ich wychowania nie posiadają.-Nie od rzeczy byłoby poświęcić kilka klasztorów na instituta wychowania takowych dzieci; którego dozorem zatrudnić by się mogły familie zubożałe, żebrać się wstydzące. W tychże institutach wypadałoby zaprowadzić szkołę rękodzielną, żeby te dzieci wychodząc z nich, zabezpieczyły sobie jakiekolwiek utrzymanie z pracy rąk własnych. - [k. 7.] 4 to Nareszcie zwrócić należy całą uwagę na wychowanie młodzieży, która po nas będzie zarządzać Kościołem Bożym i posiadać urzędy cywilne. Od tego zależy szczęście lub nieszczęście potomności. -W całym Departamencie Poznańskim są tylko dwa gymnazja wspólne dla katolików i ewangelików, a obsadzone profesorami po większej części ewangelikami, z których liczby są rektorowie szkół. Z takowego urządzenia wpaja się tylko młodzieży obojętność w wierze, która na uniwersytetach przy szkodliwej samowolności przechodzi w zupełne niedowiarstwo. Niedowiarkowie urzędnicy bez ducha religii, bez bojaźni Boga stają się tylko narzędziem niesprawiedliwości, na którą obywatele częstokroć się żalą. Ta młodzież ma bydź stróżem wiary św. katolickiej, lecz odebrawszy wychowanie pod sterem ewangelickich nauczycieli, tchnąć będzie duchem ich wyznania, a tak zdradzi te owce, których bronić i strzedz się zobowiązała. Duch światowy, a częstokroć rozwiązły, który w gymnazjach panuje, nie odpowiada stanowi katolickiemu duchownemu. -W moc Traktatu Wiedeńskiego zabezpieczone są wszelkie prawa katolikom i język polski; dla naszej prowincji, przecież ani gymnazjum dla katolików, ani dla języka polskiego nie mamy; bowiem : profesorowie ewangelicy ucząc od klassy IV wszystkie umiejętności dają w języku niemieckim i podług swych zasad młodzież prowadzą. Młodzież wychowana bez miłości ojczyzny, bez prawdziwego przywiązania ku współrodakom nie o dobro powszechne starać się będzie, ale raczej o to, aby z uciemiężenia ludu napełniła szkatuły. Nauczyciele religii katolickiej przy gymnazjach [k. 7v] ustanowieni zostają bez dzielnego wpływu na wychowańców. -Fundusze i budowle przecież gymnazjum poznańskiego są katolickie. Wnioskiem jest więc moim aby w Wielkim Xięstwie Poznańskiem dwa gymnazja dla katolików ustanowione zostały, przy którychby rektorem xiądz katolicki włącznie z profesurą religii i profesorowie religii katolickiej ustanowieni byli, tak, jak to w klasach jest urządzone. -Naczelne liceum dla katolików najstosowniej bydź może w Poznaniu, aby miejscowy Pasterz archi dyecezyalny jako straż wiary i prawych obyczajów miał najłatwiejszą sposobność kontrolowania nauczycieli. Dla drugiego gymnazjum katolickiego najdogodniejszym jest miejscem miasto Grabów, w którym dogodny do tego i obszerny znajduje się klasztor franciszkanów wraz z funduszami i folwarkiem. Fundusze klasz-toru niegdy xięży trinitarzy w Krotoszynie i innych zapewniłyby utrzymanie dla profesorów. Niska cena żywności i pomieszkania ułatwi przystęp dla uczniów z każdego stanu, gdy teraz odległości mejscami mil 20, drogość utrzymania z powodu miast wielkich i w tych istniejących opłat od mliwa i rzezi, niedozwala nawet majętniejszym posyłać dzieci do szkół krajowych: ci tedy wysyłają dzieci do szkół w Kaliszu, Wieluniu, Warcie i Piotrkowie. Tym sposobem znaczna ilość pieniędzy wychodzi z kraju bez nadziei powrotu a młodzież podług innych zasad wychowana bywa, przeciwnie do Grabowa przybywałaby znaczna liczba młodzieży z Królestwa Polskiego; tym sposobem dogodziłoby się powiatom: ostrzeszowskiemu, krotoszyńskiemu, odolanowskiemu i pleszewskiemu, w których najwięcej katolików się znajdzie, a rząd przy małych nakładach wiele zyska. Nie jest jednak w mej myśli zabranianie ewangelikom uczęszczania do gymnazjów katolickich, skoro rodzice sobie tego życzyć będą. [k. 8] 5 to Przedtem katolicy z uszczerbkiem własnych parafialnych kościołów przyozdabiali klasztory, dlaczego znajdują się w nich w wielkiej liczbie apparaty i inne sprzęty, które dla szczupłej liczby zakonników choć w dobrym stanie, nieużywane butwieją i psują się; przeciwnie kościoły parafialne albo niewiele albo tylko podarte w większej części posiadają apparaty. Wnoszę zatem, aby nie czekając kasacyi klasztorów, władza duchowna zostawiwszy część potrzebną dla klasztorów, resztę ornatów, kapów, albów, kielichów etc.; między potrzebne parafialne kościoły rozdać kazała.Ad II dum Powtóre upraszam, aby klasztor w Ostrzeszowie nie był oddany gminie ewangelickiej. Gmina ewangelicka pod innym pozorem nie mogła żądać oddania jej klasztoru w Ostrzeszowie jak pod tym : jakoby własnego kościoła nie miała; i wysokie ministerium w wzmiankowanej na początku odpowiedzi z tego powodu przchylać się zdaje. Lecz powód takowy jest bezzasadny; gdyż gmina ewangelicka już od roku 1804 posiada obszerny i dogodny kościół, Pastor ma także nadaną sobie stubę magdeburską roli i z Skarbu publicznego na opędzenie potrzeb kościoła wpływa rocznie 100 talarów, a zatem nie ma przczyny żądać kościoła katolickiego.Klasztor ten jest dla gminy katolickiej tamże potrzebny, bo kościół parafialny jest za szczupły dla wszystkich parafian zgromadzonych na wielkie nabożeństwo, reszta więc słucha nabożeństwa w klasztorze. Wnoszę zatem, aby klasztor w Ostrzeszowie dotąd był utrzymany, dopokąd zakonnicy w tej prowincyi exystować będą mogli, po których kassacyi potrzeba koniecznie aby przy tymże ustanowiony był xiądz przeznaczony do pomocy wszystkich parafii powiatu ostrzeszowskiego w gwałtowney potrzebie gdyż parafie są obszerne, dochody [k. 8v] ich szczupłe, zaledwie wystarczające na wyżywienie jednego plebana, a niedostatek xięży zastępowały tutejsze klasztory, po których expiracyi zaradzić tylko można potrzeb[n]ym ustanowieniem okręgowego wikaryusza. Gdyby jednak to stać się nie mogło, tedy upraszam aby klasztor ten na jeden z powyższych celów był obrócony. W względzie sprzętów kościelnych, wszystkie niemal parafie są ubogie, upraszam przeto Jego Eminecji, aby apparaty i inne sprzęty klasztorów w Grabowie i Ostrzeszowie, na ile im nie będą potrzebne, między parafialne kościoły porozdawać kazał.W podaniu tym nie tylko dobro religii katolickiej, ale nawet dobro władzy cywilnej miałem na celu, gdyż nic łatwiejszego jak mury rozebrać i rozprzedać, Skarb się nie wzbogaci, ubodzy pozbawieni będą znacznych wsparciów, nie jeden weźmie wstręt do legatów pobożnych, a może przyjdzie czas, że taż władza żałować będzie iż z podanej sposobności w lepszy sposób korzystać zaniedbano. Przecież z wielu powodów nie odważyłbym się tego do władzy cywilnej podawać. Lecz wiedząc jak pałasz Jego Eminencja wielkim przywiązaniem do religii, jak zupełnie poświęcasz się dobru katolików, jak chętnie przyjmujesz prośby podwładnych, ośmielam się przedmiot powyższy polecić łaskawey …nej [?] Jego opiece w tem przekonaniu, że uwaga przywiązanego katolika ku dobru swej religii złożone tajniku [?] naczelnego zwierzchnika nie będą bezskuteczne, a jeżeli już w tym względzie, czego się spodziewam, jakie wnioski do władzy cywilney uczynił, to przynajmniej zechciej się z tego przekonać, że wszyscy katolicy [we] względzie dobra religii katolickiej jednakowego są zdania.Wyznać mi tu w końcu wypada, że do ułożenia wywodów niniejszego przedstawienia w skutek mego życzenia JX Szymon Lewandowski pleban w Doruchowie przyłożył się w znacznej części. In five well-grounded points, he presented reasons for which this property was not supposed to be handed over to the Protestants, as well as demonstrated how to utlise it practically. He suggested -among other things-that monastery buildings serve as lodgings for retired priests or impoverished families, and as institutes devoted to upbringing and education of children bourn out of wedlock. He intended the former Franciscan monastery in Grabów to be converted into a gymnasium for the Catholic youth. Education was meant to protect them from the partitioner's endeavours to deprive them of the national identity. He was also asking the archbishop to elicit from the lay authorities the consent to move part of the equipment -even of the active monasteries-to poorer parish churches. He argued that these temples had been neglected for centuries, since the nobility had always been donating their lavish gifts exclusively to religious orders. Położenie i opis terenu pracWirydarz wewnętrzny claustrum ma wymiary około 12,5 × 21 m, dłuższą osią jest usytuowany wzdłuż linii wschód-zachód. Zamknięty jest z wszystkich stron murami późnogotyckich krużganków wykonanymi z kamienia łamanego oraz ciosów, tynkowanymi. W centralnej części wirydarza, na przecięciu jego przekątnych, znajduje się tzw. studnia z kamienną cembrowiną, o średnicy wnętrza ocembrowania około 1,6 m. Powierzchnia wirydarza jest wyłożona miejscowym kamieniem łamanym (kwarcyt), bezpośrednio na piaszczystej podsypce, a miejscami na wylewce cementowej, tworząc nieregularny bruk. Dziedziniec jest pocięty odpływami kanalizacji deszczowej, której studzienki znajdują się w narożach wirydarza oraz w rejonie wspomnianej studni.Dotychczasowe badania archeologiczne w obrębie wirydarza Pierwsze systematyczne badania archeologiczne na szczycie Łyśca przeprowadził w latach -1962Jerzy Gąssowski. W latach 1957 otwarto wykop badawczy przy zachodnim odcinku ściany północnej wirydarza. Wykop osiągnął głębokość 4 m, a jego celem było odsłonięcie otworu wejściowego do korytarza pod krużgankiem północnym, rzekomo przebitego w XIX w. przez władze rosyjskiego więzienia. Wykop ten poszerzono następnie w kierunku zachodnim, do wymiarów 3,3 × 4,2 m, w celu rozpoznania nienaruszonej stratygrafii dziedzińca. Do głębokości 3,6 m (strop zwartej zwietrzeliny skalnej) zarejestrowano w profilach sześć zasadniczych nawarstwień, w tym warstwy interpretowane jako poziomy użytkowe z przełomu XVII i XVIII, XV oraz XII w. Stopę muru fundamentowego ściany północnej odsłonięto na głębokości 3,8 m poniżej ówczesnej powierzchni terenu 3 . W 1962 r. otwarto wykop o wymiarach 4 × 6 m przy odcinku wschodnim południowej ściany wirydarza. Poszerzono go później w kierunku centralnej części dziedzińca oraz, przy południowej ścianie krużganka, w kierunku zachodnim. Wykop miał osiągnąć głębokość 3 m (prawdopodobnie w części północnej). Nie wiadomo bliżej, jaką stratygrafię zarejestrowano w tym wykopie. W publikacji wyników badań z lat 1958-1962 brak jakichkolwiek wzmianek o materiałach pochodzących z wykopów założonych na terenie klasztoru i kościoła oraz na terenie bezpośrednio przyległym do tych obiektów (opisanym jako stanowisko 1). Wydzielono jednak w wirydarzu i krużganku południowym warstwy średniowieczne i nowożytne 4 . W tym czasie badania architektoniczne prowadziła Maria Sulimierska-Laube. Doprowadziły one do hipotetycznego określenia faz rozwoju klasztoru w okresie od XII do XIX w. Autorka wysunęła sugestię, że najstarszy budynek klasztorny był drewniany i przystawiono go do płyciny północnej ściany romańskiego kościoła, w dużym fragmencie istniejącej do dziś 5 . Miało na to wpłynąć ówczesne ukształtowanie terenu. Wirydarz w obecnie istniejącym kształcie miał powstać dopiero w XV w., kiedy po-szerzono plateau po stronie północnej kościoła przez nadsypanie ostro opadającej w kierunku północnym powierzchni skały do poziomu istniejącego przy kościele 6 . W późniejszych latach w obrębie wirydarza został odkryty podziemny zbiornik na wodę połączony z studnią, którego chronologię określono na XVIII w. 7 Ratownicze badania wykopaliskowe w maju, sierpniu i wrześniu 2013 r. Wykop 2/2013 (narożnik północno-wschodni wirydarza) W obrębie wykopu odsłonięto fragmenty posadowienia muru fundamentowego ściany wschodniej wirydarza (na głębokości około 1,9 m poniżej współczesnego poziomu dziedzińca), spoczywającego na powierzchni litej skały kwarcowej. Stopa muru obniżała się w kierunku północnym zgodnie z upadkiem warstw zwietrzeliny skalnej. Stwierdzono, że różnica wysokości powierzchni zwietrzeliny skały macierzystej na krańcach północnym i południowym wykopu wynosiła około 80 cm. Na głębokości około 60 cm odkryto fragmenty nieregularnego bruku z łamanego kamienia, który można identyfikować z poziomem użytkowym wirydarza w okresie nowożytnym (co najmniej od XVII do XIX w.). Miejscami adaptowano na tym poziomie jako Ryc. 2. Święty Krzyż,klasztor,wirydarz Od strony wschodniej do opisanego wyżej zbiornika głównego przylegała cysterna pomocnicza o wnętrzu opisanym już wyżej (ryc. 5). Była ona posadowiona w warstwach zwietrzelinowych pod poziomem dziedzińca i połączona z cysterną główną kanałem o wymiarach 15 × 20 cm. We wrześniu 2013 r. odsłonięto zewnętrzny zarys jej odcinkowego sklepienia, mającego w planie wymiary około 1,9 × 2,7 m (ryc. 6). Zbiornik ten był chronologicznie wtórny w stosunku do cysterny głównej i mógł powstać w ciągu XVIII w., z ewentualnością przebudowy w następnym stuleciu.Od strony południowej, zachodniej i północnej zbiornik główny (studnia) był otoczony pod powierzchnią dziedzińca czworokątną w planie konstrukcją złożoną z rozchylonych na zewnątrz ścianek kamiennych na zaprawie cementowej, znajdujących się w odległości 1-1,5 m od cembrowiny studni. Te pochyłe ścianki (połączone pierwotnie od strony północnej i południowej z cembrowiną cysterny głównej) zbudowano, układając kamienie w odpowiednio uformowanym wykopie i zalewając je zaprawą, której górna powierzchnia tworzyła gładką wylewkę. Cała ta konstrukcja, nazwana roboczo wanną, wspierała się na górnej powierzchni komory dolnej cysterny głównej. Wanna była wypełniona drobnym grysem kamiennym. Najprawdopodobniej stanowiła część systemu odwodnienia dziedzińca. Odprowadzano do niej wody opa- Ryc. 4 Można przypuszczać, że jakaś studnia lub cysterna istniała w opactwie już wcześniej, nie wiadomo jednak, czy zawsze na tym samym miejscu -wirydarz w obecnym kształcie powstał w połowie XV w. Słowa kluczoweŁysa Góra, opactwo świętokrzyskie, wirydarz, system gromadzenia wody, okres nowożytny Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 289-300 Czesław haDamik KielceThe second stage of archaeological works in the former Benedictine Abbey of the Holy Cross on Łysiec (Bald Mountain) in 2013. Preliminary conclusions and interpretations SummaryDuring archaeological works carried out in 2013 in the cloister garth of the former Benedictine Abbey on Łysiec researchers found a complex rain and ground water collection system. Its construction consisted in adding new elements to the existing structure (which continued to work). The main component of the system was a tank, described in sources and various studies as a well, which originated most probably in the first half of the 17 th century, during an expansion of the abbey started by Abbot Bogusław Radoszewski Boxa and continued by Abbot Stanisław Sierakowski. The main tank was connected to a supplementary tank, built in the 18 th century, and the system was based on the principle of communicating vessels. The last element of the system -the structure surrounding the tank and filtering water flowing from the cloister garth-was made in the second half of the 19 th century or the first half of the 20 th century.A well or tank may have existed in the abbey even earlier, but we do not know whether it had always been in the same place -the cloister garth in its present form was not built until the mid-15 th century. KeywordsŁysiec (Bald Mountain), Holy Cross Abbey, cloister garth, water collection system, early modern period Wykaz przedmiotów z kościoła jezuitów w Połocku przetransportowanych w 1843 r. na zamek warszawski * Kolegium jezuitów w Połocku powstało w 1580 r., ale akt fundacyjny król Stefan Batory wydał w roku 1582. Pierwszym rektorem uczelni został ks. Piotr Skarga. Początkowo siedziba jezuitów znajdowała się w zamku, tam też funkcjonowała pierwsza świątynia jezuicka w tym mieście -kościół św. św. Piotra i Pawła. W 1580 r. zakonnicy przenieśli się do drewnianego budynku postawionego nieopodal warowni, gdzie mieściło się kolegium. Przeprowadzka do nowej, murowanej siedziby nastąpiła w pierwszej połowie XVIII w. Po pożarze, który strawił zabudowania kolegialne, powstał duży, murowany, barokowy gmach szkoły i klasztoru. Połączony został z budowanym w latach 1733-1738 i konsekrowanym w 1745 r. kościołem Nawiedzenia NMP. Jednonawowa świątynia z kaplicami, wzniesiona na planie krzyża, miała monumentalną, dwuwieżową fasadę.Od początku istnienia kolegium dysponowało bogatym uposażeniem w postaci licznych wsi, które -mimo iż z czasem uległo okrojeniu -przynosiło nadal znaczące dochody. Jezuici czerpali również zyski z kolegium i innych rodzajów działalności gospodarczej, m.in. z portu nad Dźwiną 1 . Duże dochody pozwalały na sfinansowanie bogatego wystroju świątyni. Jego wysoka klasa artystyczna była zaś odzwierciedleniem dużego znaczenia połockiej siedziby Towarzystwa Jezusowego. Wyposażenie kościoła pochodziło głównie z lat 60. XVIII oraz z początku XIX w., kiedy wymieniono część dekoracji. Wystrój kościoła Nawiedzenia NMP był dziełem głównie artystów jezuickich: Jana Gryma, Jana Wogta, Gabriela Grubera, Franciszka Pryszczyńskiego i Jana Strümera 2 . Autorstwo większości obrazów z dziewięciu ołtarzy omawianej świątyni jest przypisywane Szymonowi Czechowiczowi.Po pierwszym rozbiorze Polski Połock dostał się pod panowanie Rosji. Paradoksalnie uchroniło to klasztor przed kasatą w roku 1773, ponieważ Katarzyna II nie podporządkowała się papieskiej bulli likwidującej zakon jezuitów. Rozbiory nie wpłynęły w znacznym stopniu na rozwój kolegium jezuitów w Połocku 3 . Kres jezuickiemu klasztorowi i kolegium w Połocku położył carski ukaz o wydaleniu jezuitów z państwa rosyjskiego, wykonany w roku 1820. Na przeszło 10 lat klasztor i świątynię przejęli pijarzy, którzy prowadzili w Połocku rodzaj liceum. Ostatecznie kościół pojezuicki przekształcono w cerkiew prawosławną pw. św. Mikołaja. Usunięto wcześniejsze wyposażenie i po przewiezieniu go do Warszawy rozdzielono -głównie z przeznaczeniem dla kościołów w Królestwie.Kościół pojezuicki w Połocku został zburzony w 1964 r., a w dawnych zabudowaniach klasztornych obecnie znajduje się szpital 4 .Prezentowany wykaz odnalazła i wykorzystała w artykule Losy wyposażenia kościoła jezuitów w Połocku Maria Kałamajska-Saeed 5 . Są w nim jednak omówione tylko niektóre przedmioty ze spisu (sześć obrazów, krzyż, siedem obiektów złotniczych). Ponadto autorka korzystała z opisu inwentarzowego kościoła sporządzonego w 1820 r. 6 , w którym wymieniono obiekty nieujęte w spisie z roku 1843. W związku z tym, że przedmioty srebrne opisane pod nrami 1, 4, 6 nie figurują we wcześniejszym wykazie, Kałamajska zwraca uwagę, że nie ma pewności, czy wymienione obiekty pochodzą z Połocka 7 .Podstawę niniejszej publikacji stanowi dokument przechowywany w Archiwum Głównym Akt Dawnych w zespole Intendent Zamku 8 . Wykaz przedmiotów kościelnych, podpisany przez intendenta zamku Leopolda Gimbutta, został sporządzony w językach polskim i rosyjskim, zapewne wkrótce po przybyciu transportu do Warszawy w marcu 1843 r. 9 Wykaz został uzupełniony informacjami zawartymi w późniejszym spisie, sporządzonym w 1855 r. przy okazji zmiany na stanowisku intendenta 10 i poświadczonym przez ławnika magistratu Miasta Warszawy Jerzego Bertholdiego i kontrolera Najwyższej Izby Obrachunkowej Józefa Witkowskiego oraz w pokwitowaniach odbioru wydanych przedmiotów. Cały poszyt składa się z 72 stron.Poszczególne sprzęty kościelne wchodzące w skład transportu z Połocka były przydzielane przez namiestnika Królestwa Polskiego 11 , który komunikował o tym prezydentowi Warszawy 12 , ten zaś zawiadamiał o decyzji namiestnika zainteresowane osoby oraz intendenta zamku. Obdarowani, przy odbiorze przyznanych im przedmiotów pozostawiali pokwitowania. Wykaz został sporządzony w formie tabeli; ostatnia kolumna, w której zawarte są dopiski, nie ma tytułu, stąd dodana nazwa [Uwagi]. Dopiski i poprawki w wykazie (niezrobione ołówkiem) pochodzą zapewne od intendenta zamku Leopolda Gimbutta. Liczne uwagi w tekście zrobione atramentem zostały oznaczone pogrubionym drukiem, a zrobione ołówkiem -kursywą.Pisownię tekstu uwspółcześniono zgodnie z zasadami przyjętymi przez redakcję "Hereditas Monasteriorum". Zachowano charakterystyczny dopełniacz liczby mnogiej (lichtarzów, relikwiarzów) oraz formy odmiany miar długości. Wykaz przedmiotów pozostałych po Jezuitach w PołockuPogrubionym drukiem zaznaczono dopiski wykonane atramentem, a kursywą -dopiski wykonane ołówkiem. Wykaz przedmiotów z kościoła jezuitów w Połocku przetransportowanych w 1843 r. na zamek warszawski Streszczenie Na mocy ukazu cara Aleksandra I z 13 III 1820 r. wszyscy członkowie zakonu jezuitów zostali zmuszeni do opuszczenia terytorium Cesarstwa Rosyjskiego. W efekcie tej decyzji opuszczony kościół jezuitów w Połocku przejęli pijarzy, a 20 lat później został on przekształcony w cerkiew prawosławną. Z powodu tej zmiany dotychczasowe wyposażenie kościoła zostało usunięte i przewiezione do byłego Zamku Królewskiego w Warszawie.Niniejsza edycja źródłowa prezentuje wykaz przedmiotów z kościoła jezuitów w Połocku sporządzony w 1843 r., po przetransportowaniu ich do Warszawy. W spisie zawarto informacje o wyglądzie, wartości i liczbie wywiezionych obiektów, stanowiących kompletny kościelny wystrój. W skład transportu wchodziły zarówno obrazy pochodzące z ołtarzy świątyni, jak i drobne obiekty, takie jak elementy tzw. bielizny kielichowej. Dokument podpisany przez intendenta zamku Leopolda Gimbutta stanowi ważne źródło do badań nad dziejami połockiej świątyni Towarzystwa Jezusowego. Uzupełniony informacjami ze spisu inwentarzowego z roku 1855, znajdującego się w tym samym poszycie, może być przyczynkiem do prześledzenia późniejszych losów obiektów pochodzących z Połocka. Dekret stawiał zakony żebracze w zupełnie nowej sytuacji prawnej. Jego ogłoszenie jest przykładem zastosowania metody kija i marchewki. Najpierw poinformowano zakonników, że od 1 XII 1797 r. będą obłożeni podatkiem od zysków płynących z produkcji i sprzedaży trunków i uboju zwierząt, z którego dotąd klasztory były zwolnione. Następnie oświadczono, że w ramach rekompensaty, nazywanej tu "bonifikacyą", będą otrzymywali roczne dofinansowanie na swoje utrzymanie z kasy urzędu podatkowego ("Amptu"), do której ten podatek będzie wpływać. Między wierszami sugerowano zatem, że w interesie zakonników jest regularne opłacanie podatku. Wypłacane kwartalnie kwoty zostały w dekrecie zróżnicowane. Zakonnicy konwentualni mieli otrzymać po 8 zł rocznie, czyli po 2 zł kwartalnie. Ich służący -odpowiednio 6 i 1,5 zł, przy czym zaznaczono, że jeden służący ma obsługiwać trzech zakonników. Ponieważ starano się o zapewnienie w klasztorach posługi dla chorych, przeznaczono na każde łóżko rocznie po 4 zł (1 zł kwartalnie). Również wstępujący do klasztoru nowicjusze mieli otrzymywać po 8 zł rocznie.Rząd nie przewidywał w ogóle pieniędzy dla "pensyonowanych", czyli ludzi świeckich żyjących przy klasztorach, którym niegdyś przekazali swoje pieniądze, by mieć opiekę na starość. Jak się później okazało, również kwestarze, odgrywający niezwykle ważną rolę w zakonach mendykanckich, nie mieli otrzymać żadnej pensji 9 .Władze pruskie zarządziły też permanentną kontrolę wszystkich osób żyjących w klasztorach. Za rzetelność sprawozdań, przedkładanych pisemnie obowiązkowo na końcu każdego kwartału, odpowiadali przełożeni klasztoru. Każde takie sprawozdanie musiało być wykonane w dwóch identycznych egzemplarzach, podpisane i opieczętowane. W razie podejrzenia podania nieprawdziwych danych kontrolę miał przeprowadzić odpowiedni świecki inspektor prowincjonalny. W klasztorach żeńskich natomiast, aby nie łamać reguł klauzury, kontrolę miał prowadzić zakonnik sprawujący opiekę duchową nad zakonnicami. Zakonnicy zostali ostrzeżeni, że jeśli sprawozdanie będzie zawierało nieprawdziwe dane, za pierwszym razem zostanie odebrana kwartalna dotacja, za drugim roczna, a za trzecim będzie ona zlikwidowana na zawsze.W dekrecie uwzględniono także, iż zgodnie z regułą bernardyni i reformaci nie mają prawa posiadać środków pieniężnych, którymi zwyczajowo zarządzał w ich imieniu świecki syndyk. Tu sprawę rozwiązano biurokratycznie. W księgach rachunkowych w urzędzie podatkowym zapisywano liczbę osób w klasztorze, którym przysługiwały wypłaty, oraz wysokość należnego podatku. Po obliczeniu albo wypłacano dotację z kasy urzędu, albo musiał do niej wpłynąć należny podatek. He imposed an obligation on mendicant orders to pay a tax on animal slaughter and the production of beverages, which they had formerly been exempt from. By way of compensation, they received a small quarterly financial aid for the religious, novices and their servants, as well as a certain sum per every bed for the infirm in the monastery. In order to receive these benefits, the superiors had to submit reports on the headcount every three months. If they failed to provide true information, they could face an inspection from the provincial officials or lose the compensation. Chciała mieć bulla zapewnioną służbę religijną przy kościołach suprymowanych, tudzież zostawioną w każdej diecezji pewną liczbę kanonii dla wynagrodzenia zasłużonych kapłanów; jednemu i drugiemu stało się zadosyć. Pierwszemu przez ustanowienie przy kościołach księży ze stosownym uposażeniem z funduszów supresyjnych; drugiemu, przez zostawienie w każdej diecezji jednej kolegiaty, przy której kanonie służyć powinny na cel wzmiankowany. Zresztą zostawione było uznaniu dwóch Delegatów postąpienie jak z potrzeby wypadać będzie: drugiemu nadto polecono sprostować, w czym by pierwszy uchybił. Ten ostatni zapatrując się z bliska na istotny stan rzeczy, albo nie uznał potrzeby sprostowania nie dostrzegłszy uchybień; albo znalazłszy je sprostował, kiedy przeciw jego ostatecznym działaniom nie oświadczył się Ojciec Ś[wię]ty.Nie będzie też od rzeczy nadmienić: że kilka instytutów zakonnych, nawet nie objętych dekretem arcybiskupa Malczewskiego, w różnych czasach, istnieć przestało. Lecz zniesienie jednych koniecznie samo z siebie nastąpić musiało, dla braku zakonników, kiedy przy niektórych znajdował się jeden, dwóch lub trzech, bez dozoru, klauzury i porządku. Inne przenieść z jednego miejsca i połączyć w drugim, dla użycia gmachów na nieodzowną potrzebę publiczną, konieczność wymagała, jak np. uczyniono z klasztorem karmelitanek w Warszawie, w którym się mieści Towarzystwo Dobroczynności 22 , z częścią klasztoru w Górze, użytą na koszary 23 itp., co z ogólną supresją związku nie miało, a działo się zawsze z wiedzą i za zezwoleniem naczelnej władzy duchowieństwa krajowego i nie zdawało się dawać powodu do reklamacji. Historical outline of the suppression of certain Religious Institutes in the Kingdom of Poland carried out [in] 1819 SummaryThe present document contains a discussion of the circumstances and the course of the 1819 dissolution of monasteries, drawn up by tsar Nicholas I's order of 1827. The ruler wanted to find out who had been the originator of the suppression, what plans it involved, who and how debated the project, and to what degree the decisions made at that time were subsequently effectuated.It was the Government(al) Commission of Income and Treasury -which may come as a surprise-that was appointed to prepare the study, rather than the Government(al) Commission of Foreign Denominations and Public Enlightenment, responsible for the administration of the property of suppressed monasteries. The author of Historical outline, Paweł Głuszyński, elaborated a brief history of the dissolution process, which was supplemented with copies of the most important records (nonextant in the documentation) illustrating its course.It is noteworthy that the outline emphasises the significant role of the Holy See in the subsequent stages of work on the suppression decree, and later on the course of its execution. Praca nie zgłasza pretensji do całościowego, wyczerpującego ujęcia tematu -ma być "poważnym przyczynkiem do poznania historii instytutów życia konsekrowanego" 3 . We Wstępie zaznaczono, że bogactwo i różnorodność materiału uniemożliwia jego kompletne przedstawienie; ponadto materiał ów jest dla poszczególnych zakonów i zgromadzeń zakonnych zróżnicowany ilościowo, "stąd nie wszystkie tematy zostały opracowane jednakowo pod względem redakcyjnym" 4 . Wydaje się, że celniejszym określeniem byłoby tu "opracowanie redakcyjne i merytoryczne", poszczególne rozdziały prezentują bowiem różny poziom -redakcyjny, merytoryczny i koncepcyjny. Niestety, sprawia to wrażenie chaosu. Co prawda większość rozdziałów napisana jest według jednego schematu kompozycyjnego (szkic historii danego zgromadzenia, jego dzieje na ziemi głogowskiej), jednak poszczególni autorzy różnie porozkładali akcenty, czasem zbyt szeroko traktując uwagi wprowadzające do swoich artykułów. Mam tu na myśli zwłaszcza rozdziały poświęcone kapucynom i elżbietankom -w pierwszym wypadku artykuł zajmuje 7 stron, a kapucynom w Głogowskiem poświęcony jest... ostatni akapit 5 ; w drugim -z 16 stron tekstu 6 zajmują opis powstania i działalności oraz charakterystyka zakonu 6 . Innym mankamentem jest opatrzenie przypisami tylko części artykułów (pozostałe są zakończone spisem wykorzystanej literatury) 7 . Różny jest też poziom szczegółowości podawanych informacji; rozdział o dominikanach przynosi w zasadzie podstawowe informacje o dziejach konwentu, postaciach z nim związanych i środowisku jego działania 8 , jezuici doczekali się osobnego rozdziału opisującego pod względem architektonicznym ich kościół 9 (pozostałe opisy architektoniczne są bardziej ogólne), a rozdział o Stowarzyszeniu "Cichych Pracowników Krzyża" przytłacza ilością informacji (nie zawsze w opracowaniu naukowym koniecznych, jak np. lista zabiegów oferowanych chorym pensjonariuszom zakładu prowadzonego przez Stowarzyszenie 10 ). Taka niekonsekwencja redakcyjna nieco razi w wydawnictwie, które ma stanowić przewodnik po stowarzyszeniach zakonnych regionu.W założeniu redaktora tematykę zakonów i zgromadzeń zakonnych na ziemi głogowskiej miały inicjować Wprowadzenie i rozdział pierwszy -Początki życia monastycznego. W kwestii rozdziału pierwszego powstaje pytanie, czy konieczne było przedstawienie kilku postaci ważnych wprawdzie dla pierwszych wieków chrześcijaństwa (św. Szymon Słupnik, św. Pachomiusz, św. Benedykt z Nursji i św. Grzegorz Wielki), ale niezwiązanych bezpośrednio z ziemią głogowską, skoro i tak każdy następny rozdział zawiera szkic historii danego zgromadzenia? Tematyka pierwszego rozdziału pozostaje w kręgu pierwszych wspólnot zakonnych, jest przy tym potraktowana tak skrótowo, że stawia pod znakiem zapytania sens jej włączania do publikacji, której tematem są dzieje zakonów około 1000 i więcej lat później, w innej rzeczywistości społeczno-politycznej. Jeśli zaś chodzi o Wprowadzenie, jego autorowi umknęło kilka aspektów, o których niżej.Na zakończenie krytyki formalnej chciałbym podnieść jeszcze kwestię doboru ilustracji. Na ogół są one bardzo ciekawe, jednak w kilku wypadkach można by zrezygnować ze zbyt szczegółowej dokumentacji -w rozdziale poświęconym dominikanom mamy aż 6 zdjęć lapidarium -pomnika Jana Pawła II na miejscu dawnego kościoła klasztornego; podobnie w artykułach poświęconych jezuitom (prawie nieróżniące się między sobą zdjęcia kościoła z lat 1984, 1993, 1994 i 1995) i Cichym Pracownikom Krzyża (5 zdjęć z budowy domu opieki nad chorymi i dalsze 8 zdjęć bryły tego domu).W poszczególnych tekstach nie ustrzeżono się pewnych nieścisłości. We Wprowadzeniu zabrakło poruszenia takich zagadnień, jak powiązanie struktur kościelnych ze strukturami władzy (zwłaszcza na średniowiecznym Śląsku -kwestie fundacji książęcych, które były dla fundatorów prywatnymi nekropoliami, zapleczem politycznym, a czasem stawały się ich rywalami o wpływy), etniczne różnicowanie się społeczeństwa, co pociągnęło za sobą m.in. częściowe oddzielanie się struktur Kościoła na Śląsku od struktur Kościoła w Polsce, wyznaniowe różnicowanie się społeczeństwa w czasie reformacji i związane z tym napięcia (kwestie przechodzenia kościołów pod zarząd protestantów i późniejsze próby odzyskania ich przez katolików, sekularyzacja konwentów lub przechodzenie ich na stronę reformy), wreszcie określenia podstawowego dla publikacji pojęcia "ziemia głogowska" -czym jest, jaki jest jej zakres terytorialny. Podobne błędy metodologiczne powtarzają niemal wszystkie artykuły, co częściowo tylko można wytłumaczyć skrótowym ujęciem tematu. Nagminne jest np. opisywanie początków obecności danego zakonu lub zgromadzenia zakonnego na ziemi głogowskiej od początków jego przybycia na ziemie polskie -przy pominięciu powiązań z innymi krajami oraz zagadnienia wyodrębniania się Śląska jako terytorium osobnego od ziem zarówno polskich, jak czeskich czy niemieckich 11 . Zupełnie marginalne wzmianki dotyczą skutków reformacji na Śląsku, więc czytelnik mógłby odnieść wrażenie, że protestanci stanowili niewielki procent społeczeństwa. W zasadzie o ich istnieniu dowiadujemy się tylko z ogólnikowej uwagi we Wprowadzeniu oraz przy okazji wzmianek o odzyskiwaniu przez nowo sprowadzone zakony świątyń z ich rąk 12 .W warstwie językowej rażące jest sformułowanie dotyczące nowo powstałych w okresie reformy zakonów -zdaniem autorów ich celem miały być "obrona i kontynuowanie nauki chrześcijańskiej" 13 , tak, jakby protestanci chrześcijanami nie byli. Przykre było wychwycenie błędu ortograficznego -dwukrotnie zapisano słowo "obłóczyny" przez "u" 14 .Przedstawiony syllabus errorum nie jest oczywiście wyczerpujący, jednak wskazałem największe błędy i najczęstsze tendencje. Na plus zapisać można zestawienie w jednym tomie informacji o bodaj wszystkich zgromadzeniach i wspólnotach zakonnych obecnych na ziemi głogowskiej od średniowiecza do współczesności. Podstawowe wiadomości są podane prawidłowo, jednak osadzono je w niepełnym kontekście historycznym. Wydatnie obniża to wartość publikacji. Ciekawa jest również warstwa ikonograficzna, a także niektóre informacje z życia codziennego wspólnot zawarte w poszczególnych artykułach 15 . Dość dobre wydaje się końcowe zestawienie bibliograficzne, podzielone według poszczególnych rozdziałów. Brakuje może osobnej części poświęconej ogólnym opracowaniom dziejów Kościoła na Śląsku, innym mankamentem jest brak opracowań zagranicznych 16 .Książka Zakony i zgromadzenia zakonne na ziemi głogowskiej jest dziełem encyklopedycznym i częściowo spełnia wymagania stawiane publikacjom tego typu. Jednak brak dyscypliny redakcyjnej poszczególnych autorów (znaczące różnice w długości rozdziałów, brak przypisów w niektórych z nich, dobór zdjęć), a przede wszystkim błędy merytoryczne wydatnie obniżają jej wartość.Mateusz GiGOń Blok 31 artykułów konferencyjnych z zakresu kultury i sztuki związanej z Towarzystwem Jezusowym otwiera syntetyczny tekst Marka Derwicha pt. Nowożytny "nowy świat zakonny" i miejsce w nim jezuitów (s. [17][18][19][20][21][22][23][24][25][26][27][28][29][30], w którym przede wszystkim została przedstawiona sytuacja zakonów po Soborze Trydenckim, kiedy to zreformowano stare zgromadzenia, a także powołano do życia nowe. Zwrócono uwagę na centralizację organizacji zakonnej i uniformizację życia zakonników oraz scharakteryzowano sposoby ich działalności w kontekście ówczesnych oczekiwań społecznych, podkreślając szczególnie rozwój duszpasterstwa i szkolnictwa. Na tym tle starano się określić znaczenie i rolę zakonów kleryckich, przede wszystkim zaś zakonu jezuitów, który jako jedyny z tego typu zakonów rozwinął swą działalność na Śląsku. Na końcu pokrótce omówiono inne zgromadzenia kleryckie działające w Rzeczypospolitej -teatynów, pijarów, misjonarzy, filipinów, bartolomitów, marianów i redemptorystów.W artykule zatytułowanym Podstawy duchowości Towarzystwa Jezusowego (s. 31-33) ks. Jacek Siepsiak SJ przybliżył zagadnienia związane z jezuicką duchowością, której podstawą są Ćwiczenia Duchowne i Konstytucje Towarzystwa Jezusowego. Przypomniał on jedną z głównych idei Towarzystwa Jezusowego, mianowicie jednania ludzi między sobą, a także z Bogiem i Kościołem, jednocześnie uznając, że podstawowym jego posłannictwem stała się pomoc bliźnim w osiągnięciu zbawienia, któremu to celowi miały służyć także dzieła sztuki zawierające odpowiednie treści propagandowe.Charakter historyczny mają dwa następne teksty -Placówki jezuickie na Śląsku do 1740 roku ks. Zdzisława i Skład osobowy prowincji śląskiej oraz przyszłość zawodowa jej członków Kateřiny Bobkovej-Valentovej (s. [41][42][43][44][45][46]. W pierwszym z nich położono szczególny nacisk na dzieje kolegiów jezuickich we Wrocławiu, Kłodzku, Opawie, Nysie, Głogowie, Żaganiu, Świdnicy, Opolu oraz Legnicy. W drugim zaś ukazano zmiany, jakie dokonywały się w prowincji śląskiej i czeskiej od roku 1755 (czyli od momentu wydzielenia się prowincji śląskiej). Omówiono też przyczyny tej nowej sytuacji i scharakteryzowano (głównie na podstawie archiwalnych katalogów osób) politykę personalną zakonu i możliwości rozwoju karier jego członków. Podkreślono także różnice pomiędzy obiema prowincjami, przejawiające się m.in. tym, że na Śląsku, w przeciwieństwie do prowincji czeskiej, różnorodne funkcje sprawowała często jedna osoba oraz że jezuitom powierzano też opiekę nad parafiami (co oczywiście wiązało się ze stosunkowo małą liczbą jezuitów w prowincji śląskiej).Celem wartościowej publikacji Bogusława Czechowicza pt. Zanim powstała Silesia Jesuitica. Śląsk w dziele "Miscellanea historica Regni Bohemiae" Bohuslava Balbina (1621-1688) (s. [47][48][49][50][51][52][53][54] jest analiza poziomu wiedzy śląskoznawczej (także w kręgu jezuickim) zawartej w monumentalnym dziele Bohuslava Balbina. Okazuje się, że ów słynny historyk posiadał stosunkowo skromną znajomość problematyki Śląska. Co więcej, B. Czechowiczowi udało się wydobyć na kartach omawianego dzieła wiele błędów i przemilczeń.W artykule Jezuici -mity, stereotypy i schematy w sztuce (s. 55-65) Jan Wrabec przedstawił najpopularniejsze stereotypy w postrzeganiu działalności jezuitów (nazwane: 1. "luźna moralność", czyli: "cel uświęca środki"; 2. akomodacja, inkulturacja, dialog; 3. po stronie władzy; 4. po stronie suwerennego ludu), przy czym z przykładów zaczerpniętych z historii i kultury Śląska wydobył swoistą dwoistość czy też paradoksy w ocenie Towarzystwa Jezusowego. Stereotypy rozważane w podrozdziałach układają się więc w pary antynomiczne. Z jednej strony z zakonem kojarzono przemoc w nawracaniu, różnorodne naciski, działalność pozakulisową, z drugiej zaś -umiejętność porozumienia i wtopienia się w lokalny koloryt danych regionów. Kolejna antynomia to opowiadanie się jezuitów po stronie panujących (w kontekście Śląska -Habsburgów), przy jednoczesnym docenianiu społeczności, co przejawiało się m.in. w masowym duszpasterstwie i w umożliwianiu szerszym kręgom ludności zdobywania wiedzy.Anna Jezierska w artykule pt. Retoryka w sztuce wrocławskich jezuitów (s. 67-73) przyjrzała się związkom retoryki i sztuk plastycznych. Po ogólnym wprowadzeniu w problematykę retoryki skupiła się na ukazaniu zasług jezuitów dla jej rozwoju. W końcowej partii tekstu omówiła kilka ciekawych realizacji rzeźbiarskich i malarskich we wrocławskim zespole jezuickim wykorzystujących zasady retoryki. Chodzi tu o rzeźbę św. Ignacego Loyoli w niszy ponad wschodnim wejściem do Gmachu Głównego Uniwersytetu Wrocławskiego i rzeźbę cesarza Józefa I w Auli Leopoldinie, w których wykorzystano retoryczne gesty. Następnie autorka zwróciła uwagę na malarską dekorację Auli Leopoldiny, gdzie -wykorzystując jezuicką naukę o inventio i tropach -wprowadzono przedstawienia emblematyczne. Wreszcie we wnętrzu wrocławskiego kościoła Najświętszego Imienia Jezus, którego program ikonograficzny omówił niedawno Arkadiusz Wojtyła 1 , doszukała się retorycznych figur metafory i communicatio, czyli bezpośredniego odwołania się mówiącego do słuchaczy.Zuzanna Mikołajek swój tekst Artystyczne przejawy działalności bractw jezuickich na Śląsku w czasach baroku (s. 75-83) poświęciła bractwom religijnym kobiet i mężczyzn powstałym z je-zuickiej inicjatywy przede wszystkim w diecezji wrocławskiej oraz artystycznym aspektom ich działalności 2 . Uwzględnione zostały bractwa, które działały we Wrocławiu, w Żaganiu, Głogowie, Otyniu, Brzegu, Opolu i Świdnicy. Były to najczęściej bractwa Konania (Agonii) Chrystusa, jak też bractwa Matki Boskiej Bolesnej. W Świdnicy jezuici powołali bractwo Najświętszego Sakramentu, a w podległych im miejscowościach -Marcinowicach i Witoszowie -bractwo Matki Boskiej Wspomożycielki. Autorka przedstawiła fundacje i różnego typu dzieła z nimi związane, poczynając od kaplic i ołtarzy, a na rycinach, albumach ze spisami członków i świadectwach przynależności do bractw kończąc. Uwagę swą skierowała także na zagadnienia ikonograficzne oraz na aspekt funkcjonowania średniowiecznych figur i relikwii, wokół których niejednokrotnie koncentrował się kult religijny, w barokowej oprawie artystycznej 3 .Niedawno zmarły, zasłużony badacz sztuki jezuickiej ks. Jerzy Paszenda SJ w artykule Kościoły jezuitów w dawnej asystencji polskiej (s. 85-91) zaprezentował pokrótce wyniki badań architektury kościołów jezuickich na terenie Rzeczypospolitej. W czasach nowożytnych powstało tu około 70 świątyń murowanych związanych z Towarzystwem Jezusowym. Autor prześledził koncepcje przestrzenne budowli oraz omówił ich poszczególne elementy. W porównywaniu kościołów uwzględnił takie kryteria, jak: liczba naw, ich wysokość, obecność transeptu, kopuły, empor i wież. Pozwoliło to stwierdzić, że architektura związana z zakonem jezuickim była bardzo różnorodna. Artykuł włącza się w długoletnią już dyskusję na temat, czy w ogóle można mówić o tzw. stylu jezuickim w architekturze 4 . Omawiany tekst nie dotyczy Śląska, stanowi jednak dobry punkt odniesienia dla analizy architektonicznych dokonań Towarzystwa Jezusowego na Śląsku.Andrzej Józef Baranowski w początkowej partii swego artykułu, zatytułowanego Architektura świątyń jezuickich na Śląsku. W kręgu biskupa Franciszka Ludwika von Neuburg (s. 93-109), przedstawił postać biskupa wrocławskiego Franciszka Ludwika, zwracając szczególną uwagę na jego zasługi dla biskupstwa wrocławskiego i probostwa w Ellwangen, w tym na rolę biskupa w wymianie artystycznej między Śląskiem a Nadrenią. Następnie dał historyczno-artystyczny przegląd kościołów jezuickich powstałych na Śląsku w okresie rządów Franciszka Ludwika (Głogów, Wrocław, Nysa, Legnica), a ponadto jezuickich świątyń modernizowanych w tym czasie (Świdnica, Kłodzko) 5 . Uwzględnił nie tylko architekturę świątyń, ale też malarsko-rzeźbiarską aranżację ich wnętrz 6 .Dariusz Galewski, autor ciekawego opracowania pt. Architektura budowli zakonnych w świetle projektów ze zbiorów kłodzkich jezuitów (s. 111-123), zwrócił uwagę na istnienie nieznanych wcześniej ponad 50 projektów kościołów, kolegiów i budynków gospodarczych zachowanych w zespole dokumentów kłodzkich jezuitów (niedotyczących jednak Kłodzka), przechowywanym w Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie. Okazało się, że większość z nich nie ma żadnych adnotacji, co utrudnia powiązanie ich z konkretnym miejscem czy twórcą, przy czym wiele z nich zapewne nigdy nie doczekało się realizacji. Bardziej szczegółowo autor omówił wybrane projekty kościołów (kościoła na planie krzyża z kopułą i towarzyszącego mu kolegium, kolejnego kościoła na rzucie krzyża z kopułą, kościoła na rzucie krzyża z wydłużonym prezbiterium, kaplicy na rzucie oktogonu, domniemanego planu kościoła w Łucku), a ponadto kolegiów i zespołów pielgrzymkowych, które często prezentowały rozbudowane programy architektoniczne. Charakteryzując projekty, starał się także ustalić ich proweniencję artystyczną i genezę rozwiązań oraz porównać je ze wzniesionymi budowlami lub znanymi projektami architektonicznymi. Wyjątkowy na tle powyższego zbioru jest nieznany dotąd plan kościoła i kolegium w Ołomuńcu z 1694, wykreślony przez Christopha Heinricha SJ. Według autora najbardziej prawdopodobne jest -choć można teoretycznie dopuścić też inne możliwości -iż zachowane do dziś w Krakowie projekty dostały się do Kłodzka za pośrednictwem włoskich architektów z praskiego warsztatu Carla Luragi.Wieś Twardocice (pow. Złotoryja) -słynny ośrodek szwenkfeldyzmu, w którym zbudowano monumentalny tzw. kościół ucieczkowy -w latach 30. XVIII w. wzbogaciła się o niewielki kościół jezuitów, działających tam już od 1719 r. Ta zewnętrznie skromna budowla kryje niezwykle ciekawe wnętrze, wzniesione na rzucie owalnym, bogato artykułowane i dekorowane sztukateriami. Jej właśnie swój referat pt. Architektura pojezuickiego kościoła św. św. Piotra i Pawła w Twardocicach (s. 125-133) poświęcił Michał Pieczka. Autor pokrótce przedstawił historię wsi i powstania kościoła oraz jego opis i analizę, przeprowadzoną przede wszystkim na podstawie badań Jana Wrabeca. Za nim też autorstwo świątyni złączono z jezuickim architektem Christophem Tauschem.Impulsem dla kolejnych dwu wystąpień stały się zamierzone prace konserwatorskie przy niegdysiejszej niewielkiej placówce jezuickiej (przebudowanej z mennicy wzniesionej w XV lub XVI w), mieszczącej się przy murach miejskich Wschowy. (s. 185-198) przyjrzeli się dorobkowi Johanna Albrechta Siegwitza oraz jego sylwetce w świetle stanu badań. Szczególnie ważna jest tu działalność tego artysty dla Towarzystwa Jezusowego (w związku z którą przyszło mu współpracować z innymi zatrudnianymi przez jezuitów artystami, jak Franz Joseph Mangoldt czy Christoph Tausch), jednak w tle dla pełni obrazu uwzględniono też dzieła dla innych zleceniodawców. Jednym z podstawowych problemów związanych z twórczością Siegwitza stało się oddzielenie jego prac od dzieł Mangoldta, z którymi je nieraz wiązano w literaturze przedmiotu 7 . Autorzy przyjrzeli się krytycznie przede wszystkim wystrojowi kościoła wrocławskich jezuitów, uznając większość dzieł za dzieła Siegwitza (lub jego warsztatu). Podobnie za Siegwitzem opowiedzieli się w odniesieniu do dekoracji rzeźbiarskiej Auli Leopoldiny. W obu wypadkach nawiązali zatem do ustaleń przedwojennych badaczy Ludwiga Burgemeistra i Bernharda Patzaka. Siegwitz wykonał też dla wrocławskiego kolegium dekoracje Oratorium Marianum i portalu głównego. Jest on poza tym autorem dekoracji ołtarza głównego w kościele jezuickim w Kłodzku. Autorzy uznali również (za Rainerem Sachsem i Teresą Sokół) zasadność związania z Siegwitzem wystroju kaplicy Rzeźników w jezuickim kościele w Świdnicy. Na Śląsku z twórcami wywodzącymi się z warsztatu Siegwitza połączyli ponadto elementy dekoracji w należących do jezuitów kościele w Głogowie i kolegium w Legnicy. Z ważnych ustaleń spoza Śląska i hrabstwa kłodzkiego należy zaliczyć atrybucję Siegwitzowi ołtarza głównego w kościele jezuitów w Poznaniu. Artykuł ten, porządkujący wiedzę o Siegwitzu i wnoszący nowe hipotezy, stanowi dobry punkt wyjścia dla dalszych badań nad jednym z najważniejszych śląskich rzeźbiarzy wieku XVIII.Kazimierz S. Ożóg poświęcił swe studium Kamieniarskie i rzeźbiarskie dekoracje zewnętrzne kościoła Bożego Ciała w Głogowie (s. 199-207) częściowo zniszczonemu kościołowi jezuitów w Głogowie. Po omówieniu historii jezuitów w tym mieście i wzniesionych dla nich budowli przedstawił zachowane do dziś fragmenty rzeźbiarsko-kamieniarskiej dekoracji fasady kościo-ła. Należą do nich poświęcone świętym jezuickim kartusze w zwieńczeniach portali oraz figury w niszach ponad portalami bocznymi. Pod względem stylistycznym badacz (podobnie jak autorzy omówionego poprzednio tekstu) związał głogowskie rzeźby z "nieznanym naśladowcą Siegwitza". Co prawda, wiele elementów dekoracji i wyposażenia kościoła nie zachowało się do naszych czasów, niemniej interesująca byłaby próba, choćby fragmentarycznego, odczytania programu ikonograficznego fasady.Jakub Jagiełło i Paweł Migasiewicz w artykule Rzeźbiarskie dzieła rodziny Bechertów w kościele parafialnym św. św. Erazma i Pankracego w Jeleniej Górze (s. 209-215) zebrali wstępne wiadomości na temat śląskiej rzeźbiarskiej rodziny Bechertów, której członkom przypisali znaczną część XVIII-wiecznego wyposażenia jeleniogórskiego kościoła parafialnego pw. św. św. Erazma i Pankracego. Kościół ten poza klerem diecezjalnym mieli w swej pieczy też jezuici, okresowo w XVII w. będący nawet administratorami parafii. Po roku 1676 mieli prawo korzystać z naw bocznych, przede wszystkim południowej, gdzie odprawiali nabożeństwa i spowiadali 8 . Autorzy tekstu przypisali Franzowi Ferdinandowi Bechertowi we wspomnianym kościele dwa ołtarze boczne -św. Barbary (1713) i św. Ignacego Loyoli (1713), a także tabernakulum ołtarza głównego, balustradę przed nim oraz figurę Marii Immaculaty przed świątynią (1712) 9 . Dziełem kolejnego przedstawiciela tej rodziny, Josepha Antona Becherta, jest przy jeleniogórskim kościele interesujące sygnowane epitafium Theophila Gottlieba Altenshamera (1731) 10 . Rzeźbiarzowi temu przypisano także kilka dalszych dzieł w tym kościele oraz wymieniono rzeźby zachowane w innych miejscach. Ostatnim szerzej omówionym rzeźbiarzem z tego rodu jest Heinrich Adolph Bechert. Autorzy artykułu uznali, iż rodzina Bechertów miała duże znaczenie dla sztuki w Kotlinie Jeleniogórskiej, w tym w samej Jeleniej Górze nie tylko dla tytułowego kościoła, ale także dla kościołów Świętego Ducha i Łaski.Paweł Migasiewicz w artykule Inspiracje francuskie w rzeźbie figuralnej Johanna Riedla. Zarys problemu (s. 217-225) podjął się -w ramach studiów nad przyszłą monografią jezuickiego artysty -krytycznego omówienia najczęściej poruszanego w pracach o rzeźbiarzu zagadnienia, a mianowicie wpływów francuskich w jego twórczości, badanych głównie na podstawie jego opus magnum, czyli wyposażenia i dekoracji świdnickiego kościoła jezuitów. Wiadomo, że Riedl spędził we Francji (Lyon, Paryż) niemal rok, o czym informuje życiorys sporządzony przez niego przed wstąpieniem do zakonu jezuitów w 1682 r. 11 Autor tekstu raczej odrzucił możliwość odebrania przez rzeźbiarza w Paryżu akademickiego wykształcenia. Szerzej poruszył zagadnienia stylistyczne dzieł, zauważając po powrocie z Francji m.in. większe zdynamizowanie wykonywanych figur i ich silniejszą ekspresję. Badając francuską rzeźbę XVII w., uznał też, iż Riedl czerpał przede wszystkim z "nurtów odwołujących się do rzymskiej rzeźby barokowej, niekiedy nawet Berninowskiej, interpretowanej na sposób francuski" (s. 223). Wśród rzeźbiarzy paryskich, których prace mogły wpłynąć na śląskiego mistrza, szczególnie wyróżnił profesora rzeźby w Akademii Królewskiej Michela Anguiera. (1736), sygnowanego przez słynnego morawskiego malarza Johanna Christopha Handtkego. Z badań autora tekstu wynika, że najprawdopodobniej obraz ten pochodzi z dawnego kościoła jezuitów w Głogowie. Wiadomo, że Handtke pracował dla głogowskich jezuitów, dla których w kolegium wykonał freski na sklepieniu refektarza oraz dwa obrazy olejne ukazujące cesarzy Ferdynanda i Leopolda. Przypuszczenie odnoszące się do pochodzenia obrazu wspiera również fakt, iż dawniej w głogowskim kościele istniał ołtarz pw. św. Tadeusza Judy.Arkadiusz Wojtyła w interesującym tekście "Triumphale Dominicae Crucis Signum". Uwagi o programie ideowym kościoła Jezuitów w Brzegu (s. 249-259) zaprezentował trzy tezy odnoszące się do programu ideowego kościoła jezuitów w Brzegu. Pierwsza z nich zakłada, że najważniejszy motyw dla zrozumienia treści dekoracji świątyni nie kryje się w monumentalnych -pokrywających niemal całe wnętrze -malowidłach Johanna Kubena SJ. Druga teza mówi, że malowidła te, mimo iż tworzone w większości już po przejęciu tej części Śląska przez Prusy, tj. w latach 1739-1745, są świadectwem wierności wobec cesarza. Trzecia zaś, najistotniejsza, zwraca uwagę na bardzo często występujący w kościele motyw krzyża. Występowanie motywu krzyża w takiej ilości autor uznaje za ewenement na skalę światową, jako główny element programu ideowego widzi zaś przechowywany w kościele średniowieczny krucyfiks.Programowi ikonograficznemu kościoła jezuitów w Brzegu swój artykuł, Personalizacja dziejów Krzyża Świętego z kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Brzegu (s. 261-267), poświęcił też Romuald Nowak. Zajął się on szczegółowo freskami na emporach kościoła, gdzie zobrazowano historię drzewa Krzyża Świętego oraz przedstawiono wizerunki świętych w medalionach, których koleje życia mogły być postrzegane jako analogiczne do dziejów Krzyża. Ukazane tu malowidła -w pełni widoczne dopiero po wejściu na empory -miały być dla zbierających się tam osób zachętą do prowadzenia pobożnego życia, wpisującego się w duchowe dzieje Krzyża. Ten bardzo frapujący pod względem ikonograficznym zespół fresków, uwzględniający również mało znanych lub niemal zapomnianych świętych, jest wyjątkowy na tle sztuki Śląska i Europy.Zagadnienia ikonograficzne dotyczące motywów zaczerpniętych z Litanii do Imienia Jezus naświetliła w artykule Litania do Imienia Jezus w sztuce zakonu jezuitów (s. 269-274) Petra Oulíková. Przedmiotem badań była dekoracja dwóch ważnych środkowoeuropejskich kościołów jezuickich -Najświętszego Salwatora w Pradze oraz Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu. W praskim kościele chodzi o XVII-wieczne kartusze z wypisanymi wezwaniami do Litanii do Imienia Jezus, umieszczone nad arkadami międzynawowymi i pod chórem muzycznym, oraz o kartusze nad łukami empor z motywami malarskimi (niestety pozostającymi w bardzo złym stanie). We Wrocławiu litanię włączono w bogaty XVIII-wieczny program całego wnętrza, a ilustrują ją sceny malarskie na sklepieniach empor, którym towarzyszą napisy z wezwaniami do litanii oraz cytaty z Nowego Testamentu.Krzysztof Pawlik i Jarmila Štěrbová w tekście Inwentarz kościoła Jezuitów w Nysie z około 1625 roku (s. 275-286) omówili oraz wydali inwentarz nyskiego kościoła jezuitów z około 1625 r, zachowany w opawskim archiwum (Zemský archiv). Inwentarz ten, sporządzony po śmierci biskupa wrocławskiego arcyksięcia Karola ( † 28 XII 1624) na polecenie jego brata cesarza Ferdynanda II, obejmuje należące do arcyksięcia przedmioty znajdujące się wówczas w Nysie. W skład spuścizny po arcyksięciu spisanej przez komisarzy weszły też rzeczy, które -według rektora kolegium jezuickiego -arcyksiążę podarował nyskiemu kościołowi Wniebowzięcia NMP. Autorów artykułu interesują przede wszystkim utensylia kościelne, będące z woli arcyksięcia w dyspozycji kolegium (przynajmniej w początkowej fazie jego funkcjonowania). Jak wynika z zachowanego dokumentu, były to przedmioty o dużej wartości, w tym sporo wykonanych z hebanu i agatu, poza srebrnymi czy złotymi. Wśród obrazów największe znaczenie miał obraz Zmartwychwstanie autorstwa Albrechta Dürera.Ważne miejsce w jezuickich kolegiach zajmowały biblioteki, w których przechowywano nierzadko bogate zbiory ksiąg i dokumentów. Dzieje i wygląd jednego z takich pomieszczeń bibliotecznych, a mianowicie nyskiego, przedstawił Rafał Werszler w artykule Dzieje biblioteki jezuickiej w Nysie. Jej wystrój i wyposażenie (s. 287-296). Nyską bibliotekę, umieszczoną w ryzalicie nad refektarzem, tworzy duża dwukondygnacyjna sala ze sklepieniem zwierciadlanym. Z jej pierwotnego barokowego wyposażenia niewiele się zachowało, więc autor starał się je zrekonstruować na podstawie rozwiązań znanych z innych bibliotek. Pomieszczenie biblioteczne w Nysie nadal pełni pierwotną funkcję, a jego wyposażenie stanowią obecnie interesujące sprzęty wykonane w XIX w. na podstawie wzorów berlińskich, które już też można traktować jako zabytek. Istotne jest również to, iż aranżacja nyskiej biblioteki nadal nawiązuje do schematów bibliotek jezuickich.Małgorzata Wyrzykowska w tekście Percepcja dzieł jezuitów w świetle siedemnasto-i osiemnastowiecznej literatury poświęconej sztuce śląskiej (na wybranych przykładach) (s. 297-304) omówiła sposób widzenia i przedstawiania budowli jezuickich przez barokowego odbiorcę. Jako mate-riał do tych rozważań posłużyły jej prace Friedricha Bernharda Wernera, Daniela Gomolckego i Johanna Christiana Kundmanna. Autorka doszła do wniosku, że w opisie dzieł sztuki istniał w omawianym okresie pewien schemat, stąd więcej uwagi poświęcano faktom historycznym niż opisom architektury (przy czym wyjątek stanowiły tu uwagi Kundmanna). Piszących bardziej interesowały także dekoracje wnętrz i ich programy ikonograficzne. Prowadzone badania stanowią ciekawy przyczynek do poznania ówczesnej świadomości artystycznej.Medytacje pasyjne organizowane przez jezuitów we Wrocławiu w czasach nowożytnych stały się tematem artykułu Tomasza Jeża Muzyczny teatr "meditationes quadragesimales" w jezuickim Wrocławiu (s. 305-313). Na wstępie podkreślono znaczenie teatru w działalności jezuitów oraz wyjaśniono strukturę medytacji wielkopostnych, będących przedstawieniami "o charakterze słowno-muzycznym i treści pasyjnej", składającymi się zazwyczaj "z dwóch lub trzech części, uporządkowanych w trójfazowy cykl: materia -punctum -fructus" (s. 306). Następnie autor szczegółowo prześledził dostępne materiały dotyczące omawianych przedstawień we Wrocławiu, z których pierwsze, zorganizowane przez Sodalicję Zwiastowania, odbyło się w roku 1647. W przedstawieniach tych bardzo ważną rolę odgrywała muzyka jako medium w przekazywaniu treści i uczuć. Właśnie ten muzyczny aspekt przedstawień, chociaż nie zachowały się zapisy nutowe, starano się w prezentowanym tekście pogłębić.Tematem ostatniego z prezentowanych w księdze artykułów jest praca ks. Piotra Dębskiego pt. Organy w pojezuickim kościele pw. Najświętszego Imienia Jezus we Wrocławiu (s. 315-321). W pierwszej części tekstu zaprezentowano barokowe organy, na które w 1700 r. podpisano umowę z organmistrzem Ignatiusem Menzlem, organistą w kościołach św. Jakuba i św. Wincentego we Wrocławiu. Miały one 16 głosów w dwóch sekcjach. Ich wygląd przybliża projekt odnaleziony w zbiorach Instytutu Herdera w Marburgu. Już około 1756 r. organy przebudowano, a w wieku XIX dwukrotnie je konserwowano i naprawiano. Ostatecznie w latach 1926-1927 firma Wilhelm Sauer z Frankfurtu nad Odrą wybudowała nowe, 46-głosowe organy, zachowując elementy barokowej szafy organowej. Temu właśnie, do dziś zachowanemu instrumentowi poświęcono drugą część artykułu, gdzie przedstawiono jego szczegółowy opis.Silesia Jesuitica. Kultura i sztuka zakonu jezuitów na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim 1580-1776 pod redakcją Dariusza Galewskiego i Anny Jezierskiej gromadzi prace syntetyczne, podsumowujące jednocześnie obecny stan badań, studia monograficzne oraz cenne przyczynki. Należy zwrócić uwagę, że starano się też uwzględnić najnowsze ustalenia konserwatorskie, a niekiedy to właśnie tego typu badania stały się impulsem do napisania artykułu. Tekstom towarzyszą dobrej jakości ilustracje, podnoszące estetykę wydania. Księga znacznie przyczynia się do lepszego poznania wybranego fragmentu spuścizny regionu, a jej interdyscyplinarny charakter daje możliwość spojrzenia na działalność jezuitów z szerszej perspektywy i dostrzeżenia różnorodności tej problematyki. Stanowi ona również dobry materiał dla dalszych studiów. Należy pogratulować wszystkim osobom i instytucjom zaangażowanym w powstanie tej publikacji, życząc dalszych tak owocnych inicjatyw. W rozdziale drugim omówiono archiwalia związane z "fabrica ecclesiae": kontrakty z artystami, rzemieślnikami, kupcami i przedsiębiorcami oraz rachunki i kwity. Znajdziemy tu m.in. kontrakty z Janem Solarim na budowę kościoła i klasztoru, z Janem Ceyplerem na wykonanie monstrancji, z Aleksandrem Trycjuszem w związku z malowaniem kościoła, z Jerzym Golonką, snycerzem z Bytomia, na wykonanie ołtarza głównego, z kamieniarzem Janem Liszkowicem, z malarzami Pawłem Pieleszyńskim i Andrzejem Radwańskim, z rzeźbiarzem Janem Komoneckim. Niezwykłym odkryciem był unikatowy projekt ołtarza głównego do kościoła przypisywany Janowi Solariemu oraz augsburski (?) projekt świeczników, portalu i zwieńczenia dzwonnicy. W rozdziale piątym, poświęconym rzeźbie, po raz pierwszy opublikowano zdjęcia powstałej prawdopodobnie w trzeciej ćwierci XIV w., nieznanej proweniencji gotyckiej rzeźby Matki Boskiej z Dzieciątkiem, stanowiącej najstarszy zabytek prezentowany na wystawie.Kolejny, szósty rozdział prezentuje wyroby złotnicze, a szczególnie wyroby augsburskie. Wyjątkowe znaczenie ma monstrancja z 1694 r. autorstwa złotnika augsburskiego Wolfganga Caspara Kolba (około 1689-1692), ufundowana przez bpa Małachowskiego.Klasztor wizytek posiada prawdopodobnie największy w Krakowie zbiór zabytkowych tkanin liturgicznych oraz flamandzkich i włoskich koronek; zostały one omówione w kolejnych dwóch rozdziałach. Uwagę zwracają ornaty i obicia z weneckiego adamaszku z daru bpa Małachowskiego. Z rytuałem ślubów zakonnych są związane osobliwy całun i dywan z motywem feniksa używany przez zakonnice do składania profesji.W rozdziale dziewiątym zaprezentowano pamiątki po świętych założycielach, w tym list Franciszka Salezego do Joanny Franciszki Fremiot de Chantal oraz krzyż relikwiarzowy pierwotnie należący do założycielki zakonu wizytek, a także zabytki stanowiące wyposażenie kościoła i klasztoru, świadczące o obyczajowości i życiu codziennym zakonnic.Publikacja wypełnia lukę w badaniach nad nieznanym dziedzictwem kulturowym zakonu wizytek w Krakowie. Jej niezaprzeczalne zalety to szata ilustracyjna oraz bogata dokumentacja. Przygotowanie wystawy i katalogu zostało poprzedzone żmudną kwerendą archiwalną. Lektura dokumentów, inwentarzy, kroniki klasztornej, a przede wszystkim ksiąg rachunkowych okazała się owocna. Dzięki temu udało się prześledzić szczegółowo dzieje klasztoru oraz precyzyjnie datować wiele zabytków i powiązać je z nazwiskami artystów i fundatorów.Należy docenić ogromny wysiłek zgromadzenia i opracowania obiektów z wszystkich dziedzin historii sztuki oraz archiwaliów i przedmiotów kultury materialnej. Jednakże dobór i systematyka obiektów w katalogu są wysoce indywidualne, częściowo uwarunkowane możliwościami ekspozycyjnymi i lokalowymi krakowskiej kamienicy (pałacu Erazma Ciołka). Mimo porządkującego charakteru katalog nie ma charakteru kompleksowego. Wybrane zostały zabytki zarówno z kościoła, jak i z klasztoru, jednakże nie udało się uwzględnić wszystkich wartościowych obiektów. Wśród zaprezentowanych obrazów brak np. cennych płócien zdobiących kościół klasztorny.Katalog zawiera wykaz matek przełożonych oraz wykaz źródeł i literatury. Niestety, zabrakło w nim miejsca dla indeksów. Szkoda także, że nie zostały opublikowane drukiem materiały z towarzyszącej wystawie sesji naukowej. Janina Dzik n o t k i r e c e n z y j n e b o o k n o t i c e sGiancarlo andenna (cura), Dove va la storiografia monastica in Europa? Temi e metodi di ricerca per lo studio della vita monastica e regolare in età medievale alle soglie del terzo millennio. Atti del Convegno internazionale Brescia-Rodengo, 23-25 marzo 2000, Milano: Vita e Pensiero, 2001 W wielu dziedzinach nauki wszelkiego typu prace podsumowujące co jakiś czas osiągnięcia badawcze mają niezastąpione znaczenie. Wychodząc od spojrzenia wstecz, wyznaczają także kierunki dalszych poszukiwań, zwłaszcza jeśli są podejmowane przez doświadczonych i zaangażowanych badaczy. W szczególny sposób dotyczy to nauk historycznych, których przedstawiciele muszą sobie zdawać sprawę zarówno z tego, co dotychczas zrobiono, jak i z tego, co jest jeszcze do zrobienia, tym bardziej, że pojawiają się coraz to nowe kwestionariusze badawcze. Pierwsza grupa studiów rzeczywiście, zgodnie z tytułową zapowiedzią, dotyczy kontekstu europejskiego, druga, większa, dotyczy obszaru Italii. Dysproporcja ta sprawia, że omawianą publikację trudno uznać za reprezentatywną dla "europejskiej" historiografii poświęconej monastycyzmowi. Brakuje np. uwzględnienia osiągnięć badaczy hiszpańskich, skandynawskich czy środkowoeuropejskich (w tym polskich), którzy mogą poszczycić się w tym zakresie niemałymi osiągnięciami. Mimo tego ograniczenia publikacja zasługuje na uwagę, ponieważ wnosi wiele treści do spojrzenia na historiografię monastyczną i sposób jej opracowywania. Zebrane w prezentowanym tomie studia poświęcone są najwybitniejszym postaciom wczesnego franciszkanizmu: św. Franciszkowi z Asyżu, św. Antoniemu z Padwy, św. Elżbiecie z Turyngii, św. Bonawenturze, Jacoponowi z Todi, Rajmundowi Lullo, św. Bernardynowi ze Sieny, św. Janowi Kapistranowi, św. Katarzynie Vigri. Mają one charakter hagiograficzny, jednak autor na tle dziejów prezentowanych postaci podejmuje szersze kwestie teologiczne i społeczne, np. kwestię kobiet w kontekście franciszkanizmu. Zwraca uwagę na duże znaczenie refleksji eklezjologicznej podejmowanej przez teologów franciszkańskich, na relację wczesnego franciszkanizmu do innych nurtów duchowych i religijnych, na pojawiające się konflikty duchowe i formułowane oczekiwania, zwłaszcza społeczne, a także podkreśla znaczenie spotkania z innymi religiami, które poniekąd profetycznie w nurcie franciszkańskim zaproponował Rajmund Lullo. W poszczególnych studiach wielokrotnie powraca kwestia ewolucji i dojrzewania obserwancji franciszkańskiej, a także konsolidowania się franciszkanizmu pod względem duchowym i eklezjalnym, na co wpływały zarówno pojawiające się problemy wewnętrzne, jak i oczekiwania społeczne. Szczególny wpływ na to dojrzewanie obserwancji mieli właśnie święci franciszkańscy. ks. Janusz królikOwSkiMimo że studia zebrane w książce M. Bartolego mają charakter okazjonalny, ponieważ powstawały jako wystąpienia w czasie rozmaitych konferencji naukowych, to jednak w całości na pewno stanowią one ważny wkład w badania nad wczesnym franciszkanizmem. Wraz z upływem czasu Armand-Jean de Rancé ma tyluż zwolenników, ilu przeciwników. Jego doświadczenie duchowe, jedyne w swoim rodzaju i żywe w jego kontynuatorach, jest przedmiotem ciągle nowych badań, które starają się uchwycić jego specyfikę duchową i eklezjalną oraz wyjaśnić zarówno powodzenie opata de Rancé, jak i ożywione polemiki, jakie wywoły-wał 1 . Książka prof. D. N. Bella, doświadczonego i wnikliwego historyka, przybliża jeszcze raz postać opata-reformatora, tym razem przede wszystkim pod kątem jego duchowości. Autor ponownie poddał wyjątkowo wnikliwej analizie źródła dotyczące bohatera książki, do których podszedł z należytą wrażliwością historyczną i zapałem intelektualnym. Przede wszystkim zaś dokonał wyważonej oceny opata de Rancé w kontekście jego czasów i wydarzeń, w które był zaangażowany (zwłaszcza w reformę życia zakonnego, która szczególnie leżała mu na sercu).Przenikliwe studium ukazuje nam zatem postać opata de Rancé oraz atmosferę kulturową jego epoki; był on człowiekiem swojego czasu, ale zarazem odznaczał się profetyczną zdolnością dostrzegania tego, co będzie ważne za jakiś czas w duchowości i w Kościele. Wynikało to ponad wszelką wątpliwość z poważnie potraktowanego nawrócenia, które skłoniło go do zaproponowania jego zwolennikom wejścia na drogę głębokiej metamorfozy oraz wypracowania trwałych zasad, na których mogliby oprzeć swoje życie. De Rancé jawi się jako autor głębokich dzieł duchowych, a zarazem człowiek Kościoła, który doświadczeniu duchowemu stara się nadać odpowiedni kształt instytucjonalny -późniejszy Zakon Cystersów Ścisłej Obserwancji (trapiści). Owszem, te poszukiwania są naznaczone niejednokrotnie żywo pulsującą dialektycznością wewnętrzną i zewnętrzną, ale ostatecznie de Rancé zdołał zaproponować kierunek rozwoju monastycyzmu, który przetrwał próbę czasu i jawi się także dzisiaj jako nadzwyczaj aktualny i wymowny. Jego rozprawa De la sainteté, w której niejako skodyfikował swoje doświadczenie duchowe, stanowi jedno z najważniejszych pism cysterskich czasów nowożytnych oraz zajmuje bardzo ważne miejsce w dziejach duchowości.Książka D. N. Bella jest właściwie długą biografią opata, którą autor dyskretnie komentuje w jej szerokich odniesieniach. Ten sposób postępowania badawczego pozwolił Bellowi uchwycić w sposób zrównoważony zasadnicze rysy duchowe i nastawienie eklezjalne niezwykle złożonej postaci opata de Rancé. W każdym razie pewne pozostaje twierdzenie, za zrównoważoną konkluzją D. N. Bella, że bez niego "świat, szczególnie świat monastyczny, byłby uboższy". ks. Janusz królikOwSkiWydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Inos Bifii, La filosofia monastica: "sapere Gesù" (Inos Biffi Opera Omnia;Di Fronte e Attraverso, 859), Milano: Jaca Book, 2008, ss. 668Inos Biffi należy do najwybitniejszych włoskich znawców i badaczy teologii średniowiecznej, której poświęcił wiele specjalistycznych studiów (szczególnie św. Tomaszowi z Akwinu) i stał się czołowym inspiratorem podejmowania dalszych badań w tej dziedzinie. Szczególny przedmiot jego zainteresowań badawczych dotyczących średniowiecza stanowi "teologia monastyczna", głównie związana z kręgiem cystersów, najpierw z Bernardem z Clairvaux, a następnie także z innymi wybitnymi przedstawicielami tej tradycji teologicznej i duchowej.Prezentowany tom zbiera jego studia poświęcone głównym tematom teologicznym i duchowym podejmowanym i twórczo rozwijanym w ramach teologii monastycznej. Pierwszorzędne znaczenie tych studiów polega na tym, że ilustrują one z wnikliwością teologiczną i znawstwem historycznym życie duchowe monastycyzmu średniowiecznego, którego najważniejszym świadectwem są teologia i twórczość literacka w ogóle. W artykułach pojawiają się odniesienia do wszystkich najważniejszych średniowiecznych teologów monastycznych, ze św. Bernardem na czele. Na podstawie zebranych studiów uzyskujemy bardzo integralny obraz zainteresowań i poszukiwań teologów związanych z monastycyzmem średniowiecznym. Autor wyraźnie pokazuje, że bezdyskusyjne pierwszeństwo w teologicznych poszukiwaniach monastycznych ma osoba Jezusa Chrystusa, którego znajomość jest i ma stawać się w coraz większym stopniu "filozofią", czyli normą i stylem życia mnicha. Może to wydawać się rzeczą oczywistą, ale pokazanie, w jaki sposób nadawano to pierwszeństwo osobie Jezusa Chrystusa i w jakich kategoriach teologicznych je ujmowano, określa istotę życia monastycznego, a tym samym pozwala zrozumieć wiele zagadnień dotyczących innych aspektów monastycyzmu.ks. Janusz królikOwSki In the first chapter the author discusses the genesis and development of Benedictine officium divinum. In the second, the preserved antiphonaries: firstly from medieval Polish abbeys, few of the male abbeys of Tyniec and Sieciechów, and 9 of the nunnery in Staniątki; secondly of the post-Tridentine female abbeys of Chełmno congregation, 3 of Chełmno, 2 of Toruń, 9 of Sandomierz (including 2 graduals/antiphonaries), 3 of Przemyśl and 1 of Jarosław. In the third chapter the author discusses the contents of their de tempore part, thus the liturgical year (in order: Advent, Christmas, Lent, Easter, ordinary time) divided into antiphonaries of cursus monastic and cathedral. The fourth chapter analyzes their musical repertoir, firstly antiphons, then responsoria. The appendix summarizes antiphonss from the antiphonaries of Mścisław (about 1400), the abbot of Tyniec, according to initial formulas and its responsoria prolixa, modus I-VIII.Marek Derwich The author has compiled all the known sources from the Camaldolese monastery in Pożajście dissolved n 1832. The publication includes a short biographical note of Kyrion II by Vazha Kiknadze, as well as the author's critical description of the three main groups of the Pożajście documentation concerning the history of: 1. the estate; 2. the families; 3. the monastery. The Georgian collection comprises 729 units in total. The descriptions usually contain: a serial number, date, title, and -depending on the availability-other data, such as: the language of the record, the number of pages, and the state of preservation. Besides the documents from the State Historical Archive in Tblilisi, the edition comprises the Pożajście documentation kept in Vilnius archives and libraries (321 units altogether), which -unlike the Georgian fond-is catalogued as part of these institutions' collections and has its own arrangement. Publikacja, zawierająca obszerną bibliografię tematyczną, stanowi cenne studium na temat tętniącego życiem dziedzictwa żeńskiego monastycyzmu w krajach Europy Środkowej. Jej wartość podnosi fakt, iż została opublikowana po angielsku i niemiecku, co pozwala włączyć dzieje wspólnot środkowoeuropejskich, zwłaszcza z tych terenów, które -jak Czechy, Węgry czy Polska -z powodu barier językowych były dotąd pomijane przez historiografię zachodnioeuropejską i amerykańską, do światowego nurtu badań nad życiem religijnym kobiet.Marek L. Wójcik We Włoszech powołano nawet komitet narodowy, który miał się zająć godnym uczczeniem tej rocznicy. Niewątpliwie sygnalizowany tom studiów jest dowodem na to, że rocznicę nie tylko ogłoszono, ale i odpowiednio przeżywano. Warto by od Włochów nauczyć się tego, że każdą rocznicę należy uczcić uwzględnieniem w ramach obchodów odpowiednich pod względem tematycznym konferencji naukowych, które rzeczywiście przyczyniają się do postępu wiedzy, a po przeżywanych rocznicach na długo pozostaje trwały ślad i rodzi się inspiracja do dalszego pogłębiania i aktualizacji tego, co jest przedmiotem wspominania. W prezentowanym opracowaniu zebrano studia powstałe na bazie referatów, które zostały wygłoszone w czasie specjalnej konferencji naukowej zorganizowanej w Rzymie 16-18 V 2002 The inventory groups 611 manuscripts -including documents-produced before 1550 which are currently kept at the National Library in Warsaw. Some of them have been published for the first time. The notes include: 1. current signature; 2. basic data (size, material, etc.); 3. codex title; 4. information about the content; 5. description of the state of preservation; 6. diminutive editions; 7. provenances; 8. former catalogue numbers; 9. existing bibliography; 10. information about the microfilm number.The inventory is organised by increasing catalogue numbers, starting from the manuscripts obtained from the Library of the Zamoyski Family Fee Tail, through other items with a fixed catalogue number, and ending with those which have only an accession number. The publication is supplemented with indices (of persons, provenances, as well as chronological indices of manuscripts and documents), registers (of illuminated manuscripts, non-Latin texts), and the concordance of catalogue numbers. The publication is a result of a national conference held between 9 and 10 May 2012, a report on which was included in the first issue of "Hereditas Monasteriorum" 3 . The book comprises all (16) Wprawdzie jest to niewielka książeczka, ale bardzo trafnie i sugestywnie ukazuje znaczenie monastycyzmu w dziejach Europy, zwłaszcza jego oddziaływanie kulturowe, społeczne i obyczajowe. Jest to więc godna uwagi próba odczytania dziejów monastycyzmu w kluczu uniwersalistycznym, pozwalającym na przekroczenie tych interpretacji, które widzą go tylko w kluczu duchowym i eklezjalnym. Oczywiście, monastycyzm zachodni jest przede wszystkim zjawiskiem wewnątrzkościelnym, a jego kryterium stanowi -jak zaznacza autor opracowania -szeroko rozumiana "wieczność". Wychodząc od perspektywy eschatologicznej, mnisi zachodni nigdy nie zamykali się tylko w swoim świecie, żywo wpływając na wszelkie dziedziny życia. Autor opracowania pokazuje, w jaki sposób kształtowali najpierw elity kościelne i świeckie, walcząc obok rycerzy, wspierając działalność administracyjną i ekonomiczną rozmaitych instytucji, doradzając królom i książętom (do IX w.). W okresie średniowiecza (X-XIV w.) mnisi odegrali bardzo twórczą rolę w kształtowaniu rozumienia człowieka i jego losu. Późniejszy monastycyzm, mimo kryzysu, który dogłębnie naznaczył jego tożsamość, a także jego misję, kontynuował swoją rolę opartą na doświadczeniach z minionych epok. Wieki XIX i XX przyniosły odnowę monastycyzmu. Od tego czasu konsekwentnie, chociaż w zmienionych warunkach i odnowionych formach, powraca on do pełnienia swojej funkcji kulturowej i społecznej. Pracę zamyka wybór najbardziej charakterystycznych dokumentów ilustrujących tezę zaprezento-waną w prezentowanym opracowaniu. Publikację wzbogacają dobrze dobrane ilustracje, stanowiące sugestywne uzupełnienie tekstu. Polsko-angielska publikacja, która w zwięzłym zarysie przedstawia panoramę dziejów zakonu bożogrobców (miechowitów), szczególnie koncentrując się na jego dziejach w Polsce. Autor opracowania już wcześniej poświęcił kilka prac dziejom zakonów krzyżowych, w tym także bożogrobców, przygotowując się w ten sposób do dokonania sygnalizowanej syntezy. Podejmuje w niej zagadnienia przybycia bożogrobców do Polski, ich losy w poszczególnych epokach, niejednokrotnie bardzo burzliwe, podejmowane działania zmierzające do odnowy zakonu w XVII i XVIII w, a także kwestię kasat. Najwięcej uwagi w opracowaniu poświęcono głównej siedzibie zakonu, którą był klasztor w Miechowie, ale ukazano także inne domy zakonne bożogrobców w Polsce. Dzięki temu, że praca ma charakter całościowy, może stanowić przewodnik dla chcących zainteresować się dziejami tego zakonu, który odegrał bardzo ważną rolę w dziejach kościelnych i narodowych w Polsce. Pracę zamyka kalendarium dotyczące Zwierzchnictwa w Polsce Zakonu Rycerskiego Świętego Grobu Bożego w Jerozolimie, które rozpoczęło swoją działalność w 1995 r. The publication comprises 226 documents from 1371-1995 of the KUL University Library manuscript collection. They vary in subject matter, but generally concern the history of Poland. Many of them have been unknown to a wider scientific audience so far, while some of them were believed to have been lost. Loretanek Zbiór studiów A. M. Rapetti dotyczy monastycyzmu w XI i XII w., a więc w okresie jego największego rozwoju, który ściśle jest związany z dokonującymi się w jego łonie próbami wprowadzenia reform instytucjonalnych i odnowy duchowej. Autorka stara się wyjaśnić, na czym opierał się "sukces", zarówno duchowy, jak i materialny, jaki odnieśli w wiekach XI i XII w. cystersi i kartuzi.Omawia organizację i funkcjonowanie wczesnych cysterskich wspólnot monastycznych, zwraca rolę na kształtowanie się odnowionego modelu opata, a także podział funkcji pełnionych w ramach tych wspólnot. Wskazuje także, że model cysterski odegrał ważną rolę w kształtowaniu się instytucjonalnych form odnowionego monastycyzmu żeńskiego.W dwóch studiach poświęconych kartuzom i cystersom autorka stara się pokazać wzajemne zależności zachodzące między tymi dwoma modelami monastycznymi. Wskazuje, że są między nimi podobieństwa, jeśli chodzi o kierowanie wspólnotą ludzką, zasadnicze rozbieżności natomiast daje się zauważyć w podejściu do własności monastycznej oraz w zarządzaniu nią -model kartuski zarządzania posiadłościami jest integralnie wpisany w cały styl życia eremickiego.Autorka, odpowiadając na zadane na wstępie pytanie, wskazuje, że źródło sukcesu cystersów i kartuzów należy widzieć w ich odwadze w podejmowaniu nowych wyzwań kulturowych oraz gotowości do eksperymentowania w zakresie rozwiązań instytucjonalnych. Dzięki temu we wspólnotach monastycznych zostały wyzwolone odpowiednie zdolności organizacyjne i wprowadzone nowe modele zarządzania. Wydaje się, że A. M. Rapetti zbyt mocno kieruje się kryteriami socjologicznymi, pomijając rolę kryteriów religijnych, stanowiących punkt wyjścia poszukiwań monastycznych w dokonującej się wówczas odnowie monastycyzmu. Niemniej je praca stanowi niewątpliwie twórczy wkład do prowadzonych obecnie intensywnych badań nad początkami cystersów i kartuzów. ks. Janusz królikOwSkiWydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Alessandro Sarcaro (cura), La Penitenzieria Apostolica e il suo archivio. Atti della giornata di studio, Roma, Palazzo della Cancelleria, 18 novembre 2011, Città del Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2012 Penitencjaria Apostolska jest trybunałem papieskim, który zajmuje się sprawami dotyczącymi "forum wewnętrznego", dlatego jest ona nazywana także "trybunałem sumienia". Z tego powodu stanowi jedną z najważniejszych instytucji centralnych rządów w Kościele. Najogólniej mówiąc, jej kompetencji podlegają rozmaite sprawy duchowe wiernych, których zakres ulegał pewnym zmianom w ciągu wieków, w tym przede wszystkim sprawy odpustów. Z tego powodu archiwum Penitencjarii Apostolskiej dysponuje niezastąpionymi źródłami do badania dziejów pobożności oraz zaangażowania duchowego w Kościele. Jego zasoby były dostępne dla badaczy tylko w niewielkim stopniu 4 , a w historiografii polskiej praktycznie są niewykorzystywane.Tymczasem praktycznie każda sprawa dotycząca pobożności, rozwijającej się np. w ramach bractw, w przeszłości ściśle związana z udzielaniem odpustów, przechodziła przez Penitencjarię Apostolską, która ją odnotowywała, niejednokrotnie w wieloraki sposób. Bardzo cennym źródłem są zwłaszcza kierowane do trybunału wszelkiego typu supliki oraz udzielane na nie odpowiedzi. Oprócz kwestii ściśle religijnych archiwum Penitencjarii Apostolskiej zawiera bogate źródła, pozwalające prowadzić badania nad historią obyczajową, społeczną i ekonomiczną.Archiwum historyczne Penitencjarii Apostolskiej zostało wreszcie w pełni otwarte dla badaczy i odpowiednio przygotowane do prowadzenia badań. Prezentowana publikacja zawiera akta z konferencji zorganizowanej w 2011 r., której celem było przedstawienie dziejów tego archiwum z okazji jego otwarcia, a zwłaszcza pokazanie wielorakich możliwości jego wykorzystania w badaniach historycznych. The aim of this work is to explain the way of the myth functioning in the modern and postmodern society. In first chapter the author defines main properties and features of the myth and its socio-cultural functions. In the second chapter he presents the relation between myth and colloquial and symbolic thinking, ritual, language, collective memory, ideology and utopian thinking. He does highlight how different characters may take the myth in relation to the reality in which it functions. In the third chapter are discussed the efforts leading to reject the mythical worldview (for instance through the illusion of modernity) and establishing of a new socio-cultural order based on rational and scientific basis. As he states, the attempts were accompanied by the emergence of new myths, such as the myths of progress, of revolution and totalitarian states. In the last chapter, the author presents the rebirth of mythical foundations of culture, especially present in popular culture and media. He reveals the myth as the crucial element of the culture that allures subsequent generations looking for an inspiration to action or support in problem solving. The book turns out to be very useful in terms of noticing, understanding, and critical analysis of historiographical myths, including those concerning history and monastery functioning. Angelika liPkaOffice of Project, Wrocław , 2013, pp. 290, summary in English, illustrated The author distinguishes two stages in the construction of brick churches in Cracow: the early stage and the so-called Casimir stage. In the early stage (13 th century) four brick monastery churches were built in the city and in its vicinity: of the Cistercians in Mogiła (1218-1266), of the Dominicans (1220s), of the Franciscans (1237-1269) and of the Norbertine Sisters in Zwierzyniec (1255Zwierzyniec ( -1259. The author examines the Cistercian and the Franciscan churches as the most representative buildings which did not undergo alterations in later periods. When it comes to the "Casimir architecture", he presents its two most outstanding examples, i.e. the Church of Our Lady (1340s-1390s) and the Corpus Christi Church (1340-1401). The publication includes 121 architectural drawings as well as photographs. Organizatorzy poruszyli następujące kwestie: "Jaki jest wpływ religii na kulturę? Jaki jest wpływ pamięci na kulturę? Czy naukowe opracowania pamięci są zupełnie pozbawione wątków teologicznych?" 1 . Są to zagadnienia silnie związane z projektem Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja, w tym bezpośrednio z badaniami prowadzonymi przez projektowy zespół V. Projekt Dziedzictwo kulturowe, choć w działaniach badawczych koncentruje się na "próbie identyfikacji i dokumentacji rozproszonych zbiorów ponad tysiąca klasztorów" 2 , choć zmierza do inwentaryzacji, to jednak jednocześnie odnosi się do pytań wskazanych przez organizatorów przywołanej konferencji. Można bowiem powiedzieć, że sukces inwentaryzacyjny, a więc upublicznienie -a przez to i urefleksyjnienie -dziedzictwa skasowanych klasztorów będzie jednocześnie pracą na pamięci zbiorowej czy też odkrywaniem "ważnej części duchowego i materialnego dziedzictwa narodowego" 3 .Zaprezentowane podczas konferencji teksty w różny sposób podejmowały problem relacji pomiędzy pamięcią, kulturą i religią, również w odniesieniu do procesów modernizacji. Siegfried Wiedenhofer (Johann Wolfgang Goethe-Universität in Frankfurt am Main) omawiał relacje pomiędzy teologicznymi i sekularnymi koncepcjami tradycji w nowoczesności. Wskazywano na siłę religii w teoretycznie zlaicyzowanym świecie zachodnim; np. Annamaria Orla-Bukowska (UJ) w referacie pt. The Intensification of Religious Symbols in a Postsecular World: The Role of the Christian Cross for Jewish Memory and Culture stwierdziła m.in., iż współczesne reakcje na budowanie minaretów w Europie unaoczniają jeśli nie siłę religii, to na pewno siłę religijnych symboli, które mogą być rozumiane jako "bardziej aktywne lub wciąż aktywne czynniki zachowania pamięci, tożsamości i kultury" 4 . Omawiano również różne kulturowe, w tym religijne, reakcje na procesy modernizacyjne, np. odpowiedzi katolicyzmu w Polsce na procesy modernizacji (Christhoper Grabowski, UMCS, Responses to Modernity: Liberal and Evangelical Catho- Trwają prace nad weryfikacją i optymalizacją schematów kilkunastu baz danych oraz wpisywaniem do nich kolejnych rekordów. Są to bazy: klasztorów; zakonów i zgromadzeń zakonnych; bibliograficzna; druków poklasztornych; archiwaliów, dokumentów i rękopisów poklasztornych; muzykaliów; archiwaliów urzędowych; mobilów; architektury; dziedzictwa przyrodniczego; znaków własnościowych; ostatnich zakonników. Zdecydowano o dodaniu dwóch nowych baz, ikonografii i planów -prace nad nimi są w toku.Nadal uzupełniana jest baza w trybie offline (specjalne formularze). Rekordy zgromadzone w ten sposób zostaną automatycznie wyeksportowane i udostępnione w Portalu Wiedzy. -500 rekordów w bazie ostatnich zakonników. BadaniaBadania w ramach Projektu prowadzone są przez zespoły badawcze oraz przez indywidualnych współpracowników. Prof. Magdalena Ujma (Uniwersytet Opolski) przeprowadziła dwie kwerendy archiwalne w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. Sprawozdania zob. HM, 3, 2013. 20, 2013, s. 279-283. J. nemeš, Hereditas Monasteriorum, 2012, roč. 1, č. 1, 496 s. ISSN 2299-5609, "Kultúrne Dejny", 1, 2013 sciol-i-religia,10/dziedzictwo-po-klasztorach-skasowanych-pod-rzadami-austriackimi,52091#. UpSjWSfP2Ls, dostęp: 26 XI 2013 r.;http://www.sadeczanin.info/wiadomosci,5/co-zostalo-w--saczu-po-norbertanach-franciszkanach-i-pijarach,52250#.UpSlGSfP2Lt, dostęp: 26 XI 2013 r.). (http://www.ap.wroc.pl/aktualnosci/miedzynarodowa-konferencja-historyczna-w-jeleniej-gorze-cieplicach, dostęp: 26 XI 2013 r.;http://www.muzeum-cieplice.pl/index.php?option=com_ content&view=article&id=261%3Amidzynarodowa-konferencja-naukowa&Itemid=122&lan-g=pl, dostęp: 26 XI 2013 r.). As Franklin and Crang state: "tourist studies has been dominated by policy-led and industry-sponsored work so the analysis tends to internalise industry-led priorities and perspectives, leaving the research subject to the imperatives of policy, in the sense that one expects the researcher to assume as his own an objective of social control that will allow the tourist product to be more finely tuned to the demands of the international market" 1 . My paper is the very opposite of this approach. It may be defined as A cultural reflection in Geertzian terms, hence, intentionally formulating no practical directives. narratives, resulting in, for instance, locating in the late 80's (20 th century) an urn of "Ponury" in the cloistered or opening a small restaurant inside the monastery (in 2010). In a broader frame a case of the monastery in Wąchock unveils contemporary processes of inscribing meanings to the religious heritage sites and objects and production of its contemporary functions and, hence, may be regarded as a scrutiny of a problem of social fabrication of religious heritage. Losy klasztorów na Śląsku, w Czechach oraz na Górnych i Dolnych Łużycach w XVIII i XIX wieku Namysłów i ZiemiaIn the case under scrutiny tourism is to been regarded as a broader discourse which redefine the monastery. It impacts space of the monastery and -partially -defines approach of the local government towards it. Adrian Franklin claims that tourism is mainly about "identity formation … tourism can be understood as spaces and times of self-making" 2 . In this case the monastery is being engaged in group identity formation -the one of Wąchock's local community.The case study bases on a field research carried out in Wąchock (July 2013 Dotychczas oglądowi poddano około 100 rękopisów muzycznych. Ich opis w tabeli zawiera następujące dane: sygnatura, odpis karty tytułowej, proweniencja -miejsce, proweniencja -osoba, proweniencja klasztorna (gdy nie mamy dokładnej proweniencji, zaznaczamy ją, klasyfikując źródło "tak/nie"), data, nazwiska zapisane w źródle, noty, uwagi. KonferencjeEwa Hauptman-Fischer uczestniczyła w trzech konferencjach. Dwa wystąpienia prezentowały Projekt w kontekście źródeł muzycznych i koncentrowały się na przedstawieniu założeń Projektu, pokazaniu wspólnych cech oraz różnic w sposobie opracowania muzykaliów w muzykologicznej bazie RISM oraz bazie muzykaliów Projektu. Autorka wskazała korzyści płynące z opracowania źródeł muzycznych w Projekcie, zarówno dla muzykologów, jak i dla historyków badających dziedzictwo po klasztorach skasowanych. Były to następujące konferencje: Podczas sześciodniowej kwerendy starano się przede wszystkim zorientować w ilości materiału oraz jego wartości dla prac realizowanych w ramach Projektu. Na podstawie przejrzanych kilkunastu jednostek należy stwierdzić, że bez przeglądania każdej sprawy trudno oszacować jej przydatność. Sama nazwa jednostek archiwalnych, zawierająca przynależność zakonną klasztoru, miejscowość i daty graniczne, nie pozwala określić ewentualnej wartości zawartych w nich dokumentów. Każda sygnatura zawiera raporty i korespondencję dotyczącą głównie kwestii majątkowych i finansowych związanych z przeprowadzanymi kasatami, prowadzoną głównie przez gubernium, urzędy cyrkularne, hierarchię kościelną i cerkiewną oraz przełożonych klasztorów. Najcenniejszymi materiałami umieszczonymi wśród zgromadzonych materiałów są inwentarze przygotowywane przez komisje złożone z przedstawicieli duchowieństwa i władz cyrkułów, zawierające opis nieruchomości i majątku ruchomego oraz jego szacunkową wartość. Niektóre sygnatury mieszczą także szkice i plany architektoniczne budynków klasztornych lub też odpisy (rzadko oryginały) przywilejów i nadań na rzecz klasztorów. Sprawozdanie z kwerendy we Lwowie w dniach 07-29 VI 2013 r.* Celem pierwszej kwerendy w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie była penetracja jego zasobów oraz wyselekcjonowanie fondów (zespołów) zawierających plany i akta kasacyjne klasztorów położonych w zaborze austriackim (XVIII i XIX w.). Realizacja tego zamierzenia wymagała dokonania weryfikacji zgodności informacji znajdujących się w inwentarzach archiwalnych z rzeczywistą zawartością zespołów i jednostek. Wyselekcjonowanych zostało 10 fondów, z których dwa zostały stworzone specjalnie po to, aby umieścić w nich plany. Odnoszą się one do konwentów istniejących nie tylko we Lwowie, ale i w różnych miejscowościach galicyjskich. W trakcie kwerendy został sporządzony inwentarz zachowanych planów nieruchomości poklasztornych.Zespoły archiwalne zawierające plany Pierwszym z zespołów zawierających plany jest fond nr 742, znany jako Kolekcja map i planów 1981). Najstarsze z nich pochodzą z lat 80. XVIII w. Powstały przy okazji porządkowania centralnej części Lwowa. Inspiracją dla ich autorów było także rekonstruowanie, a po kasacie przebudowywanie klasztorów na szkoły, szpitale, wojskowe koszary, sądy i więzienia. Pod względem chronologicznym wyróżnia się tutaj polski szkic topograficzny sporządzony w 1691 r., w którym -mimo skromnej szaty graficznej -szczegółowo uwzględniono domy, place, łaźnie itd., na obszarze zajętym stopniowo przez kościół św. Piotra i Pawła oraz kolegium jezuickie 1 . Był on niewątpliwie pomocny w czasie dostosowywania skonfiskowanych budynków i działek do nowych potrzeb. Obecny inwentarz tego zespołu został udostępniony w 1984 roku.Jak ustalili archiwiści, kolekcja planów została założona już około 1787 r., ponieważ wtedy właśnie powstało Archiwum Miejskie przy lwowskim Magistracie 2 . Z czasem zbiór ten wszedł do zasobów Archiwum Akt Dawnych we Lwowie. Reorganizacji zbiorów, czyli inwentaryzacji i opracowywaniu na nowo zasobów archiwalnych, towarzyszyło wyłączanie planów z dotychczasowych zespołów i włączanie ich do f. 742. Praca została wykonana dość starannie, ale do dziś jeszcze można odszukać w aktach kasacyjnych przeoczone egzemplarze. Dokumenty związane z klasztorami znajdują się w dziale XI, Obiekty pamiątkowe kultu i architektury, w którym część 3 zawiera plany kościołów i klasztorów. Odnoszą się one do obiektów i terenów należących do klasztorów skasowanych, a także takich, które kasaty uniknęły. W tym ostatnim przypadku o powstaniu planu decydowały dwa różne powody. Jeśli zakonników pozostawia- no przy ich stanie posiadania, to kreślono projekty remontu budynków, a gdy przenoszono ich w inne miejsce dokonując konfiskaty nieruchomości, to dotyczą one przebudowy nieruchomości na potrzeby szkół, urzędów, szpitali etc. Plany odzwierciedlają niekiedy nawet kilkakrotne zagospodarowywanie konfiskowanych nieruchomości.Plany klasztorne przechowywane w CPAH-Lw. były już przeglądane przez architektów i historyków sztuki, ale większość z nich jest nieznana. Najwięcej uwagi poświęcono jak dotąd bogatemu zbiorowi planów nieruchomości należących do lwowskich bernardynów. Większym zainteresowaniem cieszyły się również plany budynków należących do lwowskich jezuitów.Równie interesujący materiał źródłowy znajduje się w fondzie nr 726, Plany szkół, świątyń, szpitali, więzień oraz innych państwowych i prywatnych budynków na terytorium Galicji. Powstał on w Archiwum Państwowym we Lwowie, a rdzeniem tej bogatej kolekcji są plany powstałe w latach 80-tych XVIII wieku. Także w tym przypadku inspiracją dla architektów było porządkowanie przez władze austriackie centrum Lwowa, przebudowywanie poklasztornych nieruchomości, a także remonty dokonywane w obiektach, które nie uległy konfiskacie. Zespół ten uzupełniono planami pozyskanymi z innych archiwów, a następnie opisano w 1918 roku 3 . Podstawą do uformowania fondu nr 726 stał się dla archiwistów zbiór map i planów będący w posiadaniu lwowskiego archiwum miejskiego, które powstało w Magistracie miasta Lwowa na przestrzeni XIX i XX wieku. W 1939 roku kolekcję planów i map, wraz innymi fondami archiwum miejskiego, przejęło drogą kupna obecne CPAH-Lw., znane wówczas jako Centralnyj, Dierżawnyj Istoricnyj Archiv URSR. Fond nr 726 powstał w latach 60-tych XX wieku, gdy z tej ogromnej kolekcji wydzielono mapy, plany i atlasy. Wiele jednostek uznano wówczas za tajne. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych stopniowo odtajniano dokumenty, ale obecny inwentarz został udostępniony dopiero w 2006 roku. Plany klasztorów mieszczą się w rozdz. II, czyli w "Planach". Podobnie jak w przypadku fondu nr 742, także i ten jest sporadycznie penetrowany i interesuje głównie architektów oraz historyków sztuki.Inaczej wygląda natomiast zawartość fondu nr 146, Namiestnictwa Galicyjskiego. Fond ten powstał w wyniku zebrania dokumentacji, która pojawiła się wraz z rozbiorami i podporządkowaniem Habsburgom ziem zachodniej Ukrainy. W odróżnieniu od inwentarzy poprzednich zespołów, "opisy" inwentarza Namiestnictwa Galicyjskiego są opracowane w zróżnicowanym stopniu. Przykładowo, w "opisie" nr 2 jednostki archiwalne wydzielono po prostu jako Dekrety cesarskie, instrukcje rozporządzenia, i postanowienia Gubernatorstwa Galicyjskiego, oraz posegregowano chronologicznie. Narzuca to konieczność przejrzenia całej, ogromnej kolekcji oryginalnych dokumentów urzędowych z lat 1773-1861 (z 1854 r. pochodzi znajdująca się tutaj kolekcja brudnopisów kancelaryjnych.). Archiwiści tłumaczą to ogromną różnorodnością spraw ujętych w dokumentach. Ich zawartość ma ścisły związek z kompetencjami Namiestnictwa, od 1854 r. głównego organu administracyjnego i politycznego w zachodniej Galicji. Dokumenty w dużym stopniu zachowują porządek istniejący w kancelarii austriackiej. Opracowanie "opisu" nr 7 można natomiast ocenić pozytywnie. Ułatwiło to odszukanie wśród dużej liczby dokumentów kasacyjnych różnych klasztorów, a także korespondencji, planów klasztoru dominikanów we Lwowie 4 .Zbiór akt dotyczących sprzedaży posiadłości królewskich i kościelnych to tytuł fondu nr 453. Jego zręby powstały już w XVIII w. , co było naturalną konsekwencją konfiskaty dóbr królewskich i dóbr klasztornych przez władze austriackie. Wyjaśnia to, dlaczego znajdują się tutaj dokumen-ty związane z funkcjonowaniem Funduszu Religijnego. Akta te przechowywano początkowo w Krajowej Dyrekcji Skarbu, ale u schyłku XIX w. przejęła je biblioteka Uniwersytetu Lwowskiego, a później Archiwum Państwowe we Lwowie, w którym nadano im formę zespołu istniejącego do dzisiaj. W opisie nr 1 znajdują się plany budynków i działek należących do jezuitów lwowskich pochodzące z lat 1792-1847 5 , a także kolorowy plan klasztoru dominikanów we Lwowie z 1784 r. 6 Fondy zawierające plany klasztorne są w większości przydatne do badań, zawierają bowiem rysunki dopracowane, a często także dokładnie opisane. Jedynie w dwóch przypadkach -planu klasztoru karmelitów lwowskich 7 i planu lwowskiego klasztoru sióstr miłosierdzia 8 -mamy do czynienia z projektami niedokończonymi. Nie wszystkie egzemplarze są jednak w takim samym stopniu dokładne i atrakcyjne dla badacza, a wiele z nich odznacza się powtarzalnością. Skłania to do dokonania selekcji materiału przed wydaniem go drukiem. Wszystkie przejrzane i wstępnie wyselekcjonowane plany zostały sfotografowane.Jak wynika z tabeli nr 1, wśród znalezionych i przejrzanych planów przeważają szkice budynków klasztornych, a najmniej licznie reprezentowane są plany terenowe. W tym ostatnim przypadku, szkice odnoszą się wyłącznie do obszaru folwarku pojezuickiego we Lwowie. Najwięcej materiału dotyczy konwentów ufundowanych we Lwowie. W 1783 r. powstały np. zachowane do dzisiaj plany pojezuickiego kościoła we Lwowie 9 . Kilka planów przedstawia teren określany potocznie jako "park" lub "ogród jezuicki". Pierwszy z nich, pochodzący z 1798 r., jest autorstwa inżyniera Jana Muchy 10 . Projektem (prawdopodobnie niezrealizowanym do końca) jest natomiast duży plan z 1837 r. przedstawiający zabudowę terenu pojezuickiego 11 . Z 1856 r. pochodzi kolejny, sytuacyjny, plan tego obszaru 12 . Sporządzenie szkicu było logiczną konsekwencją wykupienia w 1855 r. folwarku przez miasto. Istniejący tu park francuski został szybko przekształcony przez ogrodnika Bauera w kompleks utrzymany w duchu angielskim.Sporządzony inwentarz planów nie jest dokończony, ponieważ z uwagi na bogactwo materiału dostępnego w CPAH-Lw, uzupełnienie go wymaga dodatkowej kwerendy. Wyodrębnionych zostało w sumie 96 jednostek archiwalnych, z czego przejrzane i zreprodukowane stanowią ponad 76 % (76). Na 302 plany znajdujące się w posiadaniu tego archiwum, na chwilę obecną można wydać drukiem 76.Przedłużenie kwerendy w CPAH-Lw. pozwoliłoby na bezpośrednie dotarcie do większej liczby planów związanych z konwentami położonymi poza Lwowem. Do przejrzenia pozostały jeszcze jednostki, które uwzględniłam szczegółowo w tabeli 2:-korespondencję w sprawie przekazania gmachu byłego klasztoru jezuitów w Stanisławowie gimnazjum i poczcie w. 1869 (f. 160, op. 5, nr 2429). Zespoły zawierające akta kasacyjnePrzechowywane w CPAH-Lw. źródła dotyczące kasat klasztorów na obszarze Galicji i poza jej granicami, nie były szerzej wykorzystywane w literaturze naukowej, a niektóre z nich są niemal. lub nawet całkowicie nieznane. W CPAH-Lw. znajdują się akta zakonów położonych w Galicji i niekiedy poza jej granicami. W wymienionych poniżej zespołach znajduje się w większości bogata dokumentacja omawiająca stan finansowy konwentów przed konfiskatą ich majątku. Wymienione zostały w niej dobra ruchome oraz nieruchomości, a pojawiają się tu również szczegóły związane z licytacjami mienia poklasztornego. Bardzo szczegółowo podawane są źródła dochodów oraz oszacowanie ich wysokości. Wiele uwagi poświęcono dobrodziejom zakonów, zadłużeniom oraz wykazom dłużników. W dokumentacji uwzględniano stare dokumenty fundacyjne, supliki, rachunki za msze oraz testamenty dobrodziejów zakonów. Znaleziony materiał źródłowy dobrze wpisuje się w podstawowe założenie Projektu, z uwagi na pojawiające się tutaj wykazy mnichów i informacje naświetlające ich los po kasacie, rejestry kosztowności, spisy naczyń liturgicznych, spisy zawartości bibliotek i aptek. Tak skonstruowany materiał źródłowy pozwala na uchwycenie początku, a niekiedy kontynuacji drogi, jaką przebyły klasztorne dobra kultury po kasatach.Interesujący materiał źródłowy zawiera również fond nr 52 nazwany przez archiwistów Magistratem miasta Lwowa. Przejrzenie go okazało się konieczne, z uwagi na kompetencje magistratu zajmującego się takimi sprawami jak: pozbawienie mienia, kontrakty, lustracje, szpitale miejskie, umowy majątkowe mieszczan, czy przywileje wydawane przez władze. W materiałach do fundacji i kasacji klasztoru kapucynów we Lwowie znajduje się między innymi spis książek z 1745 r., przechowywanych niegdyś w klasztornej bibliotece.Rejestry dokumentów majątkowych różnych klasztorów, między innymi jezuitów, dominikanów i franciszkanów, a także sprawozdania skarbowe i dokumenty ilustrujące akty rozgraniczenia między dobrami klasztornymi a królewskimi zostały umieszczone w fondzie nr 134, czyli Kolekcji dokumentów na temat dóbr szlacheckich na terenach województw ruskiego, wołyńskiego, podolskiego i in. "Opis" nr 2 zawiera rejestr przywilejów i wykaz dłużników klasztorów skasowanych w Galicji, zarówno katolickich, jak i unickich. Są tu również rejestry sprzedanych majątków Funduszu Religijnego w różnych cyrkułach, lista duchownych, których kapitał został zabezpieczony na dobrach w Galicji zachodniej, oraz inwentarz dóbr Funduszu Religijnego w różnych cyrkułach.Zespołem, w którym zgromadzono dokumenty dotyczące klasztorów katolickich i świątyń jest fond nr 140, Zbiór akt dotyczących klasztorów katolickich, kościołów i pojedynczych parafii na terenach Polski, Ukrainy, Białorusi i Litwy. Dokumenty związane z tą tematyką przechowywano w lwowskim Archiwum Ziemskim już na początku XX w., ale dopiero po I wojnie światowej uporządkowano je, dzięki czemu powstał wspomniany wyżej zespół archiwalny. Znajduje się tutaj m. in. inwentarz majątku dominikanów buczackich z 1772 r. 13 , a także rejestr obrazów należących do tego zakonu pochodzący z tego samego roku 14 . Zespół ten wymaga jeszcze staranniejszego przejrzenia. 146, op. 66, nr 2016, 2006--2007. wała zatem zwierzchnictwo m.in. nad dochodami Funduszu Religijnego. W obrębie tego zespołu mieści się wykaz dochodów, charakterystyka stanu finansowego i sytuacji wyznaniowej w Galicji oraz spis nabywców ziemi należącej do Funduszu. Można tu również odnaleźć rejestry ruchomości i nieruchomości należących do różnych klasztorów. W opisie nr 1, umieszczono sprawozdania finansowe Funduszu Religijnego, sprawozdania ze stanu finansowego majątków kościelnych w Galicji, dane o klasztornych dobrach ruchomych, rozliczenia z dzierżawcami dóbr Funduszu Religijnego, a także spisy dłużników. Uwagę zwraca m. in. wykaz ruchomości należących do kolegium jezuickiego we Lwowie z lat 1770-1780, a także pochodzące z lat 1776-1780 dokumenty z rejestrem dóbr w kolegiach jezuickich w Galicji 33 .Ostatnim z zespołów mieszczących w sobie akta kasacyjne jest fond nr 453, Zbiór akt dotyczących sprzedaży posiadłości królewskich i kościelnych. Odnaleziona została tutaj lista posiadłości Funduszu Religijnego, rejestry mienia skasowanych klasztorów galicyjskich, rejestry sprzedanych majątków, rejestry skonfiskowanych kosztowności będących przed kasatą własnością klasztorów żeńskich z lat 1785-1796 34 , oraz inwentarze nieruchomości skasowanych klasztorów. Tutaj właśnie znajduje się wycena majątku skasowanych dóbr jezuickich z 1777 r. 35 Nie wszystkie zbiory dokumentów wydają się jednak kompletne. Tak jest np. przypadku księgi wyceny majątków skasowanych klasztorów galicyjskich 36 . Atrakcyjny materiał badawczy znajduje się w jednostce nr 1194, w której zgromadzono dokumentację związaną z konfiskatą majątku klasztoru teatynów lwowskich. Są tutaj rejestry precjozów, kandelabrów, zawartości apteki klasztornej etc. Wykaz ruchomości będących przed kasatą własnością karmelitów lwowskich przechowano w jednostce nr 1191.Niepowodzeniem zakończyło się natomiast przeszukanie fondu nr 475, czyli Konsystorza Ormiańskiego. W Konsystorzu Rzymskokatolickim odnalazłam jedynie listę klasztorów męskich i żeńskich Archidiecezji Lwowskiej z 1920 r. Nie jest ona jednak jeszcze sfotografowana 37 .Efekty kwerendy sugerują, że warto podjąć poszukiwania ruchomości klasztorów galicyjskich w celu sporządzenia ich kompleksowego inwentarza. Na chwilę obecną możliwe stało się sporządzenie inwentarza planów nieruchomości poklasztornych, a w niedalekiej perspektywie wydanie ich drukiem. W przejrzanym materiale źródłowym związanym z kasatami przeważają wyceny majątku ruchomego i nieruchomego kasowanych klasztorów oraz kwestie podatkowe. Tym niemniej, dokładne przeglądanie zawartości takich jednostek pozwala na odszukanie szczegółowych z reguły wykazów zawartości aptek, bibliotek, obrazów, muzykaliów, wyposażenia kościołów, czy spisów zakonników. Najwięcej informacji cennych dla badacza wnoszą pod tym względem inwentarze dominikanów, teatynów i trynitarzy, ale w dokumentach jeszcze nieprzebadanych mogą się odnaleźć następne, ciekawe materiały źródłowe.Aby przedstawić proporcję między jednostkami sprawdzonymi oraz czekającymi jeszcze na kwerendę należałoby zestawić je wszystkie w tabeli. Dokumenty powstałe w celach kasacyjnych są jednak zbyt liczne, aby móc je wszystkie zamieścić w tabeli 4. Uznałam jednak za istotne, aby porównać wszystkie przejrzane przez siebie dokumenty z przynajmniej częścią Interesujące rezultaty przyniosła kwerenda w zawartości zespołu nr 149 (Sąd Szlachecki we Lwowie). Akta tu zgrupowane są wynikiem pracy instytucji powstałej już w 1784 r., w miejsce zlikwidowanych staropolskich sądów ziemskich oraz grodzkich i odzwierciedlają instytucjonalny i prywatny stan posiadania nieruchomości potwierdzony werdyktami sądowymi. Zostały tu odnalezione plany remontowanego w latach 1849-1850 klasztoru dominikanek w Bełzie 4 . Ukazują one konstrukcję budynku klasztornego, kościoła klasztornego św. Mikołaja oraz obszar należących do mniszek realności. Przykład tego planu dowodzi, że szkiców konkretnego klasztoru należy szukać także w jednostkach wykazanych w inwentarzu archiwalnym jako miejsce przechowywania źródeł pozornie z nim niezwiązanych. Plan nieruchomości należących do dominikanek bełskich znajduje się bowiem wśród papierów dokumentujących spór o prawo własności toczący się między jezuitami a rodziną Mierzejewskich.Pozytywny rezultat przyniosła kwerenda w zespole nr 160 (Galicyjska Krajowa Dyrekcja Skarbu we Lwowie). Organ ten utworzono w połowie XIX w. z zamiarem wypełnienia luki po zlikwidowanej administracji dóbr i salin rządowych. Jego zadaniem było nie tylko ściąganie podatków, ale i czuwanie nad zarządem dóbr państwowych, kopalń soli i innych zakładów państwowych. Sprawiło to, że w obrębie tego zespołu znalazły się (obok papierów urzędowych) także akta dotyczące sprzedaży, wymiany i dzierżawy gruntów z funduszów państwowego i wyznaniowego. W opisie nr 5 znaleziono plany dwóch skasowanych klasztorów, dominikanów w Mościskach 5 oraz brygidek w Samborze 6 . Kasaty tego ostatniego dotyczy kilkanaście znajdujących się tu tomów akt, które w większej części mają charakter finansowy i podatkowy.W tabeli 2 przedstawiony został wynik przeprowadzonej kwerendy według klasztorów. W sumie na 39 przebadanych jednostek, w ośmiu znaleziono 28 planów siedmiu klasztorów.Plany przedstawiające otoczenie budynków klasztornych stanowią w tym materiale zdecydowaną mniejszość i dotyczą klasztorów dominikanek w Bełzie oraz brygidek w Samborze. Najbogatszą dokumentację mają zabudowania klasztorne. Najliczniej reprezentowane są nieruchomości należące do dwóch klasztorów samborskich -bernardynów i brygidek. 146, op. 84, nr 2073, t. 1, s. 96 nazwisko kompozytora, tytuł, gatunek, zawartość antologii, incipit tekstu słownego, przeznaczenie, odpis karty tytułowej, zachowane głosy kompozycji, język tekstu słownego, nazwisko skryptora, wymiary, oprawa, ilość kart/stron, uwagi, aktualne miejsce przechowywania, sygnatura obiektu.Obecny zasób Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu (wcześniej Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego w Sandomierzu), mieszczącej się w dawnych zabudowaniach benedyktynek sandomierskich, zawierają spuściznę różnych ośrodków, w tym wielu klasztorów, parafii oraz kolegiat w Sandomierzu i Pilicy. Zbiorem, który znajdował się w tym miejscu od zawsze, jest archiwum i biblioteka opactwa benedyktynek; na początku XX w. dołączono doń zbiory Wyższego Seminarium Duchownego, zaś w 2007 r. Bibliotekę i Archiwum Sandomierskiej Kapituły Katedralnej oraz Archiwum Diecezjalne. Seminarium Duchowne w Sandomierzu powstało w 1820 r., a trzon jego biblioteki uformował się w wyniku rozporządzenia Stanisława Potockiego, ministra Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który nakazał przekazywanie do niej akt i księgozbiorów kasowanych klasztorów województwa sandomierskiego 1 . Najwięcej poklasztornych zbiorów do biblioteki seminaryjnej trafiło podczas drugiej fali kasat po powstaniu styczniowym. Zbiór muzykaliów, który jest przedmiotem relacjonowanej kwerendy powstał w wyniku scalenia zbiorów po benedyktynkach i zbiorów seminaryjnych, kiedy Seminarium Duchowne wprowadziło się w 1904 r. do budynków po skasowanym w 1903 r. opactwie benedyktynek.Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu, oprócz rękopisów chorałowych i kancjonałów, posiada obszerny, liczący niemal 700 pozycji katalogowych, zbiór rękopiśmiennych utworów wokalno -instrumentalnych i instrumentalnych z XVIII w. Są to tzw. rękopisy partesowe, mające w większości postać poszytów zawierających karty (tzw. głosy) zapisane dla poszczególnych wykonawców. Niekiedy pod jedną sygnaturą znajduje się cykl utworów, np. nieszpory lub msza lub kilka utworów jednego gatunku, np. dwie lub trzy arie. Wszystkie partesowe rękopisy muzyczne są skatalogowane pod wspólną sygnaturą L 1678, zaś poszczególne manuskrypty noszą sygnaturę rozpoczynająca się literą A. Krótko po II wojnie światowej zostały one ułożone przez ks. Wendelina Świerczka 2 . Umieścił on rękopisy w dziewięciu kartonach, przyporządkowując je Gatunek \ proweniencja kopisów sandomierskich, Agnieszka Sosnowska, która nie miała zwyczaju umieszczania dat na kartach tytułowych, złożyła profesję właśnie w roku 1773 i żyła w klasztorze do 1827 r., dlatego możemy założyć, że zapisane jej ręką utwory pojawiły się na chórze klasztornym w tym "pustym" okresie. Z datowanych rękopisów zachowanych po pozostałych klasztorach najstarsze są cztery przekazy z opactwa cystersów w Wąchocku, wszystkie zapisane przez jednego skryptora w tym samym 1707 r. Pozostałe noszą daty wskazujące na lata 30. i 60. XVIII w.Po wydzieleniu ze zbioru sandomierskiego i przeliczeniu rękopisów będących spuścizną skasowanych klasztorów widać wyraźnie, że tylko spuścizna benedyktynek sandomierskich może być określona mianem kolekcji muzykaliów. Zawiera ona 133 rękopisy, których zawartość reprezentuje niemal wszystkie -oprócz jednego (completorium) -najważniejsze gatunki muzyki wokalno-instrumentalnej i instrumentalnej, wykorzystywane wówczas w liturgii oraz w czasie rekreacji. Dobry stan liczebny zachowanego zbioru wynika z faktu, iż nie uległ on przemieszczeniu w czasie kasaty. Możemy przypuszczać nawet, że jest to stan z roku 1903, w którym benedyktynki opuszczały klasztor sandomierski by udać się do Łomży. Prawdopodobne jest, wobec zmiany stylu muzycznego i zmiany zwyczajów muzycznych zakonu w drugiej połowie XIX w., która polegała na powrocie do praktyki wyłącznie opartej na chorale, że siostry, odchodząc z Sandomierza, nie zabrały ze sobą żadnego rękopisu zawierającego muzykę wokalno -instrumentalną. Obfitość pozostałych po nich rękopisów wiąże się także z tym, że należały one do kapeli zakonnej, w której z racji klauzury nie zatrudniano muzyków świeckich 12 . Nie było więc takiej sytuacji, że w momencie kasaty i rozwiązania kapeli, świecki kapelmistrz, czy inni muzycy zabierali "swoje" manuskrypty. Szczęśliwym dla nas, jako dla badaczy muzyki XVIII w. jest fakt, iż siostry przechowały pieczołowicie rękopisy nawet z początków XVIII w., choć zapewne od dawna ich nie używały.Gatunki muzyki instrumentalnej (solowa na instrumenty klawiszowe, kameralna i symfonie) są reprezentowane wyłącznie rękopisach należących dawniej benedyktynek sandomierskich. Bardzo wiele jednak utworów z tej grupy nie posiada żadnych not proweniencyjnych, ani innego typu informacji umożliwiających ustalenie ich pochodzenia. Jest możliwe, ze wszystkie zachowane manuskrypty zawierające utwory na fortepian (w liczbie 43), pochodzące z XIX w., należały do benedyktynek i były wykorzystywane w prowadzonej przez nie szkole, w której uczono dziewczęta gry na instrumentach klawiszowych. Nie jest jednak wykluczone, że niektóre mogły zostać zapisane przez organistę kolegiaty dla jego prywatnych uczniów lub uczennic. Wobec braku not skryptorskich nie jesteśmy w stanie posłużyć się tu identyfikacją duktu pisma. Utwory, o których mowa, to w większości tańce niewielkich rozmiarów: mazury, krakowiaki, polonezy i inne, o zdecydowanie dydaktycznym i domowym przeznaczeniu.Uwagę zwraca fakt, iż zdecydowanie najwięcej ze spuścizny muzycznej skasowanych klasztorów zachowało się arii (57 -32,5%), na drugim miejscu zaś -motetów (27 -15,4 %) oraz ofertoriów, antyfon, hymnów i sekwencji czyli pojedynczych proprialnych części mszy i oficjum (24 -13,7 %). Z klasztorów innych niż bogato reprezentowane sandomierskie benedyktynki wśród pojedynczych rękopisów zdecydowanie dominują arie i motety.Nieco ponad połowa, 95 poklasztornych rękopisów, zawiera kompozycje anonimowe, zaś w 80 utrwalono atrybucje kompozytorskie. Wiele przekazuje nam nazwiska, imiona, inicjały lub kryptonimy swoich skryptorów bądź posesorów. Kilka manuskryptów to kompozytorskie autografy, m.in. rękopisy Christiana Josepha Rutha A VIII 45 (nr405) A I 12 (nr12), A I 47 (nr47), A W tym dziale informujemy o wszystkich książkach nadesłanych. Aby informacja ta była dostępna także dla badaczy nieznających języka polskiego, tytuły wszystkich książek podajemy również w tłumaczeniu angielskim. W miarę potrzeby i możliwości będziemy się starali zamieścić na łamach "Hereditas Monasteriorum" ich recenzje lub, częściej, omówienia (także w postaci krótkich notek, które w wypadku książek polskojęzycznych wydajemy w tłumaczeniu na angielski). Ze względu na dużą liczbę nadesłanych książek tylko niektóre mogły zostać zrecenzowane lub omówione już w bieżącym tomie.Jeśli nie zaznaczono inaczej, książka pochodzi z daru jej Wydawcy. Wszystkim Wydawcom, którzy zechcieli nadesłać nam książki, serdecznie dziękujemy i zachęcamy do nadsyłania kolejnych nowości.Dziękujemy także Autorom i Redaktorom, którzy zechcieli podarować Redakcji swoje publikacje -fakt ten zaznaczamy na końcu opisu.Mamy nadzieję, że w przyszłości dział ten stanie się reprezentatywnym przeglądem nowości wydawniczych na temat wkładu zakonników, klasztorów oraz nieruchomości i ruchomości poklasztornych do dziejów kultury i cywilizacji Polski, Europy i świata.Zapraszamy wszystkich zainteresowanych do nadsyłania publikacji na adres Redakcji. ***This section lists all the books that have been sent to us. To make this information available also for researchers who do not have command of Polish, all the titles will be additionally provided in English. In "Hereditas Monasteriorum" we will publish -according to the need and within our capacity-their reviews, or, more often, summaries (also in the form of short notices, which -as far as books written in Polish well are concerned-will be offered in English translation). Due to a large number of books received, only some of them could be reviewed or commented upon in the current issue.Unless stated otherwise, the book has been donated by its Publisher. We would like to express our sincere thanks to all the Publishers who have shared their books with us; at the same time, we encourage them to continue submitting latest publications.We would also like to thank the Authors and Editors who decided to share their work: we list them at the end of the description.We hope that in the future this section will become a representative overview of recent publications dealing with the contribution that monastics, monasteries, and their movable and immovable property have brought to the history of Polish, European, and world culture and civilisation.We would like to encourage all the interested Authors and Entities to send publications to the Editorial Board's address. -umieszczone w miejscu, w którym powinny się znaleźć w wersji publikowanej, dodatkowo przesłane w osobnych, czytelnie opisanych plikach w formatach JPG, TIF lub PNG o rozdzielczości minimum 300 DPI -jeżeli ilustracje są chronione prawami autorskimi, należy dostarczyć pisemną zgodę autora lub właściciela praw (wraz z czytelnym podpisem) na ich reprodukcję i publikację w sieci b) tabele i wykresy: kolejno ponumerowane cyframi arabskimi i opisane, np.: Tabela 24. Nadania immunitetów dla komturii śląskich w latach około 1250-1400.-powinny być zamieszczone we właściwym miejscu bezpośrednio w tekście. Edycje źródłowe:a) Prosimy o stosowanie się do ogólnie przyjętych instrukcji wydawniczych b) Przypisy rzeczowe do edycji konstruujemy według zasad obowiązujących w HM 6. Co należy dołączyć: a) treściwe, przedstawiające główną tezę streszczenie w języku polskim lub angielskim o objętości około 1 strony znormalizowanego maszynopisu (1800 znaków ze spacjami) b) afiliację c) wypełniony kwestionariusz osobowy nadesłany przez Redakcję d) słowa kluczowe -od kilku do kilkunastu słów precyzyjnie oddających treść artykułu, np. do artykułu Klaryski krakowskie a powstanie kościuszkowskie 1794 r. będą to: klaryski, Kraków, powstanie kościuszkowskie, rozbiory Polski, fiskalizm, zabór mienia, kontrybucja wojenna, podatek, patriotyzm, finansowe wsparcie e) ilustracje etc. według p. 4. 7. W tekstach należy: a) przy przywoływaniu jakichkolwiek nazwisk (badaczy, autorów, postaci historycznych) podawać za pierwszym razem imię w pełnym brzmieniu, a za każdym kolejnym, o ile zachodzi taka potrzeba, inicjał imienia b) stosować tradycyjne przypisy dolne według wytycznych zamieszczonych w p. 8. c) zapisywać nazwy miesięcy w datach za pomocą cyfr rzymskich, gdy występują one razem z dniem i rokiem, oddzielając poszczególne elementy daty za pomocą spacji (np. 9 IV 1241 r., 15 VII 1410 r.), w innych natomiast wypadkach słownie (np. 9 kwietnia, w kwietniu 1241 r.). Konstrukcja przypisów:a) nazwiska autorów, redaktorów, wydawców, tłumaczy etc. zapisujemy kapitalikami (np. maBillOn) b) imiona za pierwszym razem podajemy antykwą, w całości, za każdym następnym tylko inicjał c) redaktorów wydawnictw zbiorowych umieszczamy przed tytułem, zamieszczając po nazwisku w nawiasie okrągłym skrót ich funkcji zgodny z językiem oryginału, np.: (red.), (cura), (ed.), (dir.), (Hg.), (vyd.) etc. d) tytuły monografii, prac zbiorowych, wydawnictw źródłowych i artykułów zapisujemy kursywą e) tytuły czasopism zapisujemy antykwą w cudzysłowie, oddzielając przecinkami tom, rok, numer/zeszyt, cytowane strony. f) tytuły serii wydawniczych zapisujemy przed miejscem wydania, w nawiasie, antykwą, oddzielając przecinkami tom, część etc. g) po tytule publikacji zamieszczonej w opracowaniu zbiorowym piszemy, po przecinku, małą literę "w" z dwukropkiem, wpisując ją w nawias kwadratowy: , [w:] h) numery tomów, woluminów, roczników, zeszytów czasopism oraz publikacji wielotomowych podajemy cyframi arabskimi i) w wypadku publikacji opatrzonych kartą tytułową w językach łacińskim i polskim podajemy zapisy w języku łacińskim Zasady recenzowania tekstów ukazujących się w "Hereditas Monasteriorum" 1. Każdy tekst zostaje poddany wstępnej ocenie formalnej przez Redakcję w celu sprawdzenia, czy jego treść odpowiada profilowi pisma i spełnia kryteria publikacji naukowej (recenzja wewnętrzna).2. Teksty, które przeszły pozytywnie procedurę recenzji wewnętrznej, zostają skierowane do oceny (recenzji) zewnętrznej.3. Jako recenzentów zewnętrznych powołuje się każdorazowo dwóch niezależnych specjalistów w danej dziedzinie, posiadających tytuł co najmniej doktora habilitowanego i zatrudnionych poza jednostką, w której jest afiliowany autor artykułu. W przypadku tekstów powstałych w języku innym niż polski jednym z recenzentów jest zawsze osoba afiliowana w instytucji zagranicznej spoza kraju autora. Tylko w uzasadnionych merytorycznie wypadkach jeden z recenzentów nie musi mieć habilitacji, jeśli posiada znaczący i uznany w określonej dziedzinie wiedzy dorobek naukowy.4. Autorzy i recenzenci nie znają swoich personaliów (double-blind review process).5. Recenzja jest sporządzana w formie pisemnej na opracowanym przez Redakcję formularzu recenzyjnym i kończy się wnioskiem o dopuszczenie artykułu do publikacji lub jego odrzucenie.6. Do publikacji kwalifikowane są wyłącznie te teksty, które otrzymały pozytywną ocenę dwóch recenzentów. W przypadku rozbieżnych opinii (jednej pozytywnej, drugiej negatywnej) Redakcja odstępuje od publikacji tekstu. W wyjątkowych, uzasadnionych merytorycznie przypadkach Redakcja może skierować pracę do jeszcze jednego recenzenta (superrecenzenta), którego ocena jest rozstrzygająca. 7. Po pozytywnym przejściu procedury recenzyjnej Autor otrzymuje do wglądu zalecenia recenzenta, poprawia pracę według jego wytycznych lub ustosunkowuje się do sformułowanych uwag, po czym odsyła tekst do Redakcji, z którą jest w stałym kontakcie aż do momentu opublikowania artykułu.8. Jeśli w trakcie prac redakcyjnych i/lub korektorskich okaże się, że tekst jednak nie spełnia odpowiednich kryteriów naukowych, Redakcja może odstąpić od jego publikacji nawet w wypadku dwóch recenzji pozytywnych. 9. Proces recenzowania tekstów jest zgodny z wytycznymi Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego zawartymi w broszurze Dobre praktyki w procedurach recenzyjnych w nauce (Warszawa 2011). Rules concerning the preparation of texts sent to Editorial 1. Contact: a) text should be sent by e-mail to the following address: hereditas.redakcja@gmail. com b) all the necessary information can be found on the website www.hm.kasaty.pl 2. Texts volume: a) dissertations and source compilation editions: up to 4 publisher's sheets b) articles: up to 2 publisher's sheets c) polemics and reviews: up to 1 publisher's sheet d) reports, obituaries, etc.: up to 0,5 publisher's sheet (1 publisher's sheet contains 22 pages of normalized typescript, i.e. about 40 000 characters including spaces) 3. Technical requirements: a) formatting: Times New Roman font, 12 p. text, 10 p. footnotes b) paragraphs and footnotes without intendation; c) one should not use any additional formatting in the form of columns make up and manual words wrapping; 4. Illustrations, tables, charts a) illustrations: no limit of their number, wherein only black and white illustrations shall be published in the paper version): -should include continuous numeration with Arabic numerals, signatures and the source, e.g. 3. Coat of arms seal of Vincent, the Abbot of Henryków Monastery, dated 1534 (APWr, Rep. 88 no 282a) -located at the area where they should be located in the published version, additionally sent in separate, clearly described files (in format JPG, TIF or PNG and minimal resolution of 300 DPI) -if the illustrations are copyrights protected, one should include a written consent of their authors or a copyrights owner (with a readable signature) for their reproduction and online publishing; b) tables and charts: should be successively numbered with Arabic numerals and described, e.g. Table 24. The grant of privileges for Silesian commandries in the years about 1250-1400 -tables should be located directly in the proper place in text. Source editions: a)Please adhere to generally accepted publishing instructions b) Editing footnotes construction according to the rules of the HM 6. What should be enclosed: a) concise, presenting the main thesis summary in Polish or English, of the volume of 1 page of normalized typescript (1800 characters including spaces). b) affiliation c) completed personal questionnaire posted by the editors d) keywords -from a few to a dozen or so words accurately convey the content of the article, for instance, for the article The Clarisses from Cracow and the Kościuszko Uprising in 1794 it would be: Order of St. Clare, Cracow, Kościuszko Uprising, partition of Poland, fiscalism, requisition, war contribution, tax, patriotism, financial support e) illustrations according to point 4 7. In texts, one should: a) at references to any names (of researchers, authors, historical persons), to give the name in the full form for the first time, and the name initial in next mentions; b) use traditional footnotes according to guidelines included in point 8 c) write names of months in dates using Roman numerals, when they are given with the day and year, separating particular elements of the date using spaces (e.g. 9 IV 1241, 15 VII 1410, in other case, use description in words (e.g. the 9 th April, in April 1241); 8. The construction of footnotes: a) the names of the authors, editors, publishers, translators, etc. are written with the caps (eg. maBillOn) b) the whole names at the first time are given in roman, for each of the following only initials c) the editors of collective publishers are placed before the title by placing after the names in parentheses the abbreviation of their duties in accordance with the original language, such as: (ed.), ( cura), ( ed.), ( Dir.), ( Hg.), ( vyd .) etc. d) the titles of monographs, collectiv e works, s ource pub l ishers, a nd articles are written in italics e) the titles of periodicals are written in roman in quotation marks, seperating with commas the volume, year, number/issue, page(s) f) the titles of publication series are written before the place of publication, in brackets, roman, seperating with commas the volume, part, etc. g) after the title of a paper published in collective elaboration is written in a square bracket, after the comma, the lowercase letter with a colon: [in:] h) numbers of tomes, volumes, yearbooks, magazines, and multivolume publications are written with Arabic numerals i) in case of publications bearing the title page in Latin and Polish, the record is given in Latin Additional informationPublished texts are subject to a review procedure. A positive review is a necessary condition for qualifying a text for printout. Editors reserve the right to introduce changes in texts (after the previous consultations with the Author). Texts that do not meet technical requirements of the Editors shall not be allowed to publication. Policy against ghostwriting and guest authorshipIn order to ensure high scientific quality and reliability of articles published in "Hereditas Monasteriorum", the Editorial Board -in compliance with the guidelines provided by the Ministry of Science and Higher Education-pursues a policy against practices known as ghostwriting and guest authorship 1 .Authors of manuscripts are obliged to present their research findings transparently, diligently and honestly, and bear full responsibility by signing them with their name, surname and affiliation, which is tantamount to confirming that they personally participated in the creation of an article.If a paper was written in collaboration with other persons, the Authors are obliged to disclose their participation as authors/co-authors, or to list them in the acknowledgements and specify their affiliations and contribution.If a paper was written within a research project, the Authors are obliged to disclose the funding sources for the article, the contribution of research institutions, associations and other entities (financial disclosure).All detected instances of scientific misconduct and violations of ethical scholarly standards will be minutely documented and exposed to the public by the Editorial Board of "Hereditas Monasteriorum". Moreover, appropriate institutions employing Authors who resort to illegal research practices will be notified of the misconduct.1 Ghostwriting refers to a situation in which someone contributed to a publication without disclosing his or her participation as an author/co-author, or has not been listed in the acknowledgements section. We are dealing with guest authorship (or honorary authorship), in turn, when the contribution of a person specified as an author/co-author of a publication is extremely limited or non-existent.financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. Introduction Amorcé à la fin de l'année 2011, lancé en octobre 2012 et soutenu en France par l'Agence Nationale de la Recherche, le programme MARGEC a franchi une nouvelle étape lors de l'atelier organisé à Prague le 25 III 2013 sous le titre The Material Running of the Mendicant Friaries in Central 1 )1Subsides en argent ou en nature (alimentation, cire, vêtements, matériaux…) 2) Produit de la quête et aumônes 3) Testaments, services funèbres, donations pro anima et fondation de tirés des activités de crédit 10) Hébergement de laïcs (prebendarii) à l'intérieur de l'enclos conventuel 11) Confiscations ordonnées par l'Inquisition -d. heimann (ed.), Gelobte Armut. Armutskonzepte der franziskanischen Ordensfamilie, Paderborn, 2012, pp. 243-284; m. lambeRt, Franciscan Poverty. The Doctrine of Absolute Poverty of Christ and the Apostles in the Franciscan Order 1210-1323, St. Bonaventure/NY, 19982. 12 l. paRisoli (ed.), Pauvreté et Capitalisme. Comment les pauvres franciscains ont justifié le capitalisme et le capitalisme a préféré la Modernité (Franciscana, 23), Palermo, 2008; o. bazzichi, Il paradosso francescano tra povertà e società di mercato: dai monti di pietà alle nuove frontiere etico-sociali del credito (Polis & oikonomia, 12), Cantalupe, 2011; cf. also the contributions in the review "Vita Minorum", 81, 2010; classic: G. todeschini, Ricchezza francescana: dalla povertà volontaria alla società di mercato 59 m. benedetti, Le finanze dell'inquisitore, [in:] L'economia dei conventi, pp. 363-401; see also p. kRas (ed.), Inkwizycja papieska w Europie (Studia i Źródła Dominikańskiego Instytutu Historycznego w Krakowie, 6), Kraków, 2010. 60 a. patschoVsky, Quellen zur böhmischen Inquisition im 14. Jahrhundert (Monumenta Germaniae Historica, Monograhien, 11), Hannover, 1985; idem, Die Anfänge einer ständigen Inquisition in Böhmen (Beiträge zur Geschichte und Quellenkunde des Mittelalters, 3), Fig. I .ILosungen and debenture bonds of the Brünn municipal administration to the local Friars Minor, 1345-1367 Fig. 1 .1Income structure of Dominicans cloister in Elbląg (inspections conducted in the years 1568 and 1571 21One of the most relevant examples in this regard with that of Cluj where the Observant Franciscans were assisted in their accounting by two individuals delegated to this purpose by the city council (Oklevéltár Kolozsvár története első kötetéhez, ed. E. jakab, Buda, 1870, no. 173 and for a discussion of similar examples in the kingdom of Hungary, see M.-M. de ceVins, L' Église, pp. 131-132). [Gdy pojawiła się kawiarnia -M. J., B. M.] to już można swobodnie. Ogrody są otwarte [R4]. prowadzonej w dniach16-20 V i 19-24 IX 2013 r. udało się dotrzeć do informacji o trzech ciekawych, nieznanych zabytkach, przechowywanych w klasztorze franciszkanów reformatów w Przemyślu (który uniknął kasaty), o nieznanej co prawda proweniencji, mogących jednak pochodzić ze skasowanych klasztorów. 32 Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu i gimnazjum w Lesznie. Było jeszcze gimnazjum w Bydgoszczy, ale ta leżała w rejencji bydgoskiej. Obie rejencje, poznańska i bydgoska, tworzyły prowincję o nazwie Wielkie Księstwo Poznańskie. Po 1848 r., mimo że wprowadzono oficjalną nazwę Provinz Posen, Polacy dalej używali nazwy Wielkie Księstwo Poznańskie. 33 Klasztor franciszkanów w Grabowie nad Prosną został skasowany w 1830 r. W tym samym roku spłonął kościół farny i na 40 lat, do momentu gdy odbudowano starą farę, zastąpił go kościół klasztorny. 34 Klasztor trynitarzy w Krotoszynie został skasowany w 1819 r. 35 Podatek konsumpcyjny płacony przez wszystkich obywateli od mielenia mąki i uboju zwierząt. 36 Wszystkie te miejscowości znajdowały się na terenie Królestwa Polskiego. [nagrobka -D. M.] zwego Kollatora Przebysława Tarnowieckiego który się znajduje w klasztorze wschowskim" 39 . Jeszcze dalej poszedł proboszcz i dziekan kościański, który dla swego kościoła zażądał m.in.: 38 Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. KA 12 236, Akta tyczące się sprzętów jakich kościoły parafialne Archidiecezji Poznańskiej potrzebują (1829). bernardynów w Kościanie został skasowany przez władze pruskie w 1826 r., zob. E. SiejkoW-Ska-aSkutja, Architektura i wyposażenie dawnego klasztoru Bernardynów w Kościanie, "Kronika Wielkopolski", 2013, 1 (145), s. 68-84. Celem badań było rozpoznanie stratygrafii wertykalnej i horyzontalnej wirydarza i wszystkich odkrytych na jego terenie obiektów. Ze względów technicznych prace podzielono na dwa etapy, z których pierwszy (wykonany w maju) objął fragment północno-wschodni wirydarza, dotychczas niebadany pod względem archeologicznym. Otwarto w tym rejonie dwa wykopy ratownicze. Wykop nr 2/2013 (3 × 5 m, powierzchnia 15 m 2 ) zlokalizowano w narożu północno-wschodnim wirydarza. Wykop nr 3/2013 (2 × 7,4 m, powierzchnia 14,8 m 2 ) usytuowano 8 m od naroża północno -wschodniego, na osi północ-południe, tak, aby jego krótszy bok przylegał do ściany północnej dziedzińca, a do jego południowego krańca zachodniego boku przylegała krawędź barokowej cembrowiny studni. Wykop ten miał charakter rowu sondażowego, w którym spodziewano się zarejestrować pełną stratygrafię wirydarza.W drugim etapie badaniami objęto studnię oraz fragmenty zachodni i południowy wirydarza. Ze względu na postawione przy elewacjach rusztowania powierzchnia wykopów sondażowych musiała ulec znacznemu ograniczeniu. Przy ścianie zachodniej, bezpośrednio na północ od schodków wejściowych, usytuowano wykop 4ryc. 1) wytyczono przy środkowym odcinku południowej ściany wirydarza, prostopadle do jej przebiegu. *Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. The document is located in the fond Komisja RządowaPrzychodów i Skarbu, no. 1304, f. 112-118v, kept at the Central Archives of Historical Records in Warsaw. Keywords historical outline, dissolution, monastery, Kingdom of Poland, Central Archives of Historical Records in Warsaw, Górniak (red.), Zakony i zgromadzenia zakonne na ziemi głogowskiej. Materiały z cyklu konferencji popularno-naukowych "Z dziejów Kościoła katolickiego na ziemi głogowskiej" zorganizowanych przez Towarzystwo Ziemi Głogowskiej oraz Klub Inteligencji Katolickiej w Głogowie w latach 2005-2008 (Biblioteka Encyklopedii Ziemi Głogowskiej, 69), Głogów: Towarzystwo Ziemi Głogowskiej, 2009, ss. 255, ilustracje, tabele, bibliografia* Publikacja jest zbiorem materiałów stanowiących rezultat trzech popularnonaukowych konferencji zorganizowanych w latach 2005-2008 pod wspólnym tytułem Z dziejów Kościoła katolickiego na Ziemi Głogowskiej. Wydano ją w serii "Biblioteka Encyklopedii Ziemi Głogowskiej", towarzyszącej Encyklopedii Ziemi Głogowskiej -wydawnictwu popularyzującemu wiedzę o regionie 1 . Książka jest podzielona na 12 rozdziałów traktujących o poszczególnych zakonach i zgromadzeniach zakonnych. Poprzedzają je Wstęp (ogólne informacje o publikacji autorstwa M. R. Górniaka) i Wprowadzenie (tło historyczne i szkic działalności zakonów w regionie, autorem jest Waldemar Hass). Autorami poszczególnych rozdziałów są: ks. Aleksander Walkowiak (Początki życia monastycznego), M. R. Górniak (Dominikanie, Elżbietanki, a także rozdziały piąty -Jadwiżanki -i jedenasty -Podstawowe dane o pozostałych zakonach i stowarzyszeniach religijnych działających na ziemi głogowskiej, który zawiera podrozdziały Beginki i begardzi, Duchacy (Duchacy de Saxia), Kanonicy regularni św. Augustyna (augustianie), Kapucyni oraz Urszulanki), o. Roland Prejs OFMCap (Franciszkanie), Monika Ożóg (podrozdział Historia jezuitów w Głogowie rozdziału Jezuici), Kazimierz S. Ożóg (podrozdział Sztuka głogowskich jezuitów rozdziału Jezuici), Paweł Łachowski (Klaryski), ks. Stanisław Brasse (Redemptoryści), s. Krescencja Huk BNDP (Służebniczki dębickie), Przemysław Słowiński (Stowarzyszenie "Cichych Pracowników Krzyża") i Rafael Rokaszewicz (Utracone na zawsze, rozdział poświęcony niezachowanym świątyniom Głogowa, z podrozdziałami Kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża, Kościół pod wezwaniem św. Piotra i Kościół pod wezwaniem św. Stanisława). Publikację zamykają tabele, w których zestawiono zakony i zgromadzenia zakonne działające na ziemi głogowskiej w średniowieczu i czasach nowożytnych, oraz obszerna bibliografia (zestawił ją M. R. Górniak). Materiał ilustracyjny znajduje się na końcu tekstu każdego z rozdziałów. Autorzy reprezentują przede wszystkim środowisko Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego im. Jana Pawła II oraz Towarzystwa Ziemi Głogowskiej 2 . * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. . i M. OżóG, Jezuici, s. 103. 14 P. łachOwSki, Klaryski, s. 129, 133. 15 Nie tylko ubarwiają tok wykładu (w rozdziale poświęconym redemptorystom czytamy, że "przez pierwsze lata [po II wojnie światowej] dojeżdżali [do kościołów w podgłogowskich wsiach] przede wszystkim rowerami. Pokonywali nimi rocznie, według obliczeń zakonnego kronikarza, ponad 15000 km", S. BraS-Se, Redemptoryści, s. 150), ale i zawierają cenne informacje. Przytoczono np. list ksieni klarysek do króla polskiego z 1632 r., P. łachOwSki, Klaryski, s. 131-132. S. BraSSe, Redemptoryści, s. 149, zestawia liczbę komunikujących w latach powojennych. 16 Ponadto w niejaką konsternację wprawiło mnie przywołanie artykułu J. Gracza, Kobieta pracująca w habicie, "Wróżka", 1997, 7, choć i do niego pewnie warto zajrzeć, zważywszy na niedostatek polskich opracowań historii beginek. W ramach uzupełnień można przywołać artykuły T. GałuSzki, Szkolnictwo konwentualne i partykularne w strukturach polskiej prowincji dominikanów XIV stulecia. Nowe ujęcie w świetle nowych źródeł, "Roczniki Historyczne", 78, 2012, oraz W. mrOzOwicza, Wokół przeniesienia klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna z Nowogrodu Bobrzańskiego do Żagania (w świetle nieznanego dokumentu z 20 IX 1284 r.), [w:] M. derwich, W. mrOzOwicz, R. żerelik (red.), Memoriae amici et magistri. Studia historyczne poświęcone pamięci Prof. WacławaKorty (1919Korty ( -1999, Wrocław 2001. Ztego typu pracą, dotyczącą badań nad monastycyzmem, mamy do czynienia w przypadku sygnalizowanej publikacji. Zebrane materiały stanowią próbę podsumowania osiągnięć europejskiej historiografii monastycznej w drugiej połowie XX w., chociaż syntetycznie uwzględnia się także wcześniejsze badania w tej materii. Publikacja powstała na bazie konferencji naukowej zorganizowanej w 2000 r. Obejmuje następujące prace: G. Penco, La storiografia monastica italiana tra aspetti istituzionali e indirizzi culturali; G. Melville, Nuove tendenze della striografia monastica di area tedesca. Le ricerche di Dresda sulle strutture istituzionali degli ordini religiosi medievali; D. Iogna-Prat, Bilan et perspectives de l'histoire monastique au pays de Montalambert et de dom Besse; B. H. Rosenwein, Views from Afar: North American Perspectives on Medieval Monasticism; F. Andrews, Monastic Historiography in England: the Late Middle Ages; C. Andenna, Studi recenti sui canonici regolari; A. Albuzzi, Il monachesimo femminile nell'Italia medioevale. Spunti di riflessione e prospettive di ricerca in margine alla produzione storiografica degli ultimi trent'anni; G. Spinelli, Iniziative di produzione storiografica sul monachesimo nell'Italia centrosettentrionale (1970-2000); E. Barbieri, Indagini di storia monastica in Lombardia e a Brescia: il problema delle fonti pergamenacee; G. Vitolo, Le ricerche in ambito meridionale; H. Houben, Monachesimo e monarchia nel Mezzogiorno normanno-svevo; G. Andenna, La storiografia su Cluny in Italia nel XX secolo; A. Lucioni, La storiografia fruttuariense; A. M. Rapetti, Alcune considerazioni intorno ai monaci bianchi e alle campagne nell'Europa dei secoli XII-XIII; N. D'Acunto, Cronache minime di storiografia camaldolese e vallombrosana; P. Guglielmonti, I certosini; M. P. Alberzoni, Le Congregazioni monastiche: le Damianite; F. Panarelli, Vergianini e pulsanesi; V. De Fraja, L'ordine florense: un quadro storiografico; G. Picasso, Due congregazioni monastiche del tardo medioevo: Celestini e Olivetani. Note storiografiche; G. Archetti, Il monachesimo bresciano nella storiografia di fine secolo; G. Mezzanotte, Restauri e funzione nello spazio monastico di San Faustino; C. D. Fonseca, Dove va la storiografia monastica in Europa? Un primo percorso di lettura. de leO (cura), L'Ordine Certosino e il papato dalla fondazione allo schizma d'Occidente, Soveria Manelli: Rubettino Editore, 2004, ss. 409 900-lecie śmierci św. Brunona z Kolonii (1101-2001) zaowocowało wieloma pracami badawczymi na tą tajemniczą postacią i nad zakonem kartuzów, który od niego wywodzi swój początek. Instrukcje, wytyczne, okólniki dyrektora Departamentu V MBP dotyczące działań przeciwkoKościołowi katolickiemu w latach 1945-1953 the Deputy Head of the Ministry of the Public Security's V Department Against Catholic Church in the years 1945-1953], ed. Adam dziurOk, Józef marecki, Filip muSiał (Normatywy Aparatu Represji, 3), Kraków-Katowice: Wydawnictwo Avalon, 2012, pp. 423 97 documents published herein, mostly signed by Julia Brystygier, Head of Department V, show the ratio of the communist authorities to the Catholic Church and the working methods of the Public Security Offices. Among them are secret instructions, letters, circulars, fragments of speeches or presentations. The individual acts were directed mainly to the Heads of Provincial Offices of Public Security. Action in relation to religious orders and congregations include: Instruction No. 30, by the director of the Department of V MBP on operational actions against Catholic organizations resulting from the amendment of the Law on Associations (including the religious orders and congregations), Letter of 31 December 1948 on the register data diocesan priests arrested, religious and nuns in the individual provinces and Instruction No. 32 of 25 August 1950 on the observation of persons acting with the religoius orders. Katarzyna rOmanOw Office of Project, Wrocław Inwentarz rękopisów do połowy XVI wieku w zbiorach Biblioteki Narodowej [Inventory of manuscripts from before the mid-16 th century in the collection of the National Library], ed. Jerzy kaliSzuk, Sławomir Szyller (Inwentarze Rękopisów Biblioteki Narodowej, 3), Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2012, pp. 278, tables papers delivered during the conference. Their authors deal with the history of the congregation and the mentality of the Bernardine Sisters as well as the architecture of the buildings occupied by the sisters, and their furnishings. The book ends with illustrations of the sisters' original church and monastery, currently owned by the local parish of the Evangelical Church of the Augsburg Confession(pp. 195-208), and the former Pauline monastery, currently belonging to the congregation (pp. 209-238). The photographs show, among others, the furnishings and liturgical objects as well as the daily life of the Bernardine Sisters. The oldest of the pictures come from the post-war period (pp. 239-252).Patrycja ziOmekOffice of Project, Wrocław 3 Z. włOdarczyk, "Konferencja naukowa 400-lecie sióstr bernardynek na ziemi wieluńskiej, Wieluń,9-10 V 2012 r. ", Hereditas Monasteriorum, 1, 2012 , 2011, pp. 221, illustrated The Chapel of Blessed Ceslaus (1711-1730) was founded by Cardinal Franz Ludwig von Neuburg and the Silesian aristocracy in the Dominican church in Wrocław. In part one, the author examines the life, cult and iconography of Blessed Ceslaus, the history of the monastery in the modern period and the history of the construction of the chapel. In part two, he presents an architectural description of the chapel. Part three contains an analysis of the ideological content of the decorations -symbolic meaning of the figures of saints, paintings, low reliefs and the sarcophagus; while in part fourth the author analyses the artistic form of the chapel -space, dimensions, the role of light. Part five explores the origins of the solutions used in the chapel -traditions of the construction of funeral chapels and models for the figures. In conclusion, the author points to links between the Wrocław chapel and Polish and Roman art; in addition, he tries to establish the authorship of the sculptures (Leonard Weber only followed designs by an unknown Roman artist or a man educated in the world of Roman art) and explain its artistic expression (concept of the interior decoration -Jan Damascen Łubieniecki, execution -Baldassare Fontana). The book includes 171 illustrations of architectural details and decoration of the chapel. Memory, Culture and Religion Warszawa, 15 V 2013 r.* W dniu 15 V 2013 r. odbyła się w Warszawie międzynarodowa konferencja pt. Memory, Culture and Religion organizowana przez Centrum Myśli Jana Pawła II i Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. *Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja. Program Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016 Cultural heritage of dissolved monasteries on the territory of former Poland and in Silesia in 18 th and 19 th c.: fate, significance, cataloguing. Programme of the Ministry of Science and Higher Education under the name of the ''National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja jest finansowany w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Jest realizowany od 6 III 2012 r., w ramach Polskiego Towarzystwa Naukowego. Jego kierownikiem jest prof. dr hab. Marek Derwich z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. W Projekcie w różnym zakresie bierze aktualnie udział 191 osób. Ich prace koordynuje Biuro Projektu, w składzie (od 1 VII 2013 r.): Angelika Lipka (sekretarz), Joanna Adamska, Katarzyna Romanow i Magdalena Gawrońska (asystentki). Lista współpracowników jest dostępna na stronie www.kasaty.pl/zespol. 1.1. Witryna internetowa Jednym z istotnych narzędzi realizacji i promocji Projektu jest stale rozbudowywana i ulepszana witryna internetowa www.kasaty.pl. 1.2. Portal Wiedzy Zespół informatyków, w składzie: mgr Patryk Dawidziuk (koordynator), mgr Szymon Sztajer, mgr Rafał Toboła i mgr Marek Wójcikowski, w ścisłej współpracy z Biurem Projektu, kontynuuje prace nad zbudowaniem Portalu Wiedzy. Uruchomiono już jego wersję testową; można z niej korzystać na stronie pw.kasaty.pl.* Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. W ramach Projektu przeprowadzono także indywidualne działania badawcze: Mgr Andrzej Buczyło (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) prowadzi kwerendę archiwalną w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, zesp. 170, Generalne Dyrektorium. Departament Prus Nowowschodnich. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Dr Joanna Dzik (Kraków) prowadzi kwerendy terenowe, archiwalne i biblioteczne na obszarze Małopolski w poszukiwaniu dzieł sztuki i druków pozostałych po skasowanych klasztorach. Dr Agnieszka Fluda-Krokos (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) kontynuuje prace nad dokumentacją i inwentaryzacją druków i archiwaliów pochodzących częściowo z dawnego klasztoru augustianów-eremitów w Książu Wielkim, znajdujących się w zakrystii miejscowego kościoła parafialnego. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Mgr Łukasz Janeczek (Uniwersytet Jana Długosza w Kielcach) kontynuuje prace nad monografią Dziedzictwo skasowanego klasztoru cystersów w Koprzywnicy w XIX w. Dr Beata Lorens (Uniwersytet Rzeszowski) przeprowadziła kwerendę w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Mgr Jerzy Łojko (Konin) kontynuuje kwerendy zmierzające do opracowania losów ostatnich zakonników ze skasowanych klasztorów na obszarze Wielkopolski. Mgr Magdalena Marosz (Archiwum Narodowe w Krakowie) opracowała inwentarz znajdujących się w zasobie AN Kraków akt pochodzących ze skasowanych klasztorów augustianów -eremitów lub dotyczących ich kasaty i losów mienia po kasacie. Przystąpiła do prac nad podobnym inwentarzem akt pochodzących ze skasowanych klasztorów augustianów-eremitów lub dotyczących ich kasaty i losów mienia po kasacie przechowywanych w innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych. Mgr Dorota Matyaszczyk (Poznań) prowadzi kwerendy archiwalne i terenowe w Wielkopolsce i na Kujawach oraz prace nad inwentaryzacją i edycją pozyskanych materiałów źródłowych. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Dr Krzysztof Mastykarz (Bydgoszcz) kontynuuje prace nad inwentarzem akt pokasacyjnych w zbiorach Archiwum Diecezjalnego w Kielcach. Mgr Ewa Mikołajczak (Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia) kontynuuje kwerendę w zbiorach Archiwum Budowlanego Miasta Wrocławia, w których znajdują się XIX-i XX-wieczne plany i projekty ilustrujące losy nieruchomości należących do skasowanych klasztorów wro-cławskich. Jej dotychczasowym rezultatem jest inwentarz dokumentacji dotyczącej losów zabudowy poklasztornej na Wyspie Piaskowej (obecnie przygotowywany do druku). Mgr Justyna Mizerka (Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie) opracowała inwentarz działu akt klasztornych w AA Gniezno. Kontynuuje prace nad pełnym opracowaniem inwentarza akt poklasztornych i urzędowych kasacyjnych znajdujących się w zasobie tego archiwum. Dr hab. Jerzy Pająk, dr hab. Marta Pieniążęk-Samek i prof. Jerzy Szczepański (Uniwersytet Jana Długosza w Kielcach) kontynuują prace nad katalogiem map, planów i rysunków architektonicznych skasowanych klasztorów przechowywanych w zbiorach Archiwum Państwowego w Radomiu. O. Alojzy Pańczak OFM (Woźniki) kontynuuje prace nad edycją XIX-wiecznego inwentarza klasztoru franciszkańskiego w Woźnikach. Mgr Krzysztof Pawlik (Wrocław) kontynuuje prace nad edycją Katalogen des hisiegen Gymnasiums so wie der Stifts-und Klosterbibliotheken in Neisse 1812 ze zbioru Archiwum Państwowego w Opolu. Dr Elżbieta Piwowarczyk (Uniwersytet Jana Pawła II w Krakowie) prowadzi kwerendy archiwalne i biblioteczne w Krakowie, przede wszystkim w tzw. Tekach Antoniego Schneidra ([1368]1773--1877), przechowywanych w Archiwum Narodowym w Krakowie, Oddział na Wawelu, zesp. 684, nr 69-71, 820-824, 1157-1160, których inwentarz opracowała. Dr Gregor Ploch (Archidiecezja Wiedeńska) opracował inwentarz znajdujących się w Archiwum Państwowym w Wiedniu akt dotyczących kasaty klasztorów (aktualnie w przygotowaniu do druku) oraz prowadzi dalsze badania nad jego uzupełnieniem. Dr Olga Miriam Przybyłowicz (Instytut Archeologii i Etnologii PAN) kontynuuje kwerendę w zbiorach Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, mającą na celu inwentaryzację znajdującej się tu spuścizny po klaryskach gnieźnieńskich. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Dr Marek Romaniuk i mgr Agnieszka Woźniak-Hlebionek (Archiwum Państwowe w Bydgoszczy) opracowali inwentarz ogólny jednostek archiwalnych zawierających materiały po skasowanych klasztorach w zbiorach Archiwum Państwowego w Bydgoszczy. Dr Mirosława Sobczyńska-Szczepańska (Uniwersytet Śląski) oraz dr Emilia Ziółkowska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika) przeprowadziły kwerendy w Archiwum Diecezjalnym w Drohiczynie oraz w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historycznym w Petersburgu. Ich rezultaty zostaną opublikowane w następnym tomie HM. Dr hab. Anna Szylar (Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. prof. S. Tarnowskiego w Tarnobrzegu) oddała do druku w serii wydawniczej Projektu książkę "Pióro żadne nie jest w stanie wyrazić jej zalet". Listy informujące o śmierci mniszek adresowane do opactwa benedyktynek w Sandomierzu w zbiorach Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu (1781-1897); wydanie nastąpi w pierwszej połowie 2014 r. Poza tym prowadzi badania archiwalne w różnych archiwach małopolskich. Prof. T. M. trajdos (Instytut Historii PAN w Warszawie) kończy prace nad wydaniem ostatnich zachowanych inwentarzy opactwa benedyktynów w Starych Trokach z lat 1797 i 1799. Druk jet przewidywany w 2014 r. *Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. liczba jest liczbą rękopisów zawierających utwór bądź utwory danego gatunku, nie zaś liczbą przekazów konkretnych utworów. teksty należy przesyłać pocztą elektroniczną na adres: hereditas.redakcja@gmail. com b) wszystkie niezbędne informacje znajdują się na stronie: www.hm.kasaty.pl 2. Objętość tekstów: a) rozprawy i edycje źródłowe: do 4 arkuszy wydawniczych b) artykuły: do 2 arkuszy wydawniczych c) polemiki i recenzje: do 1 arkusza wydawniczego d) sprawozdania, nekrologi etc.: do 0,5 arkusza wydawniczego (1 arkusz wydawniczy to 22 strony znormalizowanego maszynopisu, czyli około 40 000 znaków ze spacjami) 3. Wymagania techniczne: a) formatowanie: czcionka Times New Roman, 12 p. tekst, 10 p. przypisy b) akapity i przypisy bez wcięcia c) prosimy nie stosować żadnego dodatkowego formatowania (np. w postaci łamania szpalty i ręcznego przenoszenia wyrazów) 4. Ilustracje, tabele, wykresy: a) ilustracje: bez limitu ich liczby, przy czym w papierowej wersji czasopisma zamieszczać będziemy wyłącznie ilustracje czarno-białe -opatrzone numeracją ciągłą cyframi arabskimi, podpisami i podaniem źródła pochodzenia, np.: Ryc. 3. Pieczęć herbowa opata henrykowskiego Wincentego z 1534 r. (APWr, Rep. 88, nr 282a). 79 See also the recent dissertation: m. F. bajGeR, Česká františkánská knižní kultura knihovny minoritů, františkanů a kapucínů v průhběhu staletí, Ostrava, 2007 -unfortunately only accessable through internet; www.bajger.wz.cz/frk/. 80 Brno, Moravská zemská knihovna v Brně, Rukopisy z knihovny minoritů v Brně, sign. Mn 60. Same remark about the Order's historiography of m. kollenbeRGeR, Historiae provinciae Bohemiae fratrum Minorum Conventualium, Pragae, 1745. Archiv města Brna, Jakobska knihovna, Sbírka rukopisů Bedřicha Mitrovského, Sign. A 1.14j. Consider also V. dokoupil, Soupis brněnských tisků. Staré tisky do roku 1800, Brno, 1978. 83 j. c. bieRnacki, Speculum Minorum in quo Primigenia Religio Ordinis Minorum Conventualium Omnium Primi Ordinis Minorum, Krakau, 1688; s. wRbezanský, Nucleus Minoriticus, seu vera, et sincera relatio originis, et progressus provinciae Bohemiae, conventuum et residentiarium, Vetero Praga, 1746.81 Brno, Moravská zemská knihovna v Brně, Rukopisy z knihovny minoritů v Brně, sign. M 59. Inventory: Soupis rukopisů knihovny brněnskych minoritů, připravil Státní vědecká knihovna, Brno, 1953. 82 Brno, 85 For Bohemia, such documents are only edited with regard to the Observants; cf. G. FusseneGGeR, Statuta observantium provinciae Bohemiae annis 1471 et 1480 condita, AFH, 47, 1954, pp. 367-384. For the Poor Clares: o. m. pRzybyłowicz, Statuty klarysek znojemskich z 1436 roku. Gradacja wykroczeń i kar w świetle reguły oraz wybranych źródeł wydanych dla klasztorów klarysek prowincji czesko-polskiej XV i XVI wieku, [in:] a. Radzimiński, d. kaRczewski, z. zyGlewski (eds.), Sanctimoniales. Zakony żeńskie w Polsce i Europie Środkowej (do przełomu XVIII i XIX wieku), Bydgoszcz-Toruń, 2011, pp. 80-104. Olomoucz anno 1353; inventory: j. tRuhlář, Catalogus codicum manu scriptorum latinorum, qui in C.R. Bibliotheca publica atque Universitatis Pragensis asservantur, 2 vols.,86 Among the relevant archival material of medieval origin, the manuscript V F 29 of the Narodní Knihovna v Praze/Nationalbibliothek in Prag; it contains passages on the interpretation of the rule and some regulations of local provincial chapters: Expositio regulae, moniciones fratrum minorum in Capitulo Znojmensi a.d. 1412 ordinate, Collationes ad fratres min., Formularius epistolarum magna ex parte usuio fra- trum minorum accomodatus; or ibidem, sign. IV G 30, fol. 226a-226b: Ordinationes capituli Franciscanorum celebrati in .90 i. hlaVáČek, Das öffentliche Notariat in den böhmischen Ländern von den Anfängen bis zur hussitischen Revolution, [in:] Notariado público y documento privado. De los origines al siglo XIV. Actas del VII. Congreso Internacional de Diplomática Valencia 1986 (Papers i Documenti Codex diplomaticus et epistolaris Bohemiae, its Moravian counterpart, the Codex diplomaticus et epistolaris Moraviae as well as the Regesta Bohemiae et moraviae aetatis Venceslai IV. (1378 dec. -1419 aug.16); many of these fundamental sources are now accessible through the internet by the Centrum medievistických studií, cf.: http://cms.flu.cas.cz/. 92 Further indication in i. hlaVáČek, Cartularies and the Preservation of Documents in the Archives of the Bohemian Crwon before the Hussite Revolution, [in:] a. j. kosto, a. winRoth (eds.), Charters, Cartularies, and Archives. The Preservation and Transmission of Documents in the Medieval West (Papers in Medieval Studies,wesen, [in:] o. auGe, F. bieRmann, c. heRRmann (eds.), Glaube, Macht und Pracht. Geistliche Gemeinschaften des Ostseeraumes im Zeitalter der Backsteingotik (Archäologie und Geschichte im Ostseeraum, 6), Rahden, 2009, pp. 339-348. 91 Apart from the collections like RBM (cited in n. 40), the MVB (cited in n. 65), one should mention the 17), Toronto, 2002, pp. 137-150. 93 k. jiŠkoVá, e. doležaloVá (ed.), Pozdně středověké testamenty v českých městech. Prameny, metodologie a formy využití. Sborník přispěvků z konference uspořadané 30. listopadu 2005 Archivem hlavního města Prahy a Historickým ústavem Akademie věd České republiky, Praha, 2006; t. kRzenck, Books in late medieval wills in Bohemia, "Annual of medieval studies at Central European University Agnes of Bohemia the meticulous division of 96 E.g.: Summa Cancellariae. Cancellaria Caroli IV, ed. F. tadRa (Historický archiv, 6), Prag, 1895, pp. 201s., no. 353, reporting an incidence, where the St James friary served as a place of refuge. Furthermore: F. tadRa, Acta Judiciaria, passim; discussion on this type of source: The Records of the Medieval Ecclesiastical Courts, ed. c. donahue, vol. 1: The Continent: Reports of the Working Group on Church Court Records (Comparative Studies in Continental and Anglo-Saxon Legal History, 7),Cancellaria Arnesti. Formelbuch des ersten Prager Erzbischofs Arnest von Pardubic, nach einer Handschrift der k. k. Universitäts-Bibliothek, "Archiv für Österreichische Geschichte", 61, 1880, pp. 267-597. 97 102 j. k. VyskoČil, Legenda blahoslavené Anežky a čtyři listy sv. Kláry. Kritický rozbor textový i věcný legendy a čtyř listů s nejstarším (původním) textem milánského rukopisu, Praha, 1932; Candor lucis eterne -Glanz des ewigen Lichts. Die Legende der heiligen Agnes von Böhmen, übersetzt von J. schneideR, mit einer Einleitung von C.-F. Felskau (Johannes-Duns-Skotus-Akademie für franziskanische Geistesgeschichte und Spiritua-lität, 24), Mönchengladbach, 2007. 103 Candor lucis eterne, cap. [V], miraculum nos. 11, 12, 13+15, pp. 36-38, 65-68. 104 F. piGozzo, I denari dei pellegrini. Oblazioni votive e istituzioni ecclesiastiche nell'Italia centrale alla fine del XIV secolo, [in:] F. ammannati (ed.), Religione e istituzioni religiose, pp. 743-753; see also: h. manikowska, h. zaRemska (eds.), Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy (Colloquia Medievalia Varsoviensia, 2), Warszawa, 1995; j. hRdina, Die Topographie der Wallfahrtsorte im spätmittelalterlichen Böhmen, [in:] F. Šmahel (ed.), Geist, Gesellschaft, Kirche im at least, the ostensio of the Krumlov Franciscans pertains to this context; cf. Narodní knihovna v Praze, sign. XIV B 15: Martyrologium praecedente Calendario Necrologium mon. fr. min. p. Francisci Crumloviensis continente Ordo ostendendarum.105 Narodní knihovna v Praze, sign. IV G 30, fol. 226a-226b (like n. 86); also: Olomouc/Olmütz, Státní Vědecká Knihovna v Olomouci, sign. M II 15: Chronicarum fragmentum. 106 Beyond the already mentioned publications: l. lemmens, Die Franziskanerkustodie Livland und Preussen. Beitrag zur Kirchengeschichte der Gebiete des Deutschen Ordens,Düsseldorf, 1912. 107 To my knowledge, the relations between the ecclesiastical court and the Friars have not been investigated yet ; see their itemization: R. m. nickel, Zwischen Stadt, Territorium und Kirche: Franziskus' Söhne in Westfalen bis zum Beginn des Dreißigjährigen Krieges, downloadable on the University's page: http://www -brs.ub.ruhr-uni-bochum.de/netahtml/HSS/Diss/NickelRalfMichael/diss.pdf; pp. 186, 399, with reference to the court in Münster, where the court gave permission for the requested begging districts. here especially the contributions of skála and sRámek on the Bohemian libri.108 Recently: k. uRbánkoVá, Brněnské berní rejstřiky z přelomu 14. a 15. století (Prameny dějin moravských, 15), Brno, 2008; on the scope of this tradition: R. noVý, Soupis městských knih, pp. 39-49. On this type of source: i. ebeloVá, Libri Civitatis. Zur Edition der ältesten Stadtbücher Böhmens und Mährens, [in:] m. thumseR, j. tandecki (eds.), Editionswissenschaftliche Kolloquien 2005/2007. Methodik -Amtsbücher, digitale Edition -Projekte (Publikationen des Deutsch-Polnischen Gesprächskreises für Quellenedition, 4), Toruń, 2008, pp. 77-97; in addition: F. debus (ed.), Stadtbücher als namenkundliche Quelle. Vorträge des Kolloquiums vom 18.- 20. September 1998 (Abhandlungen der Geistes-und Sozialwissenschaftlichen Klasse -Einzelveröffentli- chungen, 7), Stuttgart, 2000, 109 V. Dokoupil, Soupis rukopisů z knihovny minoritů v Brnĕ, františkánů v Moravské Třebové a premonstrátů v Nové Říši. Catalogus codicum manu scriptorum, qui in Bibliothecis Fratrum Minorum Brunensium, Fratrum Ordinis Sancti Francisci Moravotriboviensium, Fratrum Ordinis Praemonstratensis Neoreischensium asserva- bantur (Soupisy Rukopisných Fondů Universitní Knihovny v Brnĕ, Catalogi codicum manu scriptorum in Bibliotheca Universitatis Brunensis asservatorum, 3), Praha, 1959. the debenture bonds (Fig. I), second by a comparison with other religious institutes on the spot 110 : 1 In the abundant literature on the subject the works by l. k. little, Religious poverty and the profit economy in medieval Europe, London, 1978; G. melVille, a. kehnel (eds.), In proposito paupertas. Studien zum Armutsverständnis bei den mittelalterlichen Bettelorden (Vita regularis, 13), Münster, 2001; V. mäkinen, Property rights in the late medieval discussion on Franciscan poverty (Recherches de théologie et philosophie médiévales, 3), Louvain, 2001; R. sickeRt, Wenn Klosterbrüder zu Jarmarktsbrüdern werden. Studien zur Wahrnehmung der Franziskaner und Dominikaner im 13. Jahrhundert (Vita regularis, 28), Münster, 2006; n. béRiou, j. chiFFoleau (dir.), Économie et religion. L'expérience des ordres mendiants (XIII e -XV e siècles) (Collection d'histoire et d'archéologie médiévales, 21), Lyon, 2009 can also be referenced. For all the works mentioned, a detailed summary of the latest state of the research is given.2 Economic bases of mendicant activities in the state of the Teutonic Order until mid-15th c. have been partially discussed in multiple works devoted to selected monastic communities; see h. eysenblätteR, Die Klöster der Augustiner Eremiten im Nordosten Deutschlands, "Altpreußische Monatschrift", 35, 1898, pp. 357- -391; w. Roth, Die Dominikaner und Franziskaner im Deutsch-Ordensland Preußen bis zum Jahre 1466, Olden- burg i. Gr., 1918; G. a. donneR, St. Erich in Danzig, "Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins", 29, 1930, 3, pp. 39-47; e. j. Guttzeit, Das Kloster Patollen (zur heiligen Dreifaltigkeit) innerhalb der Geschichte des Rittergutes Gross Waldeck, Kreis Pr. Eylau, [in:] e. bahR (ed.), Studien zur Geschichte des Preussenlandes. Festschrift für Erich Keyser zu seinem 70. Geburtstag dargebracht von Freunden und Schülern, Marburg, 1963, pp. 195-215; a. kunzelmann, Geschichte der deutschen Augustiner-Eremiten, vol 3: Die bayerische Pro- vinz bis zum Ende des Mittelalters, Würzburg, 1972; vol. 5: Die Sächsisch-Thüringische Provinz und die Sächsische Reformkongregation bis zum Untergang der Beiden, Würzburg, 1974; z. kRatochwil, Augustia- nie w Chojnicach (1356 -1819), "Rocznik For an inventory of this type of documents, see R. kubicki, Participationem, pp.64-70, 79-80. church redecorations and donations for selected monasteries, including mendicant ones; the second one usually contained instructions regarding the fortune, such as: determining the inheritors, bequests for relatives and compensations for obligations. The largest collection of original documents of this type in Royal and Teutonic Prussia comes from Elbląg. Only one mendicant monastery belonging to Dominicans operated in the city and was founded in the year 1239. The documents are now kept in the Gdańsk State Archive, in the section of the former municipal archive of Elbląg 16 . Most of them are from the second half of the 15 th c. Among the total number of 150 testaments, 33 documents are dated 1409-1454, 25 are dated 1455-1466, and as many as 87 come from the period between 1466 and 1515. The analysis of the content of the mentioned documents shows that the amount of about 5300 marks was bequeathed for religious purposes and for the poor. On the other hand, the global amounts of cash bequests mentioned in the indicated documents can be estimated to be at least 25700 marks. A little over 20% of cash bequeathed in testaments was allotted to religious purposes. From this portion, 34% of bequests was given to the St. Nicholaus parochial church in the Old Town of Elbląg, 16% for the poor, 13% for financing pilgrimages, 10% for the Dominican monastery and church, and 8 % for urban and suburban hospitals. It is interesting that instructions for the local Dominican monastery were present in a total of 67 documents, that is almost a half of all (45%) the documents which have survived to our times17 . The documents also contain instructions for mendicant monasteries in other cities. However, their situation is much less impressive. In the case of the largest urban centre in the area, Gdańsk, the original documents are preserved to a rather limited extent. In most cases we know their content only from entries in magistrates' books. The content of books from the second half of the 15 th c. has been examined for this aspect by Beata Możejko 18 . She found a total of 147 testament instructions from the period between 1426 and 1521, including as many as 96 from the period between 1455 and 1476, and 45 from the period between 1499 and 1503. In the analysed entries from the years 1466-1503, a total of 28 instructions stipulating religious purposes (churches, monasteries and ho-16 APGd, Elbląg City Records, cat. no. 368. A partial inspection of the collection, though with outdated signatures of the documents is provided in the work by e. Volckmann, Katalog des Elbinger Stadtarchivs,14 Ibidem, pp. 78-84. 15 APGd, Elbląg City Archives, Collection of Elbląg documents, 368/II,75. Elbing, 1875; R. kubicki, Testamenty elbląskie z XIV -początków XVI w. -charakterystyka wraz z listą testatorów w układzie chronologicznym, "Rocznik Elbląski", 20, 2006, pp. 199-208. For an analysis of burghers' religio- usness based on the testaments see R. kubicki, Formy pobożności w mieście późnośredniowiecznym w świetle zapisów na rzecz kościoła i biednych w testamentach elbląskich (XV-początek XVI w.), "Zapiski Historyczne", 76, 2011, 2, pp. 8-27. 17 R. kubicki, Formy pobożności, pp. 21-22. 18 b. możejko, Gdański mieszczanin w obliczu śmierci. Zapisy testamentowe z II połowy XV w. (na podsta- wie księgi ławniczej), [in:] b. śliwiński (ed.), Mieszczanie, wasale, zakonnicy (Studia z Dziejów Średniowiecza, 10), 2004, pp. 127-162; eadem, Rozrachunek z życiem doczesnym. Gdańskie testamenty mieszczańskie z XV i początku XVI wieku, Gdańsk, 2010, pp. 27-47. Important comments to this works were submitted by w. dłuGokęcki, W sprawie późnośredniowiecznych testamentów gdańskich, "Zapiski Historyczne", 76, 2011, 3, pp. 115-139; p. łozowski, O pożytkach z kwantyfikacji w badaniach nad średniowiecznymi testamentami, "Roczni- ki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", 72, 2012, pp. 227-236. ). Source: The protocol from the inspection conducted in 1568 by order of Hosius is currently to be found in Archdiocesan Archives inOlsztyn, Bishop's Archives, documents, B 1A, vol. 1,. Here, we are using its nineteenth-century transcript made by h. F. Neumann in Archives in Frombork (formerly Frau-The storage location of archival sources on mendicant monasteries in Royal and Teutonic Prussia Map 1. The Cloisters in the State of Teutonic Order in Prussia (in the 2 nd half of the 15 th century) Olsztynie) oraz w dawnym archiwum zakonu krzyżackiego, obecnie przechowywanym w Berlinie (Dahlem). W większości przejęte zostały przez archiwa z opuszczonych klasztorów w XVI w. (archiwa w Gdańsku i Toruniu) i w trakcie kasaty klasztorów w XIX w. (archiwum w Pelplinie). Dopełnieniem ich są dokumenty wytworzone i przechowywane w archiwach miejskich, w związku z funkcjonowaniem w tych ośrodkach klasztorów żebraczych. Źródła te dają pewien wgląd w strukturę dochodów klasztorów żebraczych z tych terenów. Poważnym utrudnieniem jest natomiast brak akt rachunkowych. Właściwa ocena zachowanych źródeł jest możliwa tylko gdy będą rozpatrywane kompleksowo przekazy zarówno zawarte w źródłach poklasztornych, jak i pochodzące z dokumentów miejskich. Dopiero pełne wykorzystanie tych ostatnich może dać właściwy obraz sytuacji ekonomicznej i funkcji społecznej spełnianej przez mendykantów w miastach.enburg), APGd, 492/814, p. 48-49 Annexe 1 Place of storage Archival section State Archives in Gdańsk Gdańsk City Archives, section Privileges until 1814 and letters until 1525, sec- tion 300,D/46: monasteries in Gdańsk (Dominicans, Franciscans, Carmelites) Magistrates' books, section 300,43 Elbląg City Archives, Collection of Elbląg documents State Archives in Toruń Dominican monastery records Franciscan monastery records Diocesan Archives in Pelplin monastica XIV, Dominican monastery in Toruń Archdiocesan Archives in Olsztyn Bishop's Archives, documents, D 1 Archives of the Polish Province of Dominicans in Cracow Gd 1, loose files of the Gdańsk monastery Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz Berlin Dahlem XX. HA, Staatsarchiv Königsberg, Ordensfolianten (OF), Ordensbriefarchiv (OBA) Pergament-Urkunden Rafał kubicki Uniwersytet Gdański Źródła do dziejów ekonomii żebraczej w Prusach Królewskich w XV i początkach XVI w. Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki kwerendy dotyczącej źródeł do dziejów żebraczej ekonomii na przykładzie klasztorów z terenu państwa zakonu krzyżackiego w Prusach, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów, które po 1466 r. weszły w skład Rzeczypo- spolitej jako tzw. Prusy Królewskie i które w większości składały się z terenów Pomorza Gdańskiego, opanowanych przez zakon krzyżacki po 1308 r. W państwie zakonu krzyżackiego w Prusach, a później w Prusach Królewskich i Krzyżackich działały konwen- ty czterech zgromadzeń żebraczych: dominikanów, franciszkanów i franciszkanów obserwantów, augustianów-eremitów oraz karmelitów. Dokumentacja dotycząca wymienionych klasztorów zachowała się do naszych czasów w bardzo różnym stopniu. Materiały te są rozproszone w zbiorach kilku archiwów państwowych (Gdańsk, Toruń) i kościelnych (archiwa diecezjalne w Pel- plinie i Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 67-77 Gergely kiss Pécsi Tudományegyetem (Université de Pécs) Les chartes de fondation des couvents mendiants en Hongroi médiévale avec clauses de dotation et les chartes de donation Le volume des sources primaires 1 Cf. http://archivum.ferencesek.hu/letoltes/fondjegyzek/XII.1%20Antemohacsiana.htm -2/11/2012. 2 Cf. http://archivum.ferencesek.hu/index.php?modul=dokumentumok&ut=III.%20Lev%E9lt%E1r&be-hiv=02%20Fondjegyz%E9k.htm -2/11/2012. 3 Cf. http://leveltar.katolikus.hu/index.htm?http&&&leveltar.katolikus.hu/domonkos.htm -14/3/2013.4 La section Q est celle des chartes médiévales originales conservées aux ANH, tandis que la section U est celle des photos des chartes conservées dans d'autres archives hongroises et étrangères. Une base de données numérisée est à la disposition des chercheurs (« DL-DF 4.3. ») qui contient un inventaire des sources par fonds et une série de publications des chartes numérisées. Depuis quelques années, les chartes des deux sections sont con-sultables en ligne sur le site des ANH : http://mol.arcanum.hu/dldf/opt/ a100516htm?v=pdf&a=start. . 9 L'originale est conservée aux ANH : Magyar Nemzeti Levéltár, Mohács előtti Gyűjtemény, Diplomatikai Levéltár [désormais : DL], 6692. Le texte latin a été édité dans Codex diplomaticus Hungarie ecclesiasticus ac civilis, éd. Gy. FejéR, t. 9, partie 5, Budae 1834, p. 401-405. Le testament a été récemment commenté et édité (en français) par M.-M. de ceVins, Le testament d'Élisabeth Lokietek, reine de Hongrie et de Pologne (1380) : remarques introductives, « Mémoire des princes Angevins », . En 1524, la veuve de François Koprer octroya au couvent franciscain de Beszterce (Bistriţa, RO) un jardin, à charge pour eux10 La catégorisation essaie de respecter le mieux possible les éléments du questionnaire. Cf. : http://margec.tge-adonis.fr/Margec/wordpress/?page_id=117. 11 « Comes Nicolaus de Peren ab una, ac religiosi viri fratres, Iohannes provincialis totius ordinis heremitarum S. Augustini in regno Hungarie constituti, ac Herke de Sarus et Nicolaus de Harapkou monasteriorum priores, pro se et pro toto ordine ipsorum ab altera. Ad nostram personaliter accedendo presentiam, idem comes Nicolaus exstitit confessus ministerio vivae vocis, quod quamdam possessionem suam emptitiam Harapkou predictam [...] cum omni plenitudine iuris possessionarii et proprietatis, ac patronatus ecclesie Beatorum Symonis et Iudae apostolorum [...] spontanea voluntate sua legasset, immo legavit, tradidit, donavit et assignavit monasterio S. Spiritus in dicta possessione Harapkou per ipsum constructo ac consequenter prenotato ordini et fratribus sub regula Sancti Augustini predicti ibidem degentibus et Deo devote famulantibus ob remedium et salutem animarum suorum predecessorum et omnium [...]. » -Codex diplomaticus, t. 8, partie 3, Budae 1832, p. 712-713. Le transfert exprime la décision du donateur, tandis que l'assignation représente l'entrée en possession officielle du destinataire de la donation. 12 Dans ce cas-là, on a la chance d'avoir au moins une idée de la valeur approximative du bien reçu. Presque vingt ans plus tard, le couvent des Prémontrés de Jászó confirma la réalisation de la fondation et du transfert d'Harapkó : « Conventus Beati Joannis Baptiste de Jaso. Testatur quod Nicolaum de Peren claustrum S. Spiritus in Harapko construi fecisse et hanc possessionem eidem in perpetuum contulisse ac dein litibus intervenientibus eo deventum [!] esse, ut vel ipsum illud bonum vel aliquod ex sequentibus monasterio illi daretur, videlicet Mohnya, Jaccabvagasa, Hikno, Zenthkereszt, Jamdarvagasa et Corlathvagasa et datum et adiunctum fuisse Mohnya in equivalentiam e consensu ac testimonio palatini. Anno Domini MCCCLXIo. » -Codex diplomaticus, t. 9, partie 7, Budae 1842, p. 206. . Cf. la charte de donation(3 IV 1531) de Zsófia, princesse de Masovie, veuve du palatin István Bátori dans laquelle elle obligea les Franciscains de Varasd (Varaždin, CRO) à respecter son droit de préemption dans le cas où ils auraient l'intention de vendre le bien foncier offert : « [...] si prenotati fratres prescriptas possessiones Also et Felsew Kochan [Alsó-et Felsőkocsány] temporum in processus tenere nollent, non possent aut recusarent, vel autem forte ipsas possessiones cuipiam a se ipsis et per consequens a dicto claustro eorum vendere et alienare ascribereque vellent et niterentur, extunc easdem prenonate illustri domine Sophie duci etc. et Anne filie eiusdem ex prefato quondam spectabili et magnifico domino Stephani de Bathor progenite sive ipsarum heredibus et nemini alteri iuxta estimationem proborum virorum, quam ipsi super premissis duabus possessionibus protunc semoto omni dolo, timore atque favore alterius partis vel aliorum quorumpiam, solumque Deum et eius iustitiam pre oculis habentes facere debebunt, vendere et ascribere possint, et nec valeant modo aliquali. » -, Egyháztörténeti emlékek a magyar hitújítás korából, vol 2 : (1530-1534), éd. V. bunyitay, R. Rapaics, J. kaRácsonyi (dir.), Budapest 1904, n°118. 16 Magyar Nemzeti Levéltár, Mohács előtti Gyűjtemény, Diplomatikai Fotótár [désormais : DF], 277220 ; Erdélyi okmánytár. Oklevelek, levelek és más írásos emlékek Erdély történetéhez = Codex diplomaticus Transsylvaniae. Diplomata, epistolae et alia instrumenta litteraria res Transsylvanas illustrantia, éd. zs. jakó, t. 1 : (1023-1300) Publicationes Archivi Hungariae Nationalis, 2, Series fontium, 26), Budapest 1997, n°597. 17 Cf. la charte de donation du roi Ladislas IV (1272-1290) en faveur des Ermites de saint Augustin d'Esztergom : « Rex Ladislaus IV. donat monachis ordinis Sancti Augustini, in monasterio Sancte Anne de Strigonio pro edificatione seu potius extensione monasterii terram Armenorum, Kunchilmo comiti antea promissam usque ad terram capituli Strigoniensis et ad aliquas aquas ut studium theologicum ibi allatur. Anno Domini MCCLXXXI » -DF, 238274, et Codex diplomaticus, t. 5, partie 3, Budae 1830, p. 77-78. 18 Cf. DF, 29986 ; Anjou-kori oklevéltár = Documenta res Hungaricas tempore regum Andegavensium illistrantia 1301-1387 (désormais : AOklt.), t. 10 : 1326, éd. L. blazoVich, Budapest-Szeged 2000, n°113. 19 Parmi de nombreux exemples, cf. les suivants : 15 I 1455 (Jean Maróti aux Franciscains de Segesd, DL, 14915) ; 6 I 1464 (Simon Clomp et Christian Rod en faveur des Dominicains de Kronstadt, Urkundenbuch zur Geschichte der Deutschen in Siebenbürgen, vol. 6: 1458-1473, ed. G. Gündisch, Hermannstadt 1981, n o 3344) ; 1479 (A. beke, A kolozsmonostori konvent levéltára, « Történelmi Tár », 1889-1896, n°s 244 et 245) ; 5 XI 1488 (Pierre Septei aux Ermites de saint Augustin de Buda, DL, 93590).15 . G. wenzel (Monumenta Hungariae historica = Magyar történelmi emlékek, Magyar Tudományos Akadémia Osztály, 1, Okmánytárak = Diplomataria[3], 2,3), Pest 1870, p. 93. En 1271 son fils, le roi Étienne V (1270-1272), après s'être rendu compte de la situation précaire des moniales, accorda l'immunité du paiement de la même taxe royale (« collecta ») aux habitants du comitat de Pozsony -DL, 2210 ; Codex diplomaticus, t.5, partie 1, Budae 1829, p. 141-142 ; Regesta regum stirpis Arpadianae criticodiplomatica = Az Árpád-házi királyok okleveleinek kritikai jegyzéke, éd. I. szentpéteRy (désormais: RA), t. 2 : Diplomata regum Hungariae ab anno <MCCLV> MCCLXX usque ad annum MCCCI complectentia, partie 1 : 1255-1272, Budapest 1943, n° 2108). 23 En 1455, Jean Maróti libéra les paysans de la bourgade de Verőce (Virovitica, CRO) du paiement de la nona ; en contrepartie, les Mineurs devaient célébrer une messe par semaine à l'autel de Saint-Bernard, tandis que les Prêcheurs du couvent de Saint-Sauveur furent obligés de célébrer un service similaire le samedi -DL, 14915. 24 DF, 291741 ; AOklt, t. 14 : 1330, T. almási, Gy. kRistó, Budapest-Szeged 2004, n°529 ; Vetera monumenta, t. 1, p. 640-641. 25 De tels actes ne sont pas très fréquents, au moins en l'état actuel de la recherche. D'après une charte de 1479, la femme de Jean Dengelegi Pongrác, Élisabeth, fonda à Kolozsvár (Cluj-Napoca, RO) un autel dans le couvent dominicain de la Vierge -a. beke, A kolozsmonostori konvent. De même, des fondations pieuses faites en faveur des Franciscains de Segesvár (Sighişoara, RO) sont mentionnées dans la charte de donation de Jean Maróti -1455, DL, 14915. 26 Par exemple, en 1296 pour les Franciscains de Pozsony (Bratislava) -Codex diplomaticus, t. 6, partie 2, Budae 1832, p. 52-53 ; en 1400 pour les Frères mineurs d'Esztergom -ZsO, t. 2,2 : (1407-1410), éd. E. mályusz (A Magyar Országos Levéltár kiadványai, 2, Forráskiadványok, 4), Budapest 1958, n°242 ; même année pour les Ermites de Saint Augustin de Pécs -ibidem, n°647 ; également en 1400 pour les Prêcheurs de Kolozsvár (Cluj-Napoca, RO) -ibidem, n°664. 27 Par exemple, aux Franciscains d'Alsán en 1411-1412 -DL, 9927, 92413. 28 En 1455 János Hunyadi élargit la donation faite par Ladislas V pour la « reformationem prefati claustri » des Prêcheurs de Beszterce (Bistriţa) -DF, 286592, 286594 ; Urkundenbuch zur Geschichte der Deutschen in Siebenbürgen, t. 5 : 1438-1457. Nr 2300-3098, éd. G. Gündisch, Hermannstadt 1975, n°2992. De même, le roi Ladislas V en faveur des Dominicains de Brassó (Braşov) -ibidem, n°3016]. 29 Le « comes » Herbord et son épouse, Élisabeth, léguèrent au chapitre cathédral de Gyulafehérvár (Alba Iulia) deux biens fonciers à condition qu'ils paient 50 marcs dans le cas où les biens seraient transmis avant leur mort. Une deuxième disposition entrerait alors en vigueur : les Dominicains d'Alvince recevraient 10 marcs s'ils arrivaient à fonder leur communauté (« conventus ») -DF, 277220 ; Erdélyi okmánytár, t. 1, n°597. 30 Ainsi, dans le testament de Nicolas, fils de Myko (1308) : « Item vineam meam in territorio Strigoniensi Syoni similiter relinquo domui sancte Anne de Strigonio [ordinis eremitorum S. Augustini], ita, quod dimidietatem eiusdem vinee statim habeant pro anima domine uxoris mee, aliam autem partem post mortem meam ipsi iidem fratres predicte domus sancte Anne sine aliqua contradictione possideant perpetuo pro salute anime mee et uxoris mee, ut est dictum » -DF, 248150. . La donation testamentaire pouvait aussi contenir une double obligation : une mise en possession immédiate et un transfert post mortem30 .Les donateurs léguaient parfois du numéraire sans préciser comment il devait être utilisé31 ; mais, plus volontiers, ils l'affectaient à telle ou telle destination. Les mobiles se ressemblent : achat d'objets liturgiques 32 , (re)construction des bâtiments, fondation pieuse, etc. De même, des éléments très variés caractérisaient les testaments. Outre les ressources en espèces, des biens fonciers 33 , des laboureurs-serviteurs, des bâtiments 34 , « dos et res parafernales » 35 , des objets de valeur Au terme de cette courte présentation, on peut se demander dans quelle mesure ces « chartes de fondation » et de « donation » contribuent à remplir le questionnaire établi et si elles atteignent la « masse critique » permettant de relier les éléments représentés par les donations et ceux du questionnaire. Elles représentent plus ou moins les mêmes types et formes de dotations que les autres sources, quelles soient directes (achats et ventes, inventaires) ou indirectes (procès-verbaux, urbaria, actes des autorités urbaines, licences, visites). Il manque cependant des rubriques très importantes dans les « chartes de donation » : quêtes et aumônes, revenus du travail des frères, intérêts du prêt. Malgré le manque de chartes de fondation, les « chartes de donation » procurent des informations abondantes sur les différentes formes du soutien, même si les guillemets montrent la nécessaire prudence et l'hésitation dans l'usage catégorique d'une typologie documentaire. Les donations directes et indirectes, comme formes majeures, et le contenu des dispositions permettent d'établir un système d'orientation, voire une « typologie d'orientation ». 31 Par exemple, avant 1489, László, fils de Herman Grebeni -DL, 102297. 32 Par exemple, Dénes Veres en 1453 en faveur des Franciscains de Marosvásárhely (Târgu Mureş) -DL, 29277. 33 DL, 311 ; Codex diplomaticus, t. 4, partie 1, Budae 1829, p. 369-370 ; RA, t. 1 : Diplomata regum Hungariae ab anno MI. usque ad Annum MCCLXX. complectens, Budapest 1923, n o 865 (1247). Monumenta historica liberae regiae civitatis Zagrabiae. Povijesni spomenici grada Zagreba, éd. I. K. tkalČić, t. 1, Zagreb 1868, p. 12 (1384) ; ZsO, t. 1 : (1387-1399), éd. E. mályusz (A Magyar Országos Levéltár kiadványai, 2, Forráskiadványok, 1), Budapest 1951, n°3871 (1399) et t. 2,2, n°52 (1400). 35 DL, 36397, p. 28 ; A kolzsmonostori konvent, n°2562 (1486). 36 Une ceinture argentée fut léguée aux Franciscains de Sopron au titre de la construction du couvent (1510). Voir DL, 2496 ; Sopron szabad királyi város története. Oklevéltár, éd. J. házy, t. 1, partie 6, Sopron 1932, n°238. 37 Codex diplomaticus, t. 9, partie 4, Budae 1837, n°93. 38 DL, 30356 ; Codex diplomaticus patrius = Hazai okmánytár, t. 8, Budapest 1891, n°97 (1277) ; DF, 253634 ; ÁÚO, t. 10, éd. G. wenzel (Monumenta Hungariae historica = Magyar történelmi emlékek, Magyar Tudományos Akadémia Osztály, 1, Okmánytárak = Diplomataria, [3]), Budapest 1873, p. 115 ; Monumenta diplomatica civitatis Budapest = Budapest történetének okleveles emlékei, t. 1 : (1148-1301), éd. A. GáRdonyi,Budapest 1936Budapest , p. 283 (1293.36 , des outils, des armes, des vivres, des animaux 37 ou la combinaison de ces éléments 38 composaient le socle des donations testamentaires. 34 Gergely kiss Uniwersytet w Peczu Dokumenty fundacyjne klasztorów mendykanckich na Węgrzech z klauzulami dotyczącymi uposażenia oraz dotyczące nadań Streszczenie Niezwykle trudno ustalić faktyczną liczbę tytułowych dokumentów. W pierwszej części autor przedstawia ich stan zachowania. Niektóre zakony mendykantów miały tę przewagę, że prowadziły własne archiwa. Inne ich nie miały, a ich dokumenty zostały rozproszone w kilku innych (zazwyczaj powiązanych) archiwach na Węgrzech lub poza ich granicami. W drugiej części autor dokonuje analizy tych dokumentów. Porządkuje je tematycznie oraz stara się ustalić główne rodzaje da- rowizn (ziemia, budynki, dzierżawa, myto, zwolnienia od podatku, przedmioty wartościowe), uwzględniając rozróżnienie na darowizny pośrednie i bezpośrednie. mendicant orders, friars, economy of mendicant convents, income of mendicant friaries, charters of foundation, charters of donation, medieval HungaryCe sont les documents comptables qui nous permettent de mieux connaître la gestion économique dans la vie quotidienne des couvents. Cependant, il nous en est resté très peu en Hongrie et eux aussi sont fragmentaires. Leur trait commun est de ne pas avoir été destinés à l'usage intérieur du couvent, mais à celui du patronus voire à la gestion de la ville. Cela détermine évidemment leur contenu, tout en éclairant un aspect particulier de la relation entre le couvent et la ville exerçant le droit de patronage.Outre les livres de comptes de Sopron, les plus connus, nous avons encore des fragments de comptes des couvents des Carmes d'Eperjes (Prešov), des Ermites de saint Augustin de Bártfa (Bartfeld, Bardejov) et des Dominicains de Selmecbánya (Schemnitz, Banská tiavnica). Ces documents sont non seulement beaucoup moins longs que ceux de Sopron, mais plus monotones aussi. Dans les livres de Sopron, nous trouvons de nombreuses données sur l'approvisionnement des religieux ; tandis que dans ceux de Selmecbánya nous n'avons pas vraiment d'éléments semblables -à part un achat de carottes... -, bien que les frères aient régulièrement tenu un registre sur le « Tafelgeld » collecté dans l'église. Au lieu de fournir des renseignements sur l'approvisionnement des religieux, il indique les frais d'entretien et de gestion de l'église ; il en est de même dans les comptes du couvent d'Eperjes (Prešov).Il faut également mentionner quelques autres sources : les livres de comptes urbains, qui peuvent également contenir des données sur les couvents locaux ou des environs, tels les registres de la ville de Nagyszeben (Hermannstadt, Sibiu) 1 ou de la bourgade de Galgóc (Hlohovec) 2 . Les documents comptables établis à Buda pour le duc polonais Sigismond Jagellon 3 méritent une analyse spécifique. Ils éclairent un pan de la gestion conventuelle parmi les plus difficiles à saisir : la mendicité. L'image qu'ils fournissent est complétée par une autre source : les comptes de l'année 1525 de Louis II 4 , qui ne représentent que six mois et contiennent beaucoup moins de données. selon laquelle les frais générés par les bâtiments du couvent et surtout ceux de l'entretien de l'église doivent être distingués des frais d'approvisionnement des religieux. Cela explique pourquoi, à Selmecbánya, nous ne trouvons aucune allusion aux frais du « Tafelgeld », puisque ceux-ci devaient être enregistrés dans un autre livre. En outre, malgré la richesse extraordinaire des documents de Sopron, il y manque les articles concernant l'église, pour lesquels la ville a certainement demandé une inscription séparée. On peut se demander pourquoi chacun de ces documents a été si longtemps conservé séparément ; je pense que cela est dû au hasard.Revenons aux livres de comptes proprement dits. Le document comptable le plus ancien que nous connaissions vient de Bártfa et date de 1428. Il comprend les comptabilités du lecteur Isaïe, le nouveau prieur, successeur du prieur Jean décédé subitement 6 . Ce document, conservé aux archives de la ville, a été également dressé à l'usage de cette dernière. Toutefois, celui qui l'a exécuté n'est pas le « procurator » mais le prieur du couvent des Augustins. L'origine de cette situation particulière est probablement à chercher dans le changement de personne intervenu soudainement. Le supérieur du couvent nouvellement désigné a, d'une part, enregistré la situation concrète (les terres cultivées, les semailles d'automne, les quatre chevaux à la disposition des frères, ainsi qu'un chariot et tous les équipements de la maison), d'autre part, il a cherché à faire rentrer les créances et à mettre en vente certains biens (cheval, vache, etc.). Au total, il a recueilli une grosse somme d'argent : 593 flo-rins. La spécificité du document est qu'il montre même les dons reçus aux jours de fête patronale et les honoraires des messes. La somme de ces derniers est très importante, 260 florins, soit 44% du total. Si l'on regarde les données -bien maigres en informations -du couvent, ce qui se laisse dévoiler est une ferme plutôt médiocre et des relations sociales intenses. Ces dernières peuvent être déduites des successions ainsi que du nombre et de la valeur des créances. En ce qui concerne les autres créances, on ne sait pas vraiment s'il s'agissait de successions, de fonds ou bien de dettes à rembourser. Le montant, en tout cas, en est important, 111 florins au total. Les recettes forment donc trois groupes : le premier rassemble les successions, le prix des biens immobiliers et mobiliers passés au couvent, le deuxième les prêts (intérêts ou héritages en argent) et le troisième les revenus provenant de la liturgie. Il apparaît que le prieur Isaïe a préparé un bilan détaillé des recettes, mais n'a inscrit aucun chiffre relatif aux frais ; il a seulement noté les choses pour lesquelles on a versé de l'argent appartenant au couvent. Les deux colonnes comprennent des objets à usage personel, des vêtements et des copies de livres qu'on a fait faire. Le fait que les frais soient moindres par rapport aux recettes et qu'ils ne soient pas chiffrés laisse penser que le document a été réalisé pour mesurer la richesse du couvent. La destination de l'excédent et son utilisation ne sont pas précisées dans la source, mais on peut penser qu'il avait vocation soit à financer d'importants travaux programmés, soit à assurer au couvent un « matelas de sécurité » pour son fonctionnement courant. À part les enregistrements de 1428 déjà mentionnés, nous trouvons des articles concernant le couvent de Bártfa dans les comptes de la ville. Le premier article se trouve tout de suite dans celui de juin 1428, lorsqu'ont été transportés vingt chariots de pierre pour 112 deniers destinés à la construction du couvent 7 . En 1435, on a enregistré 13 florins de dette comme charge du couvent ; plus précisement, les religieux n'avaient pas encore accompli les services liturgiques dont ils étaient chargés pour cette somme. À part cela, en même temps, le couvent a hérité de 4 florins issus de la succession d'un certain Froinkin 8 . Trois ans plus tard, en 1438, la ville a payé 50 deniers à David (peut-être le procureur du couvent) pour rémunération de la visite (probablement du vicaire)9 . Nous rencontrons des frais semblables dans les documents de Sopron également. Parmi les sources qui ont subsisté, celle de Bártfa est la plus pauvre en informations. Elle est donc d'un abord très limité, d'autant qu'il semble que c'était la ville qui gérait l'argent du couvent. Elle prenait les mesures nécessaires aux bâtiments tandis que les religieux, eux, se chargaient de gérer l'exploitation des biens et des dons en nature -au moins dans la première partie du XV e siècle. Le fait que la ville assumait les travaux relatifs aux bâtiments est attesté par une lettre écrite en 1477 au Conseil de la ville de Bártfa par un tailleur de pierre de Kassa (Košice) nommé Étienne. Dans cette lettre, il propose de tailler les éléments de la voûte d'arêtes du couvent à Kassa et d'assurer leur transport (prêts à la pose) à Bártfa 10 . Quatre ans plus tard, c'est de nouveau le Conseil de la ville qui demanda aux collecteurs postés entre Gönc et Bártfa de laisser passer, tout en les exemptant de droit de douane, les hommes transportant, depuis Gönc, les pierres taillées pour les fenêtres de l'église conventuelle 11 .Le premier document sur les frais du couvent des Carmes d'Eperjes date de 1443. Quatorze ans plutôt, en 1429, un article avait été inséré dans le document comptable de la ville, lorsque celle-ci avait payé un transport de pierres jusqu'aux murailles. Cette réalité n'a pourtant guère de lien avec le couvent : c'était probablement en raison d'une construction qu'avait été accumulée une quantité plus importante de pierres à côté du couvent, finalement destinées à un autre usage. En fait, le document de 1443 lui-même n'est pas un enregistrement classique, il est juste une sommation : ###Memorandum quod dominica die ante festum XIm virginum sub anno Domini M o CCC o XLIII o in conventu Sancte Trinitatis recognovit antiquus procurator videlicet magister Anshelmus in presentia patris prioris et in presentia domini Nicolai seratoris quantum fuit in sua memoria de debitis ecclesie 12 .Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 67-75 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 77-96 Beatrix F. Romhányi Károli Gáspár Református Egyetem (Université Réformée Gáspár Károli), Budapest Les sources comptables, documents de gestion et d'administration des couvents mendiants en Hongrie médiévale S'agissant des documents comptables des couvents, Bártfa nous fournit deux sour- ces différentes qu'il faut examiner ensemble : la première est une sorte d'inventaire, la seconde un fragment du registre comptable de la ville nous renseignant sur l'ar- gent du couvent et son emploi par cette dernière. En réalité, ces documents, comme ceux d'Eperjes et de Selmecbánya, ne rendent compte que des églises conventuelles. Ils semblent indiquer que les religieux n'étaient pas chargés de l'entretien des bâti- ments. La ville gérait manifestement les travaux de construction et de réparation en contournant le couvent. Ainsi, nos sources se classent en deux groupes : les deux livres de comptes de Sopron et le premier document de Bártfa nous informent sur l'économie conventuelle ; en revanche, les livres de comptes d'Eperjes et de Selmecbánya, ainsi qu'un document un peu particulier de Sopron 5 renseignent sur les finances de l'église. Cette différen- ce soutient l'hypothèse que l'on peut également émettre sur la base d'autres sour- ces, Le manoir (75 florins) et le cheval qu'on voulait vendre (26 florins) sont arrivés aux religieux par le biais de dons, de même, probablement, que la vache vendue (7 florins). Les trois tonneaux de vin (114 florins) peuvent avoir été le produit de leurs propres récoltes, ou peut-être de dons -le prix plaide plutôt en faveur de la seconde hypothèse. Compte tenu de sa valeur, le cheval n'était certainement pas un cheval de trait ; il devait plutôt avoir été dévolu au couvent grâce à un noble de l'entourage et il s'agissait peut-être du cheval menant le cortège funèbre. 10 Bártfa szabad királyi város levéltára,1319 -1526 , éd. B. iVànyi, budapest 1910. Ibidem, n°2185 : « […] misimus hominem nostrum presentium videlicet ostensorem ad prefatum opidum Gunz pro nonnullis lapidibus sectis pro fenestris monasterii et ecclesie Sancti Johannis Baptiste intra muros Bartfenses siti, factis et ordinatis, rogamus d. et a. vestras summopere, quatenus vectores eorundem lapidum simulcum curribus equis et lapidibus eisdem Sanctissimi Johannis meritorum intuitu nostrique ob respectum absque tributaria solutione, quovisque alio impedimento ire et redire permittere velitis ».Les fragments suivants proviennent des années 1477-1486 et ont une relation entre eux ; ils comportent les montants versés pour l'église. Les fragments des comptes de 1477 ont été faits lorsque le couvent a reçu un nouveau procureur, Maître Stiglitz : « Das Meyster Stiglicz hot entphangen das her ist wurditi Kirchinpitter » 13 . La personne qui a établi le document était donc le prédécesseur, dont le nom reste inconnu. Iványi, l'éditeur des sources a présenté seulement les articles les plus « intéressants » et les documents originaux ne sont toujours pas accessibles. Ainsi, les données ne sont utiles que pour connaître le genre des dépenses effectuées.L'année suivante, nous trouvons des articles analogues : un pupitre pour 4 deniers, un appui-livre de l'autel pour 13 deniers, une cloche pour 115 deniers, un livre et une lampe de tabernacle pour 83 deniers. Les frais se montent au total à 2 florins et 60 deniers14 . En 1481 et en 1482, les objets suivants ont été achetés : une cloche plus grande et une plus petite pour 31 et 3 deniers, une corde de cloche pour 16 deniers, un support de tableau (fus czu eynem bilde) pour 118 deniers, puis un peu plus tard de l'encens pour la nouvelle dédicace de l'église pour 14 deniers, une corde de cloche pour 7 deniers, un tableau de Sainte Barbe pour 5 florins 4 deniers, deux nappes d'autel pour 15 deniers. Les tableaux des saints Fabien et Sébastien ont coûté 4 florins, la chaise du prêtre 25 deniers ; pour les cintres, on a dépensé 2 deniers (au total 11 florins 35 deniers)15 . La réalisation des tableaux des saints Fabien et Sébastien s'est poursuivie l'année suivante, et cette année-là le peintre a reçu 14 florins comme rétribution ; en plus de cette somme, on lui a encore payé 411 12 Eperjes szabad királyi város levéltára = Archivum Liberae Regiaeque Civitatis Eperjes, 1245-1526, éd. B. iVànyi (Acta litterarum ac scientiarum Reg. Universitatis Hung. Francisco-Josephinae. Section juridica- politica, 2), Szeged 1931, n°287. Ont été achetés le plus fréquemment des chandeliers (« lewchter »), au total pour 50 deniers, mais nous trouvons également une réparation de chandelier sans montant. Le montant le plus élevé a été destiné à la cire, au total 130 deniers, dont 1 florin de don. En outre, on a fait faire une statue d'ange (le salaire de l'artisan fut de 25 de- niers, la statue elle-même coûtant 75 deniers), on a acheté un coffre (1 florin), une croix (4 deniers) et une corde pour la cloche (13 deniers) ; enfin, quelque chose a été fabriqué (peut-être s'est-il agi d'un aménagement) dans la sacristie pour 25 deniers. Les frais ont été en tout de 4 florins 22 deniers, mais nous ne savons pas en combien de temps on a dépensé cette somme et sa provenance reste inconnue, sauf un seul florin de legs. florins et, en 1484, il a de nouveau reçu 75 deniers, mais cette fois-ci aucune allusion n'est faite au type de travail réalisé. En 1483, en outre, on a dépensé 75 deniers pour des livres et en 1484, 32 deniers pour des chandeliers (en 1483-1484, l'ensemble des dépenses a été de 19 florins 82 deniers) . Les travaux entamés dans l'église les années précédentes ont été repris en 1486, puisqu-'on a payé en deux termes 8 deniers au peintre, puis un canon d'autel (« pet toffil ») pour 12 deniers, un tableau pour 3 florins, une corde de cloche pour 39 deniers et un objet en fer (peut-être pour arranger les ex-votos ?) pour 10 deniers18 .Les articles notés dans le document des dix années 1477 à 1486 enregistrent 55 florins 76 deniers de frais et 5 florins 75 deniers de recette. Les recettes étaient évidemment plus élevées, d'après les testaments connus de l'époque et le procès intenté à la fin du siècle contre l'ancien juge Ladislas Saychlyk ; malheureusement, nous n'en connaissons ni le montant exact, ni l'origine. Pour des raisons évidentes, les frais les plus importants concernaient les peintures décoratives (tableaux). À part cela, on s'est procuré des chandeliers en quantité supérieure et on a versé différentes sommes d'argent pour d'autres équipements nécessaires à la messe (nappe de l'autel, missel, pupitre d'autel, petites cloches). La corde des cloches devait souvent être changée, ce qui nécessitait chaque année de dépenser de petites sommes. La caractéristique commune à ce document et à celui de Selmecbánya est que les religieux ne sont pas mentionnnés, ou de façon ponctuelle et allusive.Les documents comptables de Selmecbànya (Banská Štiavnica) de l'année 1525 19 et du début des années 1530 20 ont gardé trace des recettes et des dépenses. Dans la colonne des recettes, nous trouvons toujours deux articles principaux, ceux de « Kerzengeld » et de « Tafelgeld », c'est-à-dire l'argent pour les cierges, les dons pour la liturgie et la somme pour l'approvisionnement des religieux. En 1525, du premier on17 Ibidem, n°621.Tabl. I. Recettes et dépenses du couvent des Carmes d'EperjesDes premières années de 1530, il nous est resté deux documents comptables qui sont plus détailllés que celui de l'année 1525, mais cependant moins complets. Les recettes viennent toujours des deux articles principaux. En 1530, on a reçu 5 florins 40 deniers pour le « Kerzengeld » et 4 florins 72 deniers pour le « Tafelgeld ». Les deux montants sont bien plus bas que cinq ans auparavant, le « Tafelgeld » a même diminué de moitié. En outre, le juge de la ville a donné 10 florins pour le bâtiment, ce qui fait donc au total 20 florins, 12 ½ deniers pour les recettes. Selon les articles du « Tafelgeld », le document couvre un peu plus d'une année, au total 56 semaines.Les sommes hebdomadaires de « Tafelgeld » sont d'environ 8 deniers, la somme la moins élevée sur une semaine est de 1 denier, la plus élevée de 55 deniers. Comme nous ne connaissons pas exactement de quelle date à quelle date le document contient les données, nous ne savons pas au cours de quelle période de l'année les fidèles ont offert le plus de dons. En supposant un début d'année autour de Noël, les montants les plus importants se sont accumulés dans les mois de juin-juillet et septembre, ce qui montre une coïncidence avec les travaux de rentrée.La partie suivante du document commence par l'année 1532. À partir de cette date, le « Kerzengeld » et le « Tafelgeld »ne sont pas toujours séparés ; après quelque temps, il devient même habituel que les deux soient enregistrés ensemble. La raison est peutêtre à chercher dans la baisse du nombre des religieux. Il est intéressant de noter que, pour la période concernée, seulement trois religieux apparaissent dans les comptes : le prieur Eymeric qui, en 1533, s'est endetté auprès du Conseil de la ville, et les frères Jacques et Jean qui, la même année, ont acheté de la cire pour les bougies de la grand-messe. Nous savons que le dernier dominicain, mentionné dans un testament de 1536, s'appelait Nicolas Hamburger. Il n'est pas exclu que la communauté ait été déjà très réduite dans les années précédentes et qu'au fil du temps, à en croire le document comptable, le couvent n'ait plus joué la même fonction qu'auparavant.On voit bien, aussi, que les recettes et les dépenses ont considérablement baissé. En 1532, le montant total de « Kerzengeld » et de « Tafelgeld » était de 4 florins 10½ deniers, dont seulement un cinquième (22,3%) pour le second. D'autres sources montrent qu'en sus de cette somme, les frères ont reçu quelque argent. Dans la colonne des frais, on perçoit aussi une tendance à la diminution du nombre d'items. Ils ont acheté de la mêche et de la cire pour 4 florins 8 deniers et la fabriquante de bougie a reçu 6 deniers. L'autre groupe des dépenses relevait de la réparation habituelle du toit, pour laquelle on a versé au total 5 florins 84 deniers y compris le salaire des charpentiers. Bien que les dépenses aient été inférieures à celles des deux années précédentes, mais supérieures aux recettes, cette année-là la différence entre les deux colonnes fut considérable.Dans les années suivantes, les données comptables se font irrégulières. On a plus ou moins enregistré les recettes pendant quelque temps, mais les frais ont été de moins en moins notés. En 1533, les procureurs du couvent ont indiqué 4 florins 11 deniers dans la colonne des recettes, mais 150 deniers seulement en 1534 et 69 deniers en 1535. En ce qui concerne les dépenses, la dernière année pour laquelle nous avons encore quelques informations est 1533, très laconiques cependant. En effet, nous trouvons parmi les mentions : de la cire pour les bougies de Pâques et de la Fête-Dieu, de l'encens piqué dans le cierge pascal, 40 deniers pour la cire et les 50 deniers donnés au prieur, soit 175 deniers de dépenses totales. En 1535, on n'a enregistré qu'une seule dépense : 16 deniers pour le déneigement du toit de l'église. Le dernier enregistrement a été fait en 1536, lorsque les procureurs Andreas Faulstich Schuster et son compagnon, au service du couvent depuis 1532, ont rendu leurs comptes à la ville : ils ont enregistré le reste de l'argent, 75 deniers et quelques dettes. Faulstich a eu 1 denier et un certain Schinderling 73½ florins de dettes, ainsi que trois petites portions de cire et un faisceau de mêche pour bougie.Avant d'analyser les deux livres de comptes de Sopron, il faut mentionner deux autres documents de la même ville. Le premier est un item dans le livre de compte de la ville, daté de 1504-1505, qui mentionne une annuité de 2 livres pour les messes hebdomadaires de saint Florian dites dans l'église franciscaine 22 . Le deuxième est un compte très court de 1508 entre le « vitricus » de l'église franciscaine, Jakob Siebenbürger et la ville, concernant une somme de 30 florins reçue comme don et destinée à la liturgie de la Fête-Dieu 23 . La présence du gardien à cette occasion peut être expliquée par deux raisons : c'est lui qui fit la déclaration sur la destination de ce capital et de plus il en emprunta une partie (voyage pour le chapitre provincial et divers achats) et s'obligea à rembourser cette somme. D'après le contexte et une remarque (« ist der Gardian Zu bezahlen"), la deuxième cause fut probablement plus importante. Aucun de ces revenus n'apparaît dans les livres de compte du couvent, ce qui plaide à nouveau en faveur d'une gestion de l'église séparée de celle du couvent.Les documents les plus longs et les plus détaillés sont donc ceux du couvent franciscain de Sopron. Ils se distinguent par leur structure également de ceux analysés jusqu'ici, puisque les dépenses de l'église n'y ont pas été enregistrées -on ne les a même pas mentionnées -mais seulement celles du couvent. Les deux « Kirchen-meister » (procureurs), Christophe Gräzer 24 et Paul Moritz, faisaient partie des dirigeants de la ville. Au moment de la clôture des comptes, Gräzer en était le maire, Moritz le juge. Les deux livres de comptes contiennent les recettes et les frais de sept années, avec près de deux ans de hiatus entre le premier et le deuxième document on peut supposer que ce fut plutôt la ville. Grâce aux documents comptables assez détaillés, nous pouvons même cerner le système de relations du couvent et dans quelle mesure la ville, en tant que patron responsable de l'entretien du couvent, a pourvu à ses besoins.Aussi bien dans la colonne des recettes que dans celle des dépenses, les sommes sont beaucoup plus importantes à Sopron que dans les sources analysées jusqu'ici. Cela ne signifie pas que les frais directs de l'approvisionnement des religieux aient été plus élevés, car les revenus et les frais des propriétés sont aussi consignés dans les articles.Les mentions reportées dans les colonnes des recettes et des dépenses ne sont pas très claires pour le lecteur de notre temps. En 1524, par exemple, Paul Moritz a enregistré le prix du cheval acheté par les religieux pour 6 florins dans la colonne des frais. La même année, le prix d'un cheval vendu par le gardien et donné au procureur en argent liquide a été noté dans la colonne des recettes. Dans le premier cas, il a enregistré la somme comme une dépense personnelle ; dans le deuxième cas, un article similaire apparait dans la colonne des recettes, alors que la différence tient seulement au fait que dans le premier cas il a acheté l'animal en tant que procureur du18 Ibidem, n°632. 19 ETE, t. 1 : 1520-1529, Budapest 1902, n°223. 20 Archives de Banská Štiavnica, fasc. XXV, publié dans ETE, t. 1, n°274. Année Recettes (en deniers) Dépenses (en deniers) 1477 100 422 1478 260 1481-1482 1135 1483-1484 425 1982 1485 50 76 1486 1661 Total 575 5576 a reçu 8 florins 46 deniers, du second 8 florins 86 deniers. Dans la colonne des frais de la même année on a enregistré 9 florins 35 deniers pour la cire, à la Fête-Dieu 12 deniers pour 6 brassées de foin et 12 deniers pour les travaux de déneigement. On a aussi payé 1 florin 10 deniers à un artisan pour clouer des bardeaux sur le toit de l'église. Dans le document, il y a encore une ligne sur des articles pour lesquels on n'a pas noté les sommes : mêche, encens et autres fournitures nécessaires pour l'église. Grâce aux autres documents, en connaissant le prix de ces articles nous pouvons dire qu'il ne s'agissait que d'une dépense de quelques deniers. Nous ne pouvons faire une comparaison qu'entre les frais et le « Kerzengeld », parce que le « Tafelgeld » con- cernait l'approvisionnement des religieux et que les sources manquent quant aux dépenses à Selmecbànya. Les frais concernant l'église dépassent visiblement les re- cettes, 8 florins 46 deniers contre 10 florins 69 deniers. La cire pour les cierges a cons- titué la somme majeure. Selon les prix postérieurs de la cire, qui variaient entre 7-10 deniers la livre, on en a acheté environ 100 livres en 1525. Dans ce document très court, un seul article évoque un paiement de salaire, celui du couvreur en bardeaux, qui entretenait le toit de l'église 21 . Quant à la colonne des frais, elle est un peu plus élevée avec ses 20 florins 71½ de- niers. On a versé 4 florins 24 ½ deniers pour différents salaires : transport de planches et de bardeaux, déneigement, réparation des chandeliers, fabrication des bougies, rétribution d'un artisan nommé Eysengruber (peut-être le couvreur de bardeaux, qui a travaillé trois jours au total) et de deux serviteurs -un homme nommé Myschkin et un compagnon (« knecht ») qui a travaillé à la journée pendant cinq jours au total, pour lesquels il a gagné 56 deniers. La somme la plus importante venant des autres frais est celle de la cire, dont on s'est naturellement beaucoup servi dans l'église. La quantité totale était d'environ 100 livres, comme en 1525, pour lesquelles on a payé 11 florins 26 deniers et auxquelles se sont encore ajoutées les mêches pour 19 de- niers. La majorité de la cire a été utilisée pour les cierges de l'église, seule une partie de celle-ci (pour 3 florins 16 deniers) est arrivée aux religieux. Au total, y compris le salaire de la fabriquante de bougies, 56,6 % des dépenses ont été consacrées à ces dernières. Le reste a été utilisé pour les bardeaux, les clous à bardeaux, une coupe, l'encens, un coffre, de la soie et quelques deniers ont servi aux besoins personnels des religieux (2 deniers de foin, 4 deniers de carottes, 8 deniers de savon). À en juger par la somme, la réparation du toit de l'église a consisté de nouveau en un entretien courant. Le matériel a coûté 2 florins 56 deniers et l'hébergement 2 florins 59 deniers. Une information intéressante -qui va de soi s'il s'agit d'un toit de bardeaux -con- cerne le déneigement du toit, pour lequel on a dépensé 5 deniers en 1530, 12 deniers en 1525 et 16 deniers en 1535. Nous pouvons donc conclure que la « belle époque » du couvent de Selmecbánya s'est achevée au milieu des années 1520. Les documents comptables des années 1530 reflètent déjà la crise, non seulement avec une chute des recettes mais aussi des dépenses. Bien que les livres de comptes ne détaillent désormais plus que les som- mes versées à l'église, l'approvisionnement des religieux est devenu plus incertain, comme le montre également la diminution du« Tafelgeld ». En 1536, les Dominicains ont fini par vendre tous leurs biens immobiliers -malheureusement, nous n'en con- naissons pas le prix -et ont quitté la ville, suscitant l'indignation de la municipalité. En examinant les dernières décennies de leur présence, il est facile de comprendre leur décision. (du 21 II 1522 au 01 XII 1523). L'abondance de détails est différente, mais leur struc- ture et les informations concernant la situation financière du couvent sont cohéren- tes. L'origine des deux documents peut avoir un rapport avec la réforme intervenue en 1517, lorsque les couvents franciscains appartenant à la branche conventuelle ont accepté l'Observance. Auparavant, il n'y avait que des sources sporadiques. Le seul document préservé date de 1508, mais il s'agit d'une quittance plutôt que d'un vrai livre de compte. Après 1517, les Franciscains n'ont pas été contraints de vendre leurs propriétés (comme à Verőce [Virovitica], par exemple) ; au contraire, ils ont choisi une solution déjà expérimentée au XIII e siècle puis abandonnée : une personne laïque fut interposée entre la propriété et la communauté pour gérer les affaires écono- miques. Nous ne savons pas si, dans le cas de Sopron, ce sont les religieux ou bien la ville exerçant le droit de patronage qui furent à l'origine de l'initiative ; à en croire d'autres exemples -en Silésie 25 -, 24 Házi a identifié l'auteur du document comptable comme étant Christian Fleischacker ; cependant, Mollay a démontré qu'il était en réalité Christophe Gräzer, le maire de Sopron. Voir K. mollay, Családtör- ténet és társadalomtörténet (Az 1532. évi soproni mészárosok), « Soproni Szemle », 42, 1988, p. 295-302. L'analyse des documents comptables et leur arrière plan social a été faite par T. neumann, A soproni feren- ces kolostor a középkor végén, [dans:] N. medGyesy S., I. ötVös, S. Őze (dir.)., Nyolcszáz esztendős a ferences rend. Tanulmányok a rend lelkiségéről, történeti hivatásáról és kultu rá lis-művészeti szerepéről, Budapest 2013, p. 136-152. Sous Moritz, les recettes et les dépenses ont augmenté quelque peu, mais peut-être faut-il mettre cela sur le compte de l'inflation. La somme la plus élevée venait, chaque année, des tavernes. Leur revenu a en général dépassé les 50 %, et même 60 % en 1521. L'année la plus faible a été 1519, avec une recette d'environ 47%. Le couvent avait évidemment le droit de taverne grace à ses vignobles, mais certaines mentions dans les documents comptables montrent qu'ils ont aussi débité du vin ou une partie du vin reçu en don. Ainsi l'aumône peut-elle être considérée, dans ce cas, comme un don d'argent indirect.En 1524 et au tournant de 1525 et 1526, parmi les articles enregistrés sans valeur, plusieurs concernent le vin. Ce sont en réalité des éléments de comptabilité sur le vin produit par le couvent ; c'est pourquoi les sommes d'argent ne sont pas consignées auprès des articles, exceptée la dernière, la vente de vin de 1526. En 1524, trois vignobles ont fourni respectivement 6, 33 et 15,5 futailles, au total 54,5 futailles de vin (soit environ 3085 litres, ou cinq tonneaux)29 . Dans le vignoble de Steiger, les29 Cette donnée correspond probablement à une année ordinaire. Dans le livre de comptes, les articles concernant la viticulture laissent à penser qu'à Sopron on pratiquait la même viticulture traditionnelle qu'au XIXe siècle. Avec cette méthode, on peut compter entre 10-12 mille pieds par hectare. La récolte moyenne pour une telle surface était d'environ 80 hl, mais au Moyen Âge elle était probablement plus modeste. Les Franciscains n'avaient pas de cave dans le vignoble, guère en usage à Sopron. Le moût importé provenait de la propre récolte du couvent, mais le vin, lui, provenait probablement des dons. En 1518, Christophe Gräzer a acheté 2000 échalas en mélèze (« leerpawm ») pour le vignoble Steiger (ibidem, p. 249) ; on peut en déduire que ce vignoble s'étendait au moins sur 0,2 ha. La même année, pour l'embêchage de Steiger, on a eu besoin de 20 travailleurs journaliers et pour la même tâche dans le vignoble de Kroisbach (probablement moins étendu de moitié), on en paya 11. Dans le vignoble de Kreutz, on a employé 18 travaux journaliers ; il avait donc à peu près la même taille que celui de Steiger. La récolte moyenne ne peut pas être évaluée à partir des données disponibles. Selon les données de deux années successives enregistrées par Moritz, la production de l'année 1524 dépassa le total de celle de l'ensemble des autres années.Tabl. II. Recettes et dépenses du couvent franciscain de Sopron religieux ont reçu la plus petite quantité produite et après cela ils n'ont même pas payé de dîme. Après les deux autres articles, ils ont payé une dîme de 4,5 futailles de vin au total. En 1525, la récolte enregistrée dans le document se monta au total à 32 futailles (env. 1856 litres), qui correspondent à deux tonneaux et demi ou trois. Nous ne savons pas pourquoi la quantité de vin était inférieure de moitié à celle de l'année précédente, mais elle était comparable aux quantités d'autres années. En 1518, Christophe Gräzer a fait débiter trois tonneaux de vin, qui ont rapporté 10266 deniers viennois. Il est vrai que les autres années, la quantité de vin débitée était de quatre tonneaux. Dans les comptes de 1525, le premier article enregistré est la dîme payée(3 ¼ futailles [« emer »]). Elle est suivie d'un article de 6 ¾ futailles consommées après la vendange, puis 4 futailles au Carême, et 8 après Pâques. Moritz a fait débiter les 10 futailles qui sont restées et la recette a atteint 4284 deniersPour 26 À Sopron, près de la frontière Autrichienne, l'on utilisait au Moyen Âge plutôt les monnaies et les mesures viennoises. Conversion des sommes au début du XVI e siècle: 1 livre = 8 schilling = 240 deniers viennois ; 1 florin hongrois = 100 deniers = 300 deniers viennois. Voir F. koVáts, Magyar-zsidó oklevéltár =Monumenta Hungariae Judaica, t. 4 : 1371-1564, éd. Á. FRiss, Budapest 1938, p. 453-455. 27 Sopron szabad királyi város története, t. 2/5, n°18, p. 268. 28 Ibidem, n°18, p. 258. 1524, les deux colonnes présentent les montants les plus importants. Dans celle des recettes, nous trouvons les sommes venant de la vente des productions du couvent ; l'augmentation des dépenses provient, elle, de l'achat de plusieurs articles (aliments, vêtements, investissements). Du point de vue financier, en supposant un début d'an- née au mois de mars et en convertissant les dons en argent, on peut dresser le ta- bleau suivant (seules sont indiquées les années complètes) : Année Recettes (en deniers V.) Dépenses (en deniers V.) 1518 17613 25731 1519 28813 23287 1520 19946 26235 1521 30193 20652 1524 32466 35395 1525 27225 29923 1526 12806 25181 il y avait des vignes, des moulins, des champs, des prés ; dans les villages voisins de la ville, des territoires correspondaient à la zone de quête. Il y avait en outre un jardin, avec notamment des cerisiers et des poiriers. Le couvent avait des caves, des chevaux et un chariot pour livrer le vin et d'autres aumônes. Le salaire du charretier apparait d'ailleurs régulièrement parmi les dépenses, dans la comptabilité de Gräzer, ainsi que d'autres frais liés aux transports. Dans la ville, le revenu le plus important du couvent venait du débit du vin (en allemand Schenke, Schenkrecht), mais les loyers, les prestations et intérêts en nature ou en argent étaient aussi des ressources importantes.. 371. Tabl. III. Recettes du débit du vin du couvent de Sopron (en % par rapport aux revenus annuels) année % 1518 59,2 1519 47,3 1520 57,3 1521 67,4 1522 ? 1523 ? 1524 55,9 1525 50,6 1526 ? Les revenus en nature étaient d'une part du vin, d'autre part des céréales (pour le pain et pour le fourrage). Les quantités couvraient largement les besoins annuels d'une communauté de dix ou douze membres. Par exemple, Gräzer a automatiquement enregistré les céréales offertes au couvent en deux groupes, soulignant ainsi leurs destinations différentes. Dans le premier groupe se trouvaient les céréales panifia- bles, qui se composaient en général de blé moulu et de farine. Leur quantité totale était de 27 setiers et, pour la farine, de 22,5 setiers (soit, en setiers viennois, 755 kg de blé trituré et 900 kg de farine). On pouvait avec cela préparer 1700 kg de pain, qui assuraient l'approvisionnement quotidien pour dix ou douze personnes à l'année 31 . Charters issued by urban authorities, by papal and episcopal authorities, by lay people or ecclesiastics deciding to endow Dominican or Franciscan convents will be scrutinized in order to decipher what was like the economic life of the Mendicant friaries in late medieval Transylvania.4 Particularly relevant in this regard are the following collections of studies and monographs: N. béRiou, J. chiFFoleau (eds.), Économie et religion. L'expérience des ordres mendiants (XIIIe-XVe siècles) (Collection d'histo- ire et d'archéologie médiévales, 21), Lyon, 2009; L'economia dei conventi dei Frati Minori e Predicatori fina alla metà del Trecento. Atti del XXXI Convegno internazionale, Assisi 9-11 ott. 2003 (Atti dei Convegni della Società internazionale di studi francescani e del Centro interuniversitario di studi francescani, Nuova serie, 14), Spoleto, 2004; M. lambeRt, Franciscan Poverty: The Doctrine of the Absolute Poverty of Christ and the Apostles in the Franciscan Order, 1210-1323, St. Bonaventure/NY, 19982; L. K. little, Religious Poverty and the Profit Economy in Medieval Europe, London, 1978; M. maRtin, Les ordres mendiants en Bretagne (v. 1230-v. 1530). Pauvreté volontaire et prédication à la fin du Moyen Âge (Institut armoricain de recherches historiques de Rennes, 19), Rennes, 1975. 35 B .BRomhányi, Domonkos kolostorok, discussed several examples, such as those of the friars from Cluj and Sighişoara who at the turn of the 15th to 16th century were more interested, even only interested in some cases to receive as donations only those landed properties that could be easily sold.36 m. makó lupescu, "Item lego", pp. 180-185. 37 J. eszteRházy, A kolozsvári Boldog-Azonyról czímzett domonkosok, jelenleg ferencziek egyházának törté- neti és építészeti leírása, "Magyar Sion", 4, 1866, pp. 561-585. The inventory is structured in five main parts ("In quorum primo hereditates possessionessque annotabuntur; In secundo Misse perpetuo durature exprimentur; In tercio clenodia et paramenta sacristie signabuntur; Demum in quarto numerum librorum ordinabimus; Et in quinto aliarum rerum preter predicta annotabimus pluralitatem"). It is the part devoted to the properties that belonged to the Dominicans of Cluj that is the most elaborated one, as details are given not only in regard with who donated a certain property, but also concerning the location of that property, what was on that property or what the friars built there (such as mills, bridge, or fisheries), or how they administered together with the Dominicans of Bistriţa the fishpond in "Kewthelen". 38 K. FabRitius, Zwei Funde in der ehemaligen Dominikanerkirche zu Schässburg, "Archiv des Vereins für Siebenbürgische Landeskunde", 5, 1861, 1, pp. 1-40. 39 B. Romhányi, Egy régi-új forrás az erdélyi domonkosok történetéhez, "Communicationes Archaeologicae Hungariae", VOLUME, 2004, pp. 236-247. mendicant orders, friars, economy of mendicant convents, income of mendicant friaries, Dominicans, medieval Transylvania, testaments, donationsHereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 97-109 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 111-133 Mária lupescu makó Universitatea Babeș-Bolyai, Cluj-Napoca Poverty or Not? Economic Aspects of the Mendicant Friaries in Medieval Transylvania 1 There is a large literature on this subject. As leading on the theme, see c. bRooke, The Age of the Cloister.The Story of Monastic Life in the Middle Ages, Mahwah, NJ, 2003, pp. 1-28; c. h. lawRence, Medieval Monasti- cism. Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages, London-New York, 19892, pp. 1-13; R. w. southeRn, Western Society and the Church in the Middle Ages, Harmondsworth, 1970, pp. 13-24, 261-264; j. soRabella, Monasticism in Western Medieval Europe, [in:] Heilbrunn Timeline of Art History, New York, 2000, http://www.metmuseum.org/toah/hd/mona/hd_mona.htm (originally published October 2001, last revi- sed March 2013) (accessed 9 VI 2013); a. labatt, ch. appleyaRd, Mendicant Orders in the Medieval World, ibi- dem, http://www.metmuseum.org/toah/hd/mend/hd_mend.htm (published October 2004) (accessed 9 VI 2013); p. leVi, The Frontiers of Paradise. A Study of Monks and Monasteries, New York, 1987; p. RanFt, Women and the Religious Life in Premodern Europe, New York 1996; h. dey, e. FentRess (eds.), Western Monasticism ante litteram. The Spaces of Monastic Observance in Late Antiquity and the Early Middle Ages, Turnhout, 2011, hear especially h. dey, Bringing Chaos out of Order. New Approaches to the Study of Early Western Monasti- cism, pp. 19-42. Further reading: G. constable, Medieval Monasticism. A Select Bibliography (Toronto medie- val bibliographies, 6), Toronto, 1976. 2 R. n. swanson, Religion and Devotion in Europe, c. 1215-c. 1515, Cambridge, 1995, pp. 1-21; G. tellenbach, The Church in Western Europe from the Tenth to the Early Twelfth Century, Cambridge-New York, 1993, pp. 101-103; k. szántó, A katolikus egyház története, vol. 1, Budapest, 1983, pp. 36-64, 101-129; e. heRmann, A katolikus egyház története Magyarországon. 1914-ig (Dissertationes Hungaricae ex historia Ecclesiae, 1), München, 1973, pp. 14-46. . Maybe in this case it is worth to mention the donators' name. Thomas and Nicholas Farkas of Herina were members of the middle Transylvanian nobility and for many decades they appeared as the constant patrons of the Dominicans. From this point of view it is not surprising that Thomas Farkas of53 MOL, DL, 28274. 54 Székely oklevéltár, szerk. K. szabó, vol. 3: 1270-1571, Kolozsvár, 1890, p. 93 http://adatbank.transindex. ro/html/alcim_pdf5296.pdf (accessed 16 VII 2013). 55 MOL, DL, 28633. 56 K. FabRitius, Zwei Funde in der ehemaligen Dominikanerkirche zu Schässburg, "Archives des Vereines für Siebenbürgische Landeskunde", 5, 1861, pp. 5-6. 57 Egyháztörténelmi emlékek, vol. 1: 1520-1529, eds. V. bunyitay, R. Rapaics, j. kaRácsonyi, Budapest, 1902, p. 24-25. 58 A kolozsmonostori konvent, vol. 2, no. 2807. The beginning of this story was around two decades ago. When in 1504 George Kodori sold for 500 florins to the Austin Hermits of Dej the three parts of the fishpond from Sic belonged to him and his brothers, from a certain point of view he was forced to act in this way. He underlined that these parts of the fishpond were already donated by Stephen, the salt vice-cham-66 A kolozsmonostori konvent, vol. 2, no. 4198. 67 See ibidem, nos. 4206, 4263. 68 Ibidem, no. 4060. 69 Ibidem, no. 4060. 70 About the conflicts between town's authorities and mendicant friaries regarding the immovable pro- perty see J. RöhRkasten, The Mendicant Houses of Medieval London. 1221-1539 (Vita regularis, 21), Münster, 2004, pp. 293-297. 71 A kolozsmonostori konvent, köt. 2, no. 4111. Bożego Ciała, wielkim postem czy świętami Bożego Narodzenia. Opisywane wydarzenia znalazły swój finał w różnych sądach z oskarżenia klarysek, szlachty i kmieci z tychże wsi. Najbardziej winni zostali ukarani infamią i karą ścięcia, ale nie wiadomo, czy wyrok wykonano. Starostę Denhoffa ukarano kondemnatą. Został także zobowiązany do wypłaty klasztorowi klarysek odszkodowania za wyrządzone szkody. Straty zrekompensowała zakonnicom kilka lat później wdowa po Denhoffie, Katarzyna Potocka.61 Ibidem, dok. nr 1581. 62 T. sRoGosz, Żołnierz swawolny, s. 231. 63 AK Kraków, paczka b.sygn., Wojsko-hiberna, np. dok. nr 11, 70, 76. Patrycja Gąsiorowska Instytut Historii PAN w Warszawie Zakład PSB w Krakowie Samowole i swawole żołnierzy frejkompanii Franciszka Teodora Denhoffa w dobrach klarysek krakowskich pod koniec XVII w. Streszczenie W latach 90. XVII w. w dwóch wsiach należących do klasztoru krakowskich klarysek, Umianowicach i Włoszczowicach, poło- żonych w Sandomierskiem, stacjonowali, na tzw. leżach zimowych, żołnierze regimentu piechoty cudzoziemskiej, należącego do starosty wiślickiego Franciszka Teodora Denhoffa. Rościł on sobie prawa do tychże wsi i dochodów z nich. Dlatego też, za jego przyzwoleniem, żołnierze żądali świadczeń w zbożu i pieniądzach, a oprócz tego bezlitośnie grabili i maltretowali fizycznie poddanych klasztornych. Dodatkowo dopuścili się tam gwałtów na kobietach i przemocą naszli dom szlachecki, nie zważając, że za te przestępstwa przewidywana jest kara śmierci. Pijani wojacy drwili także z religii katolickiej, parodiując obrzędy religijne związane z uroczystością Słowa kluczowe klaryski, Kraków, Umianowice, Włoszczowice, Franciszek Teodor Denhoff, frejkompania, żołnierze, przestępstwa, sąd grodzki, sąd asesorski, sąd sejmowy, kara śmierci, infamia, banicja, rekompensata Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, p. 143-154 Patrycja Gąsiorowska Institute of History, Polish Academy of Sciences in Cracow Polish Biographical Dictionary Institute Acts of lawlessness among the soldiers of Franciszek Teodor Denhoff's free company (frejkompania) in the estates belonging to the Cracow-based sisters of Saint Claire at the end of the 17 th century Summary .W związku z tym możemy wskazać następujące cele badania. Po pierwsze, dokonanie analizy miejsca (i treści) dziedzictwa klasztoru w lokalnej pamięci zbiorowej. Po drugie, określenie czynników, które mogły wpłynąć na wytworzenie takiej, a nie innej narracji (lub wiązek narracji) o klasztorze. Po trzecie, postawienie i sprawdzenie hipotez dotyczących konstrukcji i funkcji spełnianych przez dominujące obecnie typy narracji na opisany powyżej temat29 . Klasztor w Wąchocku jako centrum społecznego świata przed kasatą Do roku 1819, a więc do momentu kasaty, opactwo cystersów w Wąchocku, ufundowane w 1179 r. i wybudowane na przełomie XII i XIII w., było dominującym lokalnie aktorem, kształtującym funkcjonowanie miejscowości, co wynikało z posiadanych 26 m. jewdokimow, m. maRkowska, Study of the heritage of dissolved monasteries, s. 32. 29 Ten ostatni cel badania ma charakter interpretacji, która będzie ulegać doprecyzowaniu w miarę kontynuowania kolejnych warstw analizy materiałów o charakterze wizualnym i wizerunkowym (głównie stron internetowych). Ze względu na bogactwo treści i sporą ilość tych materiałów zdecydowaliśmy się poświęcić im odrębną, szczegółową analizę. W związku z tym niniejszy artykuł opiera się przede wszystkim na pogłębionych wywiadach indywidualnych z ważnymi aktorami społecznymi oraz na materiałach wizualnych dotyczących przede wszystkim skonstruowania symbolicznego wymiaru przestrzeni klasztoru. przez nie zasobów ekonomicznych, społecznych i kulturowych. Jak zauważa Piotr Paweł Gach, cystersi wąchoccy stanowili siłę ekonomiczną bardzo wiele znaczącą w gospodarce regionu świętokrzyskiego końca XVIII i na początku XIX wieku 30 .klasztor cystersów wywierał w omawianym okresie [na przełomie XVIII i XIX w. -M. J., B. M.] duży wpływ na rozwój gospodarczy Wąchocka i okolicy. W 1788 r. miasto liczyło 113 domów i ok. 800 osób, a w 1824 roku -już po kasacie -już 161 domów i 1138 mieszkańców. W XVIII wieku cystersi popierali i organizowali eksploatację miejscowych złóż piaskowca, wyrób kamieni młyńskich oraz osełek. Zakładali też kuźnice, zajmowali się produkcją piwa, mąki, cegieł i żelaza 31 .To z inicjatywy opata Aleksandra Rudkiewicza zbudowano w 1789 r. w Starachowicach wielki piec hutniczy oraz uruchomiono kopalnie (w Górnikach, Czarnym Lesie, Pakułowym Smugu, Czałczyńskim Smugu) oraz zakłady pomocnicze (fryszerki w Wąchocku). Jak pisze Gach, w XVIII i XIX w. cystersi prowadzili również rozległą działalność duszpasterską.Małgorzata Borkowska, autorka szczegółowej monografii dotyczącej dziejów opactwa cysterskiego w Wąchocku, dodaje jeszcze następujące funkcje: ośrodek jałmużny i zielarsko-apteczny. Lokalnie klasztor dawał okresowe i stałe zatrudnienie:zatrudnianych stale -wymienia inwentarz trzydzieścioro: wójt, ekonom, kredencerz, organista, ogrodnik, kuchmistrz, piwowar, kuchcik, praczka, dwaj fornale, mleczarka, garbarz, szewc, krawiec, kowal, rzeźnik, piekarz, chirurg, balwierz, zakrystian, dzwonnik, dwaj służący, rybak, konwisarz, dwaj parobcy, dwoje pastuszków […] ale i dla reszty mieszkańców Wąchocka klasztor był od wieków centrum ich świata, takiego, jaki znali i rozumieli 32 .Kasata klasztoru w 1819 r. przyniosła temu społecznemu mikroświatu wiele zmian, m.in. własnościowych -"cały gmach klasztorny wraz z przyległymi domami oddano Dyrekcji Górniczej w celu wykorzystania ich na »różne rękodzieła żelazna«" 33 . 14 IX 1820 r. do poklasztornego kościoła przeniesiono parafię34 . Większość mnichów opuściła Wąchock (poza o. Bartyzelem, który jako ostatni cysters zmarł 17 VIII 1861 r. 35 ). W roku 1870 "ruina" -jak pisze Borkowska 36 -klasztoru została przeka-30 p. p. Gach, Opactwo cystersów w Wąchocku na przełomie XVIII i XIX wieku. Kasata i pielęgnowanie tradycji narodowej [w:] a. massalski, d. olszewski, Z dziejów opactwa cystersów w Wąchocku. Materiały z sesji naukowej 1991 rok, Kielce 1993, s. 89. 32 m. boRkowska, Z dziejów opactwa Cystersów w Wąchocku, Kielce 1999, s. 163. 33 p. p. Gach, Opactwo cystersów w Wąchocku, s. 97. 34 m. boRkowska, Z dziejów opactwa Cystersów w Wąchocku, s. 164.zana parafii 37 . "Klasztor w początku lat osiemdziesiątych był już rumowiskiem bez dachów, zarosłym krzakami i drzewami" 38 (np. między 1819 a 1884 r. klasztor nie był remontowany). Jak podsumowuje Borkowska, "do połowy XX wieku klasztor wąchocki był tylko obiektem muzealnym i mieszkaniem proboszczów" 39 . Innymi słowy, jego pozycja w lokalnej sieci relacji uległa transformacji: z pozycji dominującej, którą opactwo zajmowało przed kasatą, klasztor -choć już bez mnichów, to jednak w swojej materialności ciągle do nich nawiązujący -poddany został procesom uspołecznienia poprzez umiejscowienie w nim różnych instytucji społecznych. Można powiedzieć, że kasata spowodowała zmianę znaczenia i funkcjonowania klasztoru jako budynku i zakończyła okres ekonomicznej i symbolicznej dominacji cystersów. Krystyna Samsonowska, odnosząc się do klasztorów w Wąchocku oraz na Świętym Krzyżu, zauważa:skasowane w początkach wieku [XIX -M. J., B. M.] oba te klasztory, które stanowiły o jego [regionu świętokrzyskiego -M. J., B. M.] duchowej tożsamości, zostały zastąpione nową -tradycją walk niepodległościowych 40 .W naszej analizie nie będziemy krytycznie przyglądać się tej tezie (mówiącej -powiedzmy to wprost -o nadzwyczajnie szybkiej zmianie tożsamości regionu). Chcemy wykorzystać uwagę Samsonowskiej do zwrócenia uwagi na to, że po kasatach zakonów rozpoczął się proces łączenia klasztorów z owym dyskursem niepodległościowym, którego efekty bardzo wyraźnie widzimy dziś (o czym piszemy dalej). Tę zmianę dobrze ilustruje obraz z drugiej połowy XIX w. znajdujący się w Muzeum Pamięci Walki o Niepodległość Narodu zlokalizowanym na terenie wąchockiego klasztoru (ryc. 1).27 Ibidem. 28 Ibidem. I dalej: Kasata i powrót cystersów 31 Ibidem. 35 Ibidem. 36 Ibidem. Ten podwójny ruch w odniesieniu do interesującego nas tu zagadnienia dziedzictwa kulturowego klasztorów -charakterystyczny dla kultury polskiej XIX i XX w. -bardzo 37 W latach 1887-1894 na zlecenie proboszcza w kościele wykonano polichromię przykrywającą wcześniejsze freski, ibidem, s. 165. 40 k. samsonowska, Republika wąchocka 1863. Wokół faktów i mitów powstańczej historii Wąchocka, Wąchock 2013, s. 11.38 Ibidem. 39 Ibidem. 41 http://www.wachock.cystersi.pl/patriotyzm/. 42 Nie od razu Polskę zbudowano. Europejskie Dni Dziedzictwa 07-15.09.2013. Katowice 2013, s. 3. 43 Por. s. žižek, Wzniosły obiekt ideologii, przeł. J. batoR, p. dybel, Wrocł aw 2001. 44 Gmina Wąchock. Turystyka i przyroda. Przewodnik, Wąchock [b.d.], s.5-6. 48 Kod R-X oznacza rozmówcę, z którym przeprowadzaliśmy wywiad. Z narracji naszych rozmówców wyłania się wizerunek klasztoru podobny do tego zawartego w broszurze promocyjnej, jednak bardziej wielowymiarowy. Mieszkańcy niewątpliwie są dumni z tego, że w ich miejscowości znajduje się klasztor, stanowiący wysokiej klasy zabytek: "ja jestem bardzo dumna, że mam taki klasztor" [R1], jak również z funkcjonowania opactwa cysterskiego, zwłaszcza ze względu na jego dawną potęgę: "dawni cystersi mieli kulturę taką wielką, i takie te wszystkie wynalazki są z ich pomysłów, ja się cieszę jako mieszkanka Wąchocka" [R1].Wąchockie opactwo […] ono jako jeden z trzech budynków w Polsce po Wawelu w Krakowie i po katedrze w Płocku miało ołowiane dachy, symbol bogactwa. Bo cystersi wąchoccy mieli udziały w żupach solnych i w kopalniach ołowiu w okolicach Olkusza, to było coś potężnego na ówczesne czasy" [R3].Rozmówcy, oprócz potęgi gospodarczej zakonu, szczególnie podkreślali rolę cystersów jako bezpośrednich założycieli miasta:Myślę, że ludzie są dumni, z tego, że jest klasztor. Gdyby nie on, nie byłoby Wąchocka -to jest fakt. Niewątpliwie był to silny ośrodek gospodarczy. W okresie szczytowym miał40 tys. hektarów i kilkanaście lub kilkadziesiąt wiosek i kilka miasteczek, m.in. Waśniów, Wąchock, Wierzbice itd. Bardzo rozległe włości, jak potężne latyfundium magnackie [R2]. To cystersi wystarali się o prawa miejskie dla Wąchocka, to były ich działania, wszystkie huty, kuźnie, cała Kamienna była przez nich zagospodarowana. […] Tak że to byli pionierzy [R3].Uznając ich znaczenie jako założycieli miasta i pionierów "cywilizacyjnych", nasi rozmówcy jednocześnie zauważają wpływ kasaty na zmianę funkcji i roli klasztoru. Większość naszych rozmówców to rodowici mieszkańcy Wąchocka, z dziada pradziada określający się jako "grumpki" [R1]. Ludzie ci, ze względu na zakorzenienie, długą ciągłość historii rodzinnej, czują się gospodarzami tego miejsca -ich relacja do cy-Ryc. 2. Tabliczka informacyjna z wnętrza klasztoru ilustrująca złączenie w lokalnej pamięci zbiorowej wątku patriotycznego, reprezentowanego przez mjra "Ponurego", i klasztornego. Archiwum autorów stersów ujawnia się jako bardzo złożona. Z jednej strony mają świadomość ich roli w założeniu Wąchocka, a z drugiej mają też świadomość pewnej autonomii wobec zakonu:no bo nie było ich 130 lat i Wąchock istniał[…]. Ta świadomość, że cystersi przyszli, że założyli, że kulturę przynieśli, to świadomość jest duża [R1].Jednakże z kontekstu tej wypowiedzi wynikało, że z perspektywy mieszkańców mogłoby ich nie być. Aktualne funkcjonowanie zakonu nie jest (przynajmniej na razie) koniecznym i niezbędnym elementem tożsamości lokalnej Wąchocka. Gdyby zabrakło cystersów, Wąchock -tak jak wiele innych gmin w Polsce -z gminy cysterskiej stałby się gminą pocysterską i nadal byłby związany z tym dziedzictwem, poprzez sam budynek klasztoru i funkcjonujący w nim kościół parafialny. Ta podwójna tożsamość/przynależność jest tutaj kluczowym czynnikiem ujawniającym sposób, w jaki cystersi mają szansę na powrót zakorzenić się w społeczności lokalnej: trzeba pamiętać, jest to równocześnie parafia prowadzona przez cystersów, w związku z tym granica taka trochę zamazywana między parafią a klasztorem [podkreślenie -M. J., B. M.], bo nie ma w Polsce tak wiele parafii prowadzonych przez zakon[R2].45 Ibidem, s. 8. 46 Ibidem, s. 10. 47 Ibidem. Był Dozór Górniczy, przeniesiony z Suchedniowa, powstała poczta[…]. Tu urządzono lazaret, pierwszy szpital w całym powiecie i okolicy[…]. Więc nawet kiedy nie było klasztoru, ten budynek był wykorzystywany […] w 1897 parafia przejęła obiekt klasztorny, to była własność parafii. Na nowo [ówczesny proboszcz -M. J., B. M.] wyjednał w zakładach starachowickich drzewo, odnowił więźbę dachową. I od tego momentu zaczęto tutaj wszystko stopniowo zabezpieczać. Dlatego mówię, że ten budynek żył [R2].Można powiedzieć, że okres pokasacyjny aż do powrotu cystersów jest przez rozmówców charakteryzowany jako okres uspołeczniania klasztoru. Powrót cystersów oznacza otwarcie nowego rozdziału w lokalnych relacjach.Zdaniem rozmówców od kiedy wrócili cystersi, "klasztor staje się z roku na rok coraz ładniejszy" [R1].Trzeba było to przebudować. Pięknie to wszystko ucywilizowali. Ogromnie dużo zrobił opat Matuszkiewicz na jubileusz 800-lecie. I to murami otoczono, doprowadzono kanalizację, potem następny opat wiele zrobił, Alberyk Siwek, potem poprzedni opat Eustachy Kocik, ten też stara się, co może itd. Tu dużo trzeba było odtworzyć, ta przerwa była bardzo długa, o tym trzeba pamiętać. Tradycja od nowa jest odbudowywana, od nowa, bo pokolenie zmieniło się, i tu w środowisku [R2].Ale bez współpracy ze społecznością lokalną i gminą niewiele by udało się osiągnąć ze względu na braki finansowe.No, prac jest jeszcze dużo, bo tam trzeba jeszcze i elewację zrobić […] i też trzeba duży remont, bo oni nie mają tyle pieniędzy. Jeśli nie dostaną jakiegoś wsparcia z zewnątrz, to z tych datków, które dają ludzie, nie mają szans funkcjonować [R1].Z kontekstu rozmowy wynikało, że zauważalna jest zmiana relacji pomiędzy klasztorem a społecznością. Kiedyś cystersi byli potężnym zakonem i mieli duży wpływ na całe otoczenie, ale teraz jest inaczej. "Teraz jest słabym klasztorem, bo jego dobra zabrano" [R1], i potrzebuje pomocy z zewnątrz. Odbudowa klasztoru odbywała się wspólnym wysiłkiem -dokonywali tego i nowo przybyli mnisi, i społeczność lokalna.Obecnie ze względu na skomplikowaną sytuację ekonomiczną klasztor szuka nowych źródeł utrzymania: "No oni chcą wrócić do tej dawnej świetności, ale czy im się to uda, to nie wiem" [R1]. Budynek należy do zakonu i jest na jego całkowitym utrzymaniu. Gmina pomaga pisać projekty o dofinansowanie ze środków unijnych, daje dotacje na drobne remonty, pomagają też sponsorzy prywatni. Łącznikiem pomiędzy gminą a zakonem jest fundacja Obiekt Zabytkowy Opactwa Cystersów w Wąchocku 49 . Klasztor i nic więcej, na mnie ten Wąchock nie robi wrażenia, co tam jest? Nic tam nie ma ciekawego, a rynek jest wręcz brzydki, ponury rynek z Ponurym. Kiedyś jeszcze był stary park, miał piękną wierzbę na środku, i taki jakiś klimat [R5].W wypowiedzi tej pobrzmiewa tradycyjne napięcie między Wąchockiem a okolicznymi wsiami, które są do dzisiaj "obsługiwane" przez cystersów i traktowane jako jego "satelity".49 http://www.wachock.cystersi.pl/opactwo/fundacja/. 50 p. bouRdieu, Medytacje pascaliańskie, przeł. K. wakaR (Biblioteka Myśli Socjologicznej, 2), Warszawa 2006, s. 345. 53 http://www.wachock.cystersi.pl/pokaz_artykul/?id_article=762&id_page_element=47. 54 Tytuły wystaw: Malowałam pieśniami -malarstwo Marianny Wiśnios; Przeszłość -Przyszłości -ksiądz Jan Wiśniewski (1876-1943) w 70 rocznicę śmierci; Artur Grottger Powstanie Styczniowe, za: http://www.wachock.cystersi.pl/pokaz_artykul/?id_article=767&id_page_element=47.Klasztor jako atrakcja turystycznaRozpoznawany przez rozmówców wysoki kapitał symboliczny klasztoru powoduje, że obecnie traktuje się klasztor jako atrakcję turystyczną. W analizowanym wcześniej przewodniku opactwo cystersów wspomniano w kontekście turystycznym (w dziale Zabytki i atrakcje):51 Gmina Wąchock, s. 30-31. 52 Ibidem, s. 31. Mamy nadwyżkę w zasobach niematerialnych[…]. Jednocześnie chcemy być taką miejscowością weekendową, rekreacyjną dla Starachowic i Skarżyska [R3].Obecnie trwają intensywne prace rewitalizacyjne, seria działań zmierzających do przekształcenia klasztoru w miejsce turystyczno-odpoczynkowe, zaplecze dla Starachowic oddalonych od Wąchocka tylko o 5 km. Większość tych działań opiera się na promocji klasztoru jako zabytku architektonicznego i miejsca pielgrzymkowego. "Ten jeden wielki atut to nasz klasztor z XIII w., zabytek kl. 0, przepiękny"[R4]. Jednakże brak infrastruktury, miejsc noclegowych, punktów gastronomicznych sprawia, że do Wąchocka przyjeżdżają grupy turystów, wycieczek szkolnych i pielgrzymów, ale "wpadają przejazdem", kierując się do nieodległego Kałkowa. 55 W przyszłości ma powstać ścieżka rowerowa łącząca te dwa obiekty, co jeszcze bardziej podkreśli i skonsoliduje w świadomości zwiedzających, ale też zwykłych mieszkańców Wąchocka, potęgę dziedzictwa cysterskiego w tym rejonie.Relacja z Festynu historycznego w opactwie: http://www.wachock. pl/a,901,MNISI_i_HUTNICY_Festyn_Historyczny_w_Opactwie.html. 56 p. p. Gach, Opactwo cystersów w Wąchocku, s. 99. 57 Ibidem, s. 100. 58 k. nowicki, a. Rembalski, Działalność PTK w okresie międzywojennym, [w:] a. massalski, d. olszewski, Z dziejów opactwa cystersów w Wąchocku, s. 139. kuchnia, ziołolecznictwo, skryptorium) [R7].Trwałym efektem tej współpracy jest wprowadzenie wspólnego biletu do opactwa i do muzeum w Starachowicach, gdzie można oglądać pocysterski Wielki Piec 55 . Należy podkreślić, że traktowanie klasztoru jako atrakcji turystycznej sięga XIX w, nie jest więc nową tendencją. Nowe jest jednak przejęcie tej strategii przez władze gminne, silnie budujące atrakcyjność Wąchocka na atrakcyjności klasztoru. Gach zauważa, że już w połowie XIX w.pojawiły się pierwsze opisy kościoła i klasztoru na łamach pracy. W drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku ilość tych publikacji wzrasta. W tym okresie do Wąchocka przyjeżdżają dziennikarze, krajoznawcy, historycy sztuki 56 .To zainteresowanie skutkowało tym, że "do Wąchocka przybywały wycieczki krajoznawcze, przyjeżdżali miłośnicy dawnej tradycji, pielgrzymi" 57 . Ważnym elementem była również działalność Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w okresie międzywojennym. W 1933 r. PTK w Starachowicach założyło Sekcję Wąchocką, która podejmowała różne działania zmierzające do zabezpieczenia i konserwacji kościoła i budynków poklasztornych 58 .Traktowanie klasztoru w kategorii zabytku i atrakcji turystycznej jest innym sposobem uspołeczniania jego przestrzeni. Wcześniej odbywało się poprzez lokalizację w nim różnych wymienionych wyżej instytucji społecznych. Obecnie uspołecznienie dokonuje się również za pomocą ruchu turystycznego i pielgrzymkowego, co wyraźnie widać w analizowanym wcześniej przewodniku, w którym klasztor wprost definiuje się jako atrakcję przede wszystkim architektoniczną (zabytek klasy 0).Warto przywołać jeszcze raz Borkowską, która w 1999 r. tak opisywała doświadczenie turysty w wąchockim klasztorze: 59 m. boRkowska, Z dziejów opactwa Cystersów w Wąchocku, s. 165. mnie cystersi zawsze byli pionierami, a dzisiaj […] stali się ostoją konserwatyzmu. To oni wyznaczali trendy[R3].Widać wyraźnie, że oprócz posługi kapłańskiej oczekuje się od cystersów pewnej postawy zaangażowania i współodpowiedzialności za przyszłość i rozwój Wąchocka.Klasztor można postrzegać również jako lokalne centrum patriotyczne. Na terenie klasztoru spoczywają prochy mjra Jana Piwnika ps. "Ponury" oraz znajduje się Mu-60 http://www.wachock.cystersi.pl/muzeum/. 61 Kilka tablic poświęcono też innej tematyce, np. prezentacji sylwetek fundatora muzeum oraz "Ponurego", ale żadna z gablot nie jest poświęcona cystersom. zeum Pamięci Walk o Niepodległość Narodu 60 . Warto podkreślić, że przed wejście do muzeum umieszczono jednak tabliczkę z napisem "Muzeum Ojców Cystersów".Oprócz tych architektonicznych rzeczy, tego pięknego niespotykanego kapitularza i innych rzeczy, to jest tam muzeum, które wykonał ojciec Alberyk Siwek, był on wykonawcą testamentu, powiedziałabym, bo ksiądz Ślusarczyk w obecności kardynała Wyszyńskiego przekazał zbiory całego swojego życia, i właśnie w części muzeum pod wieżą Rakoczego zostało zrobione muzeum, gdzie fundacja też tam się do tego przyłożyła, pomagaliśmy opatowi to zrobić, w tej chwili my tam mamy pieczę nad tym[R1]. powstania muzeum, które obecnie mieści się w klasztorze, jest trudna do odtworzenia. Ks. Ślusarczyk z Nowej Słupi swoje zbiory poświęcone martyrologii narodu polskiego początkowo chciał przekazać do domu opata na Świętym Krzyżu:Ale jakoś nie było środków i w końcu w 79 r., jak było 800-lecie klasztoru -tam był kardynał Wyszyński między innymi, biskup Gołębiewski, to jest opisane w różnych materiałach -uroczyście przekazał to wszystko cystersom, […] opat Alberyk doprowadził do powstania muzeum i w 90 r. zostało ono oddane do użytku [R2].Sama konstrukcja muzeum warta jest analizy pod kątem narracji o związkach przeszłości cystersów z Wąchockiem. Choć wprost o tym związku się tu nie mówi, to jednak mówi o nim jednocześnie cały tekst, jakim jest muzeum. Pionowe, prosto wykonane tablice prezentują bowiem historię cystersów (np. daty fundacji kolejnych klasztorów, zaprezentowane w granicach Polski po 1945 r., czy historię opactwa cystersów w Wąchocku) 61 , a poziome muzealne gabloty wypełnione eksponatami -wybrane wydarzenia zbrojne z okresu porozbiorowego (z obfitym zbiorem biżuterii i ozdób żałobnych), działania militarne i ich konsekwencje z okresu I i II wojny światowej (w tym gablota poświęcona Auschwitz z pałkami obozowymi), jak również wydarzenia związane z ruchem solidarnościowym. Są wśród niż również "rękopisy znanych postaci historycznych" (np. Jeremiego M. Wiśniowieckiego, Bohdana Chmielnickiego), będące częścią ekspozycji przedrozbiorowej. Narracja o historii Polski, stworzona poprzez wybór tych wydarzeń i dookreślana przez materialność gablot, wskazuje wyraźnie na eksponowanie aspektów militarno-patriotycznych i martyrologicznych (zwłaszcza żałoby postyczniowej) i ich z wiązanie -w ramach jednej wypowiedzi czy tekstu, jakim jest całość muzeum -z historią cystersów na obecnych terenach Polski. Choć nie ma tu wyraźnego związku merytorycznego pomiędzy tymi działaniami a obecnością mnichów na tych terenach (jedynym tekstem wskazującym na powiązanie mnichów z działaniami patriotycznymi, w XIX w., jest obraz z drugiej połowy XIX w. Klasztor na św. Krzyżu, podpisany "Widoczny kopiec pamięci narodowej usypany w 1861 roku, później zburzony"), to jednak ich zestawienie w jednej przestrzeni, w jednym tekście, jest próbą takiego związania. Geometryczno-semiotyczna konstrukcja owego jednoizbowego muzeum mówi o tych powiązaniach tak samo wyraźnie, jak to, że muzeum znajduje się w klasztorze. Jednocześnie uwyraźnia trudność spójności tej narracji o związku. Może dlatego konstruktorzy muzeum zdecydowali się -z pewno-ścią nieświadomie -na różne geometrycznie umieszczenie historii Polski i historii cystersów w Polsce? Polskie gabloty i cysterskie plakaty znajdują się pod kątem 90 stopni względem siebie, a tym samym wdzierają się w siebie.Klasztor patriotyczny Historia 62 http://www.wachock.cystersi.pl/muzeum/. go, odbywają się uroczystości partyzanckie na Wykusie organizowane przez Suchedniów, Bodzentyn i Wąchock. Z dziejów Wąchocka na pewno powstanie jest bardzo mocno upamiętnione. Jest szkoła im. bohaterów powstania styczniowego. Mamy ul. Powstańców 1863, ul. Langiewicza, mamy groby powstańców, to jest naprawdę odnawiane i hołubione na miejscowym cmentarzu. Jest symboliczna mogiła powstańcza, na razie zdemontowana, krzyż stoi obok szkoły, bo robi się nowe ogrodzenie i trzeba ją inaczej usadowić, była nadmiernie wypiętrzona. Proszę zwrócić uwagę, że kiedyś chowano na terenie klasztoru. Jest tam jeszcze nagrobek Zefiryna Bartyzela, to jest ostatni cysters, który był podprzeorem, potem został proboszczem i zmarł chyba w 1860 [R2]. żeby dostać się do Wykusu, najczęściej szło się albo od Bodzentyna albo od Wąchocka. Poza tym zaplecze było tutaj było, proszę pamiętać: ogromne lasy dookoła, świętokrzyskie, zakłady zbrojeniowe w Skarżysku, zakłady zbrojeniowe w Starachowicach, i pośrodku tego Wąchock (bliżej Starachowic trochę). I on tutaj działał. Wąchocczanie byli zgrupowani w świętokrzyskim AK. A finał był taki, że zostało to w jakiś sposób zmaterializowane, jest plac Ponurego w Wąchocku, jego pomnik i jego prochy [podkreślenie -M. J., B. M.] [R2]. Trochę zaanektowanie tej historii nastąpiło. Bo to cystersi mówią o swoim udziale w powstaniu styczniowym, nasz opat tutaj. Tak lokalnie. Wiedząc, że gdzieś tam w powstaniu kościuszkowskim coś tam brali udział, przekłada automatycznie na wszystko zapominając, że ich nawet nie było. Tu mówimy o pojedynczej postaci, ale skoro tak znacząca postać jak opat to mówi, to część ludzi bezwiednie to powtarza, i tworzy się legenda [R3].Trzecim kluczowym elementem materialnym jest Panteon Pamięci PodziemnegoPaństwa Polskiego 1939-1945. Jak czytam na stronie www klasztoru:Mur klasztorny na dziedzińcu przed kościołem posłużył środowiskom Armii Krajowej za miejsce ekspozycji nazwisk bohaterów walki o wolność. Na murze umieszczono liczne tablice pamiątkowe, symbole i odznaczenia upamiętniające działalność zgrupowań partyzanckich. W centrum Panteonu stoi pomnik Polskiego Państwa autorstwa Andrzeja Kastena ps. "Zulejka" 62 . na murach klasztoru -materialny wymiar upatriotycznienia klasztoru. Za: http://www.wachock.cystersi.pl/muzeum/ 63 a. jankowski, Wąchock jako miejsce pamięci narodowej, [w:] a. massalski, d. olszewski, Z dziejów opactwa cystersów w Wąchocku, s. 150. ). O sile tego kapitału świadczy m.in. fakt, że w tym roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego zdecydował, że Wąchock będzie miejscem inauguracji Europejskich Dni Dziedzictwa 64 . Wybór ten związany był m.in. z tematem przewodnim EDD, "Nie od razu Polskę zbudowano", oraz 150. rocznicą powstania styczniowego. Odnajdujemy tu potwierdzenie naszej tezy o sile owego idealnego połączenia ze sobą na poziomie symbolicznym dziedzictwa cystersów z tradycją patriotyczną. We fragmencie oficjalnego uzasadnienia, w trakcie konferencji prasowej zorganizowanej na Zamku Królewskim w Warszawie, dr hab. inż. arch. Małgorzata Rozbicka, dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa, powiedziała:Wybór tematu wynika między innymi z faktu, że tegoroczne EDD zbiega się z 150. rocznicą wybuchu Powstania Styczniowego. W związku z tym Narodowy Instytut Dziedzictwa chce także zwrócić szczególną uwagę na rolę powstań narodowowyzwoleńczych, które odegrały ogromną rolę w kształtowaniu i zachowaniu narodowej tożsamości. Tegoroczne hasło przewodnie EDD pozwoli uhonorować wydarzenia związane z tą rocznicą oraz przybliżyć inne ważne karty polskiej historii. Nieprzypadkowe jest też miejsce inauguracji EDD, czyli Opactwo Cysterskie w Wąchocku, jeden z najpiękniejszych przykładów architektury romańskiej w Polsce. W tym miejscu wciąż żywe są tradycje patriotyczne i niepodległościowe, tak silnie związane z losem naszego narodu65 . 66 http://wachock.pl/s,178,Europejskie_Dni_Dziedzictwa_2013.html#sthash.1DQyUavA.dpuf.67 Ibidem. Marcin Jewdokimow Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Barbara MaRkowska Instytut Socjologii, Collegium Civitas w Warszawie 1 Zob. A. Dorak, "Matka Boska z Dzieciątkiem". XVII/XVIII w. Obraz olejny na płótnie. Sprawozdanie z prac konserwatorskich, Kraków 2012, mps w Archiwum oo. Franciszkanów-Reformatów w Przemyślu. 2 X. WacłaW z SulgoStoWa [E. Z. NoWakoWSki], O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Bożej. Wiadomości historyczne, bibliograficzne i ikonograficzne, z. 1, Kraków 1902, s. 435; A. FrieDrich, Historye cudownych obrazów Najświętszej Marii Panny w Polsce, t. 2: Obejmujący obrazy dyecezyi krakowskiej, archidyecezyi lwowskiej, dyecezyi przemyskiej i tarnowskiej, Kraków 1904, s. 258, 264; W. urbaN, Obraz Matki Boskiej Mariampolskiej we Wrocławiu, Wrocław 1981. 1. Matka Boska z Dzieciątkiem (kopia obrazu z Mariampola) 8, 5 × 59 cm, olej na płótnie, XVII/XVIII w. (?) autor nieznany, proweniencja obrazu nieznana Obraz o kształcie stojącego prostokąta, w ciemnej tonacji kolorystycznej, ukazuje Matkę Boską w ujęciu do bioder, z lekko pochyloną głową, zwróconą ku Dzieciątku trzymanemu na lewym przedramieniu (ryc. 1). Postaci skomponowane w schemacie trójkąta równoramiennego na niemal czarnym tle. Twarz Marii podłużna, z wyraźnie zaznaczonymi, delikatnymi łukami brwiowymi, ożywiona uśmiechem, modelowana dość ostro, niemal walorowo. Na głowie jasny zawój, spod którego widoczne włosy. Ostro modelowana jest również wsparta na Jej ramieniu siedząca postać Dzieciątka, pieszczotliwym gestem doń przytulonego, kierującego wzrok ku widzowi. Jego naga sylwetka osłonięta draperią w kolorze ugrowym, pozornie naturalna i statyczna, posiada skomplikowaną oś postaci. Zarówno karnacje twarzy, jak i szaty (ciemnobłękitny płaszcz, różowa suknia spodnia) malowane farbami słabo kryjącymi na ciemnej podmalówce. Obecnie stan zachowania obrazu dobry, po konserwacji przeprowadzonej w 2012 r. przez Annę Dorak 1 . Obraz, według badań konserwatorskich, mógł powstać na przełomie XVII i XVIII w. Został namalowany na płótnie lnianym, grubym, zdublowany na płótno lniane, cienkie. Płótno oryginalne, o splocie prostym, było sfalowane i odkształcone, silnie zabrudzone, załamane, przetarte. Również płótno dublażowe było zabrudzone, zaplamione, z licznymi przetarciami, głównie w partii dolnej, częściowo odspojone od płótna oryginalnego. Warstwa malarska na całości lica płótna była przetarta, w wielu miejscach wykruszona, silnie zabrudzona i zakurzona z widocznymi drobnymi ubytkami i spękaniami, a kompozycja mało czytelna. Konserwacja polegała m.in. na rozdublowaniu obrazu, odczyszczeniu odwrocia i lica, wyprasowaniu powierzchni płótna, uzupełnieniu ubytków zaprawy, scaleniu kolorystycznym i werniksowaniu. Pierwowzorem dla płótna przemyskiego był cudowny obraz Matka Boska z Dzieciątkiem z Mariampola (109 × 78 cm), datowany na koniec XVI w. (ryc. 2) 2 . Znajdował się on początkowo w posiadaniu Stanisława Jana Jabłonowskiego (1634-1702), kasztelana krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego, który zabierał go ze sobą na wyprawy wojenne. Z tego powodu określany był jako Matka Boska Hetmańska, Rycerska lub Zwycięska. Obraz ofiarowany został przez jego syna, Jana Stanisława (1669-1731), do kościoła Trójcy Świętej w Mariampolu, mieście założonym przez Stanisława Jana Jabłonowskiego w charakterze wotum po zwycięstwie pod Wiedniem, i umieszczo-Ryc. 1. Matka Boska z Dzieciątkiem (kopia obrazu z Mariampola), olej na płótnie, XVII/XVIII w. (?), klasztor reformatów w Przemyślu Ryc. 2. Matka Boska Mariampolska, olej na płótnie, koniec XVI w., z kościoła parafialnego Świętej Trójcy w Mariampolu, obecnie w kościele NMP na Piasku we Wrocławiu ny w ołtarzu głównym. Intensyfikacja kultu obrazu nastąpiła w latach 30. XVIII w., w związku z wzniesieniem nowego kościoła i promulgacją cudów w 1737 r. Z inicjatywy Teresy z Wielhorskich, od 1730 r. żony Jana Kajetana Jabłonowskiego ( † 1749), obraz został ozdobiony sukienkami. Po II wojnie światowej przewieziono go do kościoła NMP na Piasku we Wrocławiu. Przyjmuje się, że obraz mariampolski był wzorowany na kompozycji Madonny ze śpiącym Jezusem włoskiego malarza Giovanniego Battisty Salvi, zwanego Sassoferrato (1609-1685), prawdopodobnie za pośrednictwem graficznych reprodukcji, np. Bartolomea Coriolano. Herman Hoffmann dopatrywał się w nim jednak inspiracji bizantyjskich 3 , autorstwo przypisywano też włoskiemu malarzowi Giovanniemu Antoniowi Bazzi, zwanemu Il Sodoma (1477-1549) 4 . Pochodzenie kopii przechowywanej w przemyskim klasztorze reformatów jest nieznane. Nie wspominają o niej inwentarze przechowywane w Archiwum Prowincji OO. Franciszkanów-Reformatów. Można jedynie przypuszczać, że powstała w związku z intensyfikacją kultu oryginału w latach 30. XVIII w. Obraz w klasztorze reformatów w Przemyślu nie ma widocznej na obrazie z Mariampola inskrypcji BEATAM ME DICENT OMNES GENERATIONES na parapecie imitującym mur. Zdecydowanie inna jest też kolorystyka (brak ciepłych tonacji barwnych, ciemna podmalówka), większe są sztywność i schematyczność ujęcia. Mógł zostać wykonany dla klasztoru kapucynów mariampolskich, ufundowanego w 1742 r. przez Jana Kajetana Jabłonowskiego (1799/1700-1764), wojewodę bracławskiego, syna wspomnianego Jana Stanisława. Klasztor ten po kasacie zakonu w 1784 r. został przekazany szarytkom 5 . 2. Kopia Madonny Rafaela Santi z kościoła S. Maria del Popolo (Madonna di Loreto, Madonna del velo) 103 × 84 cm, olej na płótnie, XVIII w. autor nieznany, proweniencja obrazu nieznana "Paulus Stanislaus Wargocki Consul Civitas S.R. M... Premisliensis hanc librum emit A' 1690". 17 A. żukoWSka-zielińSka, Widok Lwowa z 1640 r. na oprawie starodruku DIES CANICVLARES... Simone Maioli, 1600 r. Dokumentacja konserwatorska, Kraków 2013, mps w Archiwum Franciszkanów-Reformatów w Przemyślu, z ekspertyzą I. DługoPolSkiej i A. PerzaNoWSkiej. Ryc. 5. Oprawa starodruku Simone maioli, Dies caniculares hoc est colloqvia tria..., Ursellis 1600 (stan przed konserwacją), klasztor reformatów w Przemyślu Ryc. 6. Widok Lwowa, pergamin, rysunek, gwasz (?), ok. 1640 r., (stan po konserwacji), klasztor Franciszkanów-Reformatów w Przemyślu sta numerów przyporządkowanych poszczególnym budynkom. Zdjęcie pergaminu z okładki umożliwiło odczytanie dwóch-trzech linijek tekstu, ukrytego dzisiaj pod wyklejką wewnętrznych stron obu okładek. Z kolei usunięcie farby z grzbietu pozwoliło na odzyskanie części tekstu oraz fragmentu widoku zabudowań miejskich. Udało się zidentyfikować widok Lwowa, z pierwszej połowy XVII w., ukazujący rozpoznawalne -dzięki edycji Civitates orbis terrarum (1618) 18 -niektóre budynki. Na przedniej okładce widoczne są wieże: katedry łacińskiej z gotyckim jeszcze hełmem oraz ratuszowa z ledwie rozpoznawalnym zegarem. Na okładce tylnej widać gmach ratusza i zapewne fragment rynku. Czytelny jest też fragment murów miejskich. Problem interpretacyjny dotyczy widocznego u dołu przedniej okładki pagórka z krzyżem -być może jest to widoczny na miedziorycie z 1618 r. sąsiadujący z Wysokim Zamkiem wzgórek zwany Łysą Górą. Po wstępnej kwerendzie dotyczącej dawnych widoków i planów Lwowa autorki ekspertyzy uzyskały pewność, że widok miasta na pergaminie pokrywającym okładkę starodruku jest najstarszym znanym, rysunkowym widokiem tego miasta, wykonanym najprawdopodobniej we Lwowie około 1640 r. Kraków Dwa nieznane wizerunki maryjne oraz widok Lwowa z biblioteki klasztoru franciszkanów reformatów przy kościele św. Antoniego Padewskiego w Przemyślu Podczas kwerendy prowadzonej w klasztorze reformatów w Przemyślu udało się dotrzeć do informacji o trzech interesujących zabytkach odkrytych niedawno w bibliotece klasztoru. Ich proweniencja jest co prawda nieznana, mogą jednak pochodzić ze skasowanych klasztorów. Są to: dwa wizerunki Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz widok Lwowa. Pierwowzorem dla płótna przedstawiającego Matkę Boską z Dzieciątkiem, pochodzącego z przełomu XVII i XVIII w. (?), nieznanego autorstwa, był cudowny obraz z Mariampola, datowany na koniec XVI w. Znajdował się on początkowo w posiadaniu Stanisława Jana Jabłonowskiego (1634-1702), kasztelana krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego, który zabierał go ze sobą na wyprawy wojenne, dlatego też był określany jako Matka Boska Hetmańska, Rycerska lub Zwycięska. Obraz został ofiarowany przez jego syna, Jana StanisławaJanina Dzik Streszczenie Słowa kluczowe :kluczoweobraz, biblioteka, klasztor, franciszkanie reformaci, Przemyśl, Mariampol, Madonna di Loreto Rafaela, Matka Boska Mariampolska, Lwów Kraków Two unknown Marian images and a view of Lviv from the library of the Reformed Franciscan monastery at the Church of St. Anthony of Padua in Przemyśl Research carried out at the Reformed Franciscan monastery in Przemyśl has revealed information about three interesting historical objects recently discovered in the monastery library. Although their provenance is unknown, they may come from dissolved monasteries. They are: two images of the Madonna and Child as well as a view of Lviv. The painting depicting the Madonna with Child which comes from the turn of the 18 th century (?) and which is by an unknown author was modelled on a miraculous painting from Mariampol, dated late 16 th century. It was initially owned by Stanisław Jan Jabłonowski (1634-1702), Castellan of Kraków and Grand Crown Hetman, who would take it with him on his military expeditions, which is why it was referred to as the Hetman Madonna, Knightly Madonna or Victorious Madonna. The painting was donated by his son, Jan Stanisław (1669-1731), to the Holy Trinity Church in Mariampol, a town founded by Stanisław Jan Jabłonowski as votive offering after the victory at Vienna, and placed in the main altar. The origins of the copy kept at the Przemyśl monastery are unknown. It may have been made in connection with an intensification of the cult of its original in the 1730s. The copy of Raphael's Madonna from S. Maria del Popolo (Madonna di Loreto, Madonna del velo) comes from the 18 th century;Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 185-196 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 185-196 Janina Dzik Summary Keywords painting, library, monastery, Reformed Franciscans, Przemyśl (Poland), Marijampolé, (Lithuania), Raphael's Madonna of Loreto, Our Lady of Marijampolé, Lviv (Ukraine)WstępZasadniczą część zasobu archiwów państwowych stanowi dokumentacja aktowa administracji publicznej1 . Jednakże twórcza działalność człowieka oraz burzliwe procesy dziejowe sprawiają, że odnajdujemy w nich również archiwalia inne i nietypowe. Do tego rodzaju źródeł można zaliczyć malowidło z klasztoru bernardynów w Barczewie koło Olsztyna -ozdobną inskrypcję dotyczącą donatorów i zakonników tego klasztoru (ryc. 1) 2 . Choć tablica została wykonana w 1805 r. dla barczewskich bernardynów, dziś jest częścią zasobu Archiwum Państwowego w Olsztynie.Spis w formie obrazu to w istocie rzadki obiekt w zasobach archiwalnych. Ponadto zakonna proweniencja malowidła rodzi pytania o przyczynę umiejscowienia dzieła w archiwum państwowym. Przecież archiwa kościelne posiadają odrębną sieć archiwalną, a w niej archiwa zakonne mają swoje wyodrębnione miejsce. Wydawać się może również, że dzieło malarskie winno stanowić część zasobu raczej muzealnego niż archiwalnego. Co zatem doprowadziło do umiejscowienia zakonnego malowidła w państwowym archiwum? Jakie konkretnie informacje zawiera wspomniana inskrypcja?Zły stan zachowania malowidła (odpadająca warstwa malatury) sprawił, że przez lata nie udostępniano go do badań naukowych. Obecnie jednak, dzięki prowadzonym pracom konserwatorskim, dzieło zostaje niejako wydobyte z zapomnienia. Dotąd nieanalizowane cenne świadectwo działalności bernardynów z Barczewa zasługuje na opis i wprowadzenie do naukowego obiegu.* Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. Ryc. 1. AP Olsztyn, Funebralis Congeries. Fot. K. MaciejkoTło historyczneKlasztor w Barczewie może się poszczycić bogatą historią, sięgającą 1326 r. Zarys jego dziejów opracował Eugeniusz Wyczawski 3 . W tym miejscu jedynie warto zaznaczyć, że konwent był poddany typowym procesom, których doświadczały zakony zlokalizowane w diecezji warmińskiej 4 . Klasztor wraz z kościołem pw. św. Andrzeja ufundował biskup warmiński Eberhard dla braci mniejszych z prowincji saskiej. W okresie reformacji prowincja upadła, a wraz z nią obserwancki (już wtedy) konwent w Barczewie 5 . Dopiero ponowne uposażenie klasztoru przez biskupa warmińskiego Andrzeja Batorego po 1594 r. umożliwiło jego odrodzenie w polskiej prowincji bernardyńskiej. Rozwój klasztoru zatrzymały czasy zaborów. Antyzakonna polityka administracji pruskiej, której Barczewo było podporządkowane od 1792 r., doprowadziła do kasaty klasztoru w 1830 r. 6 W zabudowaniach klasztornych zorganizowano więzienie, które funkcjonuje do dziś, kościół natomiast zachował swój sakralny charakter.Spuścizna po wielowiekowej działalności barczewskich bernardynów uległa rozproszeniu 7 . Ta utrata dóbr, jak się okazuje, nie musiała oznaczać ich bezpowrotnego zniszczenia. Dowodem tego jest historia opisywanego obiektu.Podczas prac remontowo-budowlanych prowadzonych w zabudowaniach ratusza w Barczewie w latach 80. ubiegłego wieku przypadkiem odnaleziono, pozbawione ram i złożone, bezcenne malowidło. Pierwotnie próbowano przekazać je Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, ostatecznie jednak uznano, że jest to źródło pisane, a jego forma (malowidło) ma drugorzędne znaczenie. Józef Judziński, ówczesny dyrektor Archiwum Wojewódzkiego w Olsztynie, zdecydował o włączeniu malowidła do archiwum, zabezpieczając je tym samym przed ostatecznym zniszczeniem. Dziś, uwzględniając archiwalną zasadę historycznie ukształtowanego zasobu 8 , wypada uszanować miejsce przechowywania opisywanego dzieła.Wraz z przejęciem malowidła stwierdzono konieczność jego konserwacji 9 . W tym celu bernardyńskie płótno nawinięto na tekturowy wał i przekazano do Centralnego Laboratorium Konserwacji Archiwaliów w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, ponieważ w owym czasie olsztyńskie archiwum nie posiadało odpowiedniej pracowni. Obiekt przeleżał w Warszawie do lat 90. i bez próby podjęcia prac konserwatorskich został zwrócony do Olsztyna. Od tego czasu był przechowywany w pracowni konserwacji archiwaliów w formie rozwieszonej10 . Obecnie procedura konserwacji jest w toku, zakończenie prac planuje się na koniec 2013 r.Inskrypcja wykonana jest w technice tłustej tempery, na płótnie lnianym o splocie płóciennym, tkanym na ręcznych krosnach o wymiarach 200 cm długości i 100 cm szerokości. Podłoże płócienne wykonane jest z dwóch pasów płótna zszytych ze sobą na całej długości. Obraz nie posiada odrębnej warstwy gruntu, funkcję tę spełnia szara warstwa tła położona na całości obiektu. Pierwotnie malowidło musiało być naciągnięte na blejtram, czego dowodzą ślady po gwoździach. Braki malatury na krajkach świadczą natomiast o istnieniu ramy zewnętrznej. W górnej partii obiektu znajduje się tytuł, który po obu bokach zamknięty jest kompozycją z ornamentem geometrycznym, a od dołu stylizowaną wicią roślinną z motywami kwiatowymi w kolorze brązu i ugru (ryc. 2). Główną partię malowidła stanowi pięć rubryk na szarym tle, oddzielonych czerwonymi liniami. Tekst zapisano łacińską kancelareską, czarną farbą.Całość zamknięta jest 10-centymetrowej szerokości bordiurami z motywami podwieszonych na wstędze czaszek i piszczeli (biało-szare kości na szaro-niebieskim tle). Od dołu kompozycję zamyka dekoracja kwiatowa, pomiędzy którą umieszczono klepsydrę i flankujące ją dwa sierpy. Odpadająca warstwa malatury sprawiała, że dzieło stawało się coraz mniej czytelne.10 Konserwacja nie mogła być wykonana na miejscu, gdyż wymaga to specjalistycznego sprzętu (stołu dublażowego). 11 a. uleWicz, Opis techniki wykonania obiektu, rps w Oddziale Konserwacji Archiwaliów AP Olsztyn. Ryc. 2. AP Olsztyn, Funebralis Congeries, tytuł. Fot. K. maciejkoPrezentacja treściZapis, pod względem treści, można podzielić na cztery części. W pierwszej kolejności podany jest wspomniany już tytuł, dalej znajduje się krótka historia klasztoru, początkami sięgająca 1326 r., a więc czasów jeszcze przedbernardyńskich. Następnie umieszczono spis fundatorów, dobroczyńców konwentu, poczynając od biskupa warmińskiego Piotra Tylickiego. Porządek wpisów ma znamiona układu chronologicznego (kolejny zasłużony to następca Tylickiego Szymon Rudnicki). Ład ten oparty jest również na znaczeniu i godności poszczególnych darczyńców. Rejestr zajmuje pierwszą kolumnę obrazu oraz część następnej, tu pojawiają się również daty śmierci donatorów. Poniżej znajduje się pusta przestrzeń -miejsce na dalsze adnotacje. Zamierzenie to było realizowane, dokonano jeszcze cztery wpisów z lat 1803-1817, wyraźnie różnymi charakterami pisma i innym kolorem farby lub atramentu (ryc. 3).W połowie długości trzeciej kolumny pojawia się podtytuł informujący o rejestrze zakonników: "Religiosi patres ac fratres", czyli czwarta pod względem treści część malowidła. Spis jest sporządzony w porządku chronologicznym, zawiera imię i nazwisko, pełnioną funkcję, a ponadto dzienną datę śmierci każdego duchownego. Sporządzono go w dwóch kolumnach za okres od 1599 do 1803 r. Dalej pojawia się jeszcze 13 wpisów z lat 1805-1817. Nanoszono je na bieżąco już po pierwotnym przygotowaniu tablicy i jej umieszczeniu w zabudowaniach klasztornych. Zatem malowidło w zamierzeniu jego autorów miało być aktualizowane, skoro pozostawiono wiele wolnego miejsca na kolejne noty.Wiele cennych informacji przyniosłaby dalsza szczegółowa analiza inskrypcji, do której niniejszy opis stanowi jedynie wprowadzenie.Archiwum Państwowe w Olsztynie posiada w swoim zasobie nietypowy obiekt w postaci ozdobnej inskrypcji dotyczącej zakonników i donatorów klasztoru bernardynów w Barczewie. Jest to malowidło na płótnie o wymiarach 200 cm na 100 cm, które w swej części tekstowej zawiera ozdobny tytuł, rys historyczny konwentu, spis donatorów oraz rejestr zmarłych ojców i braci za okres od 1599 do 1817 r. Zasadnicza treść jest ujęta w pięciu kolumnach. Całość ozdobiono kompozycją z ornamentem geometrycznym, wicią roślinną oraz bordiurami z motywami podwieszonych na wstędze czaszek i piszczeli. Kasata zakonu, która nastąpiła w 1830 r., doprowadziła do rozproszenia spuścizny pobernardyńskiej. Wobec niewielkiej liczby zachowanych źródeł ze skasowanego klasztoru tym cenniejsza wydaje się opisywana tablica. Inskrypcja, z powodu złego stanu zachowania, nie była dotąd udostępniana dla badań. Prowadzone obecnie prace konserwatorskie pozwolą wprowadzić obiekt do obiegu naukowego.Barczewo, bernardyni, rejestr zmarłych, malowidło, inskrypcja, kasata, zakon, Archiwum Państwowe w OlsztynieState Archive in OlsztynUnknown painting dating back to 1805 from the dissolved Franciscan monastery in BarczewoHereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 197-205 Karol Maciejko Archiwum Państwowe w Olsztynie Nieznane malowidło z 1805 r. pochodzące ze skasowanego klasztoru bernardynów w Barczewie* Historia obiektu Opis malowidła 11 9 Zakończenie Wielowiekowa historia barczewskiego konwentu, w zestawieniu z symboliczną liczbą zachowanych świadectw jego działalności 12 , przekonuje o wartości prezentowanego źródła. Karol Maciejko Archiwum Państwowe w Olsztynie Nieznane malowidło z 1805 r. pochodzące ze skasowanego klasztoru bernardynów w Barczewie Streszczenie Słowa kluczowe Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 197-205 Karol Maciejko Summary Barczewo, Bernardine Fathers, registry of the dead, painting, inscription, dissolution, religious order, State Archive in Olsztyn Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego Wykaz zawartości Akt Büschinga z lat 1810-1812* Prezentujemy wykaz tzw. Akt Büschinga (Acta manualia die Uebernahme der Bibliotheken, Kunstsammlungen & Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens betreffend. Büsching) ze zbiorów Oddziału Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu (sygn. IV.F.267) 1 . Jest to zbiór archiwaliów dokumentujących przebieg części wydarzeń po wydaniu edyktu sekularyzacyjnego pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III z dnia 30 X 1810 r., za sprawą którego kasacie uległa większość instytucji kościelnych na Śląsku, zwłaszcza liczne klasztory. Akcją sekularyzacyjną kierowała Główna Komisja Sekularyzacyjna (Königliche Preuβische Haupt-Commission zur Aufhebung der Stifter und Klöster in Schlesien) z siedzibą we Wrocławiu, która została powołana królewskim rozkazem gabinetowym z dnia 12 XI 1810 r. 2 Na czele sześcioosobowej komisji stał wiceprezydent kamery śląskiej Ewald Georg von Massow (1754-1820) 3 , a jej członkami byli: wiceprezydent prowincji śląskiej Friedrich Theodor von Merckel (1775-1846), radcy państwowi Christian August Heinrich Curt von Haugwitz (1752-1832) i Wilckens oraz radcy rządowi Schultz i Sack 4 .Merytoryczną pieczę nad przejmowaniem obiektów ruchomych mających walory naukowe, muzealne, biblioteczne lub archiwalne sprawował komisarz sekularyza-* Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016.1 U. Bończuk-DaWiDziuk, Sprawozdanie z postępu prac nad wydaniem Akt Büschinga w dniach30 X 2012-30 IV 2013 r., "Hereditas Monasteriorum", 2, 2013 cyjny Johann Gustav Gottlieb Büsching (1783-1829)5 . Nadzór in situ sprawowali zaś komisarze specjalni (Spezial-Commiβäre), których pełen wykaz wraz z przypisanymi im klasztorami, pt. Nachweisung der Stifter u[nd] Klöster deren Aufhebung angeordnet worden, zamieszczono w tomie 1 Akt Büschinga na kartach 17-18 (zob. tabela 1).Urodzony i zamieszkały w Berlinie Büsching był z wykształcenia prawnikiem i filologiem germańskim, z zamiłowania zaś i z wyboru archeologiem. W swoich badaniach germanistycznych interesował się szczególnie zabytkami językowymi. W 1809 r. odbył podróż na Śląsk, podczas której odwiedził liczne biblioteki klasztorne w poszukiwaniu cennych rękopisów średniowiecznych. Badania umożliwił mu list poręczający od ministra Wilhelma von Humboldta (1767-1835). Kwerendy terenowe zainspirowały młodego badacza do opracowania projektu utworzenia we Wrocławiu centralnej biblioteki, archiwum i galerii sztuki, które gromadziłyby zbiory przechowywane w klasztorach, nierzadko w niekorzystnych warunkach. Swój plan przedłożył w Ministerstwie do Spraw Kultu (Kultusministerium).Nic zatem dziwnego, że krótko po wydaniu edyktu sekularyzacyjnego zwrócono się właśnie do niego w sprawie scentralizowania poklasztornych zbiorów bibliotecznych i dzieł sztuki z terenu Śląska. Plan Büschinga zakładający utworzenie we Wrocławiu trzech placówek -biblioteki, galerii obrazów oraz archiwum -został zaakceptowany przez kanclerza Karla Augusta von Hardenberga (1750-1822) w dniu 8 XI 1810 r.6 Büsching po przybyciu do Wrocławia został w dniu 24 XI 1810 r. wyznaczony przez Główną Komisję Sekularyzacyjną do przejęcia należących do skasowanych klasztorów obiektów ruchomych mających walory naukowe, muzealne, biblioteczne lub archiwalne 7 .Centralną składnicę zlokalizował w dawnym klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu. W pierwszych miesiącach działania komisarzy sekularyzacyjnych całe biblioteki i archiwa klasztorne inwentaryzowano, pakowano w skrzynie i przewożono do Wrocławia. Do końca sierpnia 1811 r. Büsching zgroma-iż wiele odpisów listów zostało sporządzonych duktem pisma Büschinga, mimo że miał do dyspozycji pisarza Samuela Traugotta Hoffmanna. Ponadto ogniwem łączącym wszystkie rękopisy jest osoba Büschinga. Zgromadzone dokumenty zostały bowiem sporządzone przez Büschinga, zaadresowane do niego lub dotyczyły jego osoby. Prawdopodobieństwo powstania zbioru dokumentów na prywatne potrzeby archiwizacyjne wzmacnia wiarygodność tego materiału źródłowego.Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 197-205 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 207-265 Urszula bończuk-DaWiDziuk 5 A. Schultz, Büsching, Johann Gustav Gottlieb, [w:] Allgemeine Deutsche Biographie, t. 3, Leipzig 1876, s. 645-646; M. hecker, Aus der Frühzeit der Germanistik. Die Briefe Johann Gustav Büschings und Friedrich Hein- rich von der Hagens an Goethe, "Jahrbuch Goethe-Gesellschaft", 15, 1929, s. 100-179; C. buchWalD, Büsching an Goethe, "Altschlesien", 3, 1930, s. 87-90; M. hałub, Johann Gustav Gottlieb Büsching 1783-1829. Ein Beitrag zur Begründung der schlesischen Kulturgeschichte, Wrocław 1997; L. bluhm, Johann Gustav Gottlieb Büsching -ein "Dilettant" im Streitgefüge der frühen Deutschen Philologie. Eine Fallstudie, [w:] Śląska Republika Uczo- nych, t. 1, red. M. hałub, A. mańko-matySiak, Wrocław 2004, s. 355-380; J. kiNNe, Die klassische Archäologie und ihre Professoren an der Universität Breslau im 19. Jahrhundert. Eine Dokumentation, Dresden 2010, s. 20-41; K. DemiDziuk, Ochrona zabytków archeologicznych na Śląsku w XIX wieku na przykładzie ośrodka wro- cławskiego, "Silesia Antiqua", 46, 2010, s. 201-217. 6 K. A. v. harDeNberg, List do J. G. G. Büschinga, Berlin, 8 XI 1810 r., Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Oddział Rękopisów, Akta Büschinga, sygn. IV.F.267, t. 1, k. 7r; J. G. G. büSchiNg, Bruchstücke einer Geschäftsrei- se durch Schlesien, unternommen in den Jahren 1810, 11, 12, t. 1, Breslau 1813, s. 492-493. 7 H. Seger, Geschichte des ehemaligen Museums schlesischer Altertümer, "Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift", 1, 1900, s. 1-24, tu: s. 13. dził zbiory z 35 lub 42 klasztorów śląskich 8 . W późniejszym okresie (po decyzji Głów- nej Komisji Sekularyzacyjnej z 6 IX 1811 r.) także zbiory archiwów i bibliotek poklasz- tornych podlegały selekcji na miejscu 9 . Głównym kryterium kwalifikacji zbiorów była dla Büschinga ich wartość historyczna i artystyczna w ujęciu zbliżonym do dzisiejszego pojęcia dziedzictwa kulturowego. Tym samym Büsching miał wpływ na kształt i wartość merytoryczną trzech przy- szłych wrocławskich placówek naukowych: Śląskiej Biblioteki Centralnej (Schlesische Central-Bibliothek), od 1815 r. Królewskiej Biblioteki Uniwersyteckiej (Königliche und Universitäts-Bibliothek), Królewskiego Akademickiego Archiwum Prowincjonalnego (Königlich Akademisches Provinzialarchiv) i Królewskiego Muzeum Sztuki i Starożyt- ności (Königliches Museum für Kunst und Altertümer). Akta Büschinga, przechowywane w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu, doku- mentują ten proces. Składa się na nie zbiór archiwaliów zgromadzonych w pięciu tomach poszytów papierowych. Pochodzą z okresu od 25 X 1810 do 14 VI 1812 r. Büsching zakończył prace dla Głównej Komisji Sekularyzacyjnej dwa tygodnie wcze- śniej (1 VI 1812 r.) i został zatrudniony w bibliotece uniwersyteckiej na stanowisku archiwisty z pensją 600 talarów rocznie 10 . Archiwalia w Aktach Büschinga obejmują: -korespondencję w oryginale lub w odpisach (głównie między Büschingiem, Głów- ną Komisją Sekularyzacyjną oraz komisarzami specjalnymi, najczęściej dotyczącą spraw organizacyjnych i finansowych); -inwentarze zawartości poklasztornych archiwów, bibliotek i zbiorów dzieł sztuki; -protokoły i noty Büschinga dotyczące spraw organizacyjnych, finansowych, a także znalezionych w klasztorach obiektów ruchomych mających walory naukowe, muze- alne, biblioteczne lub archiwalne (np. numizmaty, zabytki archeologiczne). Lektura Akt Büschinga pokazuje pewną dynamikę działań podczas akcji sekularyza- cyjnej. Przejmowanie klasztorów rozpoczęto od budynków położonych na terenie Wrocławia (klasztory norbertanów, kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku, klarysek itd.). Następnie Büsching inwentaryzował zbiory klasztorów dolnośląskich, tj. klasztory cysterskie w Trzebnicy i Lubiążu. W dalszej kolejności rekwirowano zaś budynki klasztorne wraz z wyposażeniem z terenu Śląska Opolskiego i Górnego Ślą- ska. Wszystkie pięć papierowych poszytów, każdy o wymiarach około 36 × 23 cm, składa- ją się łącznie z 907 11 kart archiwalnych (tom 1 -200, tom 2 -185, tom 3 -200, tom 4 -162, tom 5 -160). Akta zawierają oryginalne listy i dokumenty lub odpisy wykonane krótko po ich powstaniu ułożone w skoroszytach w układzie zbliżonym do chrono- logicznego. Najczęściej kluczem ułożenia ich w poszycie była data wpływu lub spo- rządzenia odpisu. Dokumenty są opatrzone w większości wypadków datą powstania, obok której w przypadku odpisów dokumentów znajduje się adnotacja o wysłaniu dokumentu (z datą). W korespondencji przychodzącej z reguły zapisywano na ory- ginale datę wpływu (w prawym górnym rogu). Łącznie w Aktach Büschinga znajduje się 1080 dokumentów (w tomie 1 -193, w tomie 2 -222, w tomie 3 -236, w tomie 4 -199, w tomie 5 -230). Akta powstały w kancelarii Büschinga w celach dokumentacyjnych i archiwizacyjnych. Tomy 1-3 zostały poprzedzone stroną tytułową i spisem akt wykonanym własnoręcz- nie przez Büschinga. Analiza porównawcza spisu wykazała, że nie ma błędów w nu- meracji kart, ale w kilku przypadkach treść w wykazie akt nie odpowiada numerowi karty. Spisy zostały sporządzone przez Büschinga w pierwszej osobie liczby pojedyn- czej, co może sugerować prywatny charakter zbioru. Przemawiałby za tym również fakt, GKS -GłównaKomisja Sekularyzacyjna (Königliche Preuβische Haupt-Commission zur Aufhebung der Stifter und Klöster in Schlesien) b.m. -brak miejsca powstania dokumentu b.d. -brak daty powstania dokumentu Akta Büschinga, t. 1: Acta manualia die Abmachen der Bibliotheken, Kunstsammlungen und Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens betreffend. Büsching. Vol. I. Vom 25. Okt. 1810 bis zum 20. Febr. 1811 list Stegmanna z Nysy do Büschinga w sprawie zbiorów dzieł sztuki (m.in. obrazów, grafik, rzeźb drewnianych i z kości słoniowej) pismo Büschinga do Pruskiego Królewskiego Departamentu ds. Kultu i Spraw Publicznych (Departement für Kultus und öffentlichen Unterricht) w sprawie prac przeprowadzonych w niektórych klasztorach (Wołów, Świdnica, Jawor, Legnica), głównie w zakresie zbiorów bibliotecznych pismo Büschinga do GKS w sprawach prac likwidacyjnych, m.in. mowa o klasztorze w Krzeszowie list przewozowy dla szypra Grotzera z Brzegu Dolnego na transport książek i obrazów z Głogowa do Wrocławia pismo Büschinga do Kieckhöfera z Lubiąża dotyczące kościoła św. Jakuba w Lubiążu odpowiedź GKS na list Büschinga z 20 VIII 1811 w sprawach administracyjnych w Namysłowie (m.in. kwestie klasztoru reformatów) Akta Büschinga, t. 4: Acta manualia die Abmachen der Bibliotheken, Kunstsammlungen und Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens betreffend. Büsching. Vol. IV. Vom XXX bis XXX 1811 pismo Geistliche-und Schulen Deputation den Königl Liegnitzer Regierung w Legnicy do Büschinga w sprawie legnickiej Akademii Rycerskiej (katalogi, inwentarze, dublety) list Kieckhöfera do Büschinga w sprawie biblioteki, obrazów i zabytków ruchomych z klasztoru cystersów w Lubiążu -inwentarze zawartości poklasztornych archiwów, bibliotek i zbiorów dzieł sztuki;-protokoły i noty Büschinga dotyczące spraw organizacyjnych i finansowych, a także znalezionych w klasztorach obiektów ruchomych mających walory naukowe, muzealne, biblioteczne lub archiwalne (np. numizmaty, zabytki archeologiczne).Mimo że Akta Büschinga są jednostką archiwalną znaną wśród badaczy historii i sztuki Śląska, nieczytelny dukt pisma Büschinga sprawił, że dostęp do treści dokumentów jest utrudniony. Opracowanie spisu Akt Büschinga jest próbą przybliżenia tematyki poruszanej w dokumentach i ma na celu umożliwienie wstępnego rozeznania w zawartości pięciu tomów niemieckojęzycznych akt, uproszczenie wyszukiwania konkretnych dokumentów interesujących badaczy i zachęcenie do zgłębiania treści rękopisów w pracy naukowej.Załącznik nr 1 Wykaz nazw miejscowości polsko-niemiecki Bardo Śląskie -Wartha Berlin -Berlin Bolesławiec -Bunzlau Brunszwik -Braunschweig Brzeg -Brieg Cieplice -Warmbrunn Czarnowąsy -Czarnowanz Dzierżoniów -Reichenbach Gliwice -Gleiwitz Głębowice -Gross Strenz Głogów -Glogau Głubczyce -Leobschütz Henryków -Heinrichau Jawor -Jauer Jelenia Góra -Hirschberg Jemielnica -Himmelwitz Kamieniec Ząbkowicki -Kamenz Kamienna Góra -Landeshut Kłodzko -Glatz Kożuchów -Freistadt (in Schlesien) Krzeszów -Grüssau Legnica -Liegnitz Legnickie Pole -Wahlstatt Liebenthal -Lubomierz Lubiąż -Leubus Lwówek Śląski -Löwenberg Moczydlnica Klasztorna -Mönchmotschelnitz Mrozów -Nippern Namysłów -Namslau Nowogrodziec -Naumburg am Queis Nysa -Neisse Ołdrzychowice Kłodzkie -Ullersdorf Opatowice -Ottwitz Opole -Oppeln Paradyż -Paradis Prudnik -Neustadt Racibórz -Ratibor Rudy -Rauden Słup -Schlauphof Sobótka-Górka -Gorkau Stare Bogaczowice -Altreichenau Strzegom -Striegau Strzelin -Strehlen Szprotawa -Sprottau Środa Śląska -Neumarkt Świdnica -Schweidnitz Trzebnica -Trebnitz Tyniec Mały -Gross Tinz Wały -Reichwald Wołów -Wohlau Wrocław -Breslau Ząbkowice -Frankenstein Zielona Góra -Grünberg Ziębice -Münsterberg Złotoryja -Goldberg Żagań -Sagan Załącznik nr 2 Wykaz skrótów Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 1 1 b.m., b.d. strona tytułowa 2 2-4 b.m., b.d. spis treści (Rotulus actorum) 3 5-6 Berlin, 28 X 1810 pierwszy plan Büschinga dotyczący scalenia śląskich bibliotek klasztornych i utworzenia Biblioteki Centralnej 4 7 Berlin, 8 XI 1810 list von Hardenberga do Büschinga z określeniem obowiązków Büschinga podczas akcji sekularyzacyjnej i zgodą na podróż służbową do Wrocławia 5 8 Wrocław, 23 XI 1810 nota Büschinga o złożeniu wniosku w sprawie kosztów podróży 6 8 Wrocław, 23 XI 1810 nota Büschinga z informacją o doręczeniu mu pisma od von Hardenberga 7 9 Wrocław, 24 XI 1810 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych 8 10 Wrocław, 24 XI 1810 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych 9 11-14 Wrocław, 23 XI 1810 pismo Büschinga złożone do GKS przy obejmowaniu stanowiska komisarza 10 15-16 Wrocław, 24 XI 1810 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 23 XI 1810 z odniesieniami do wybra- nych punktów 11 17-18 b. m., b. d. wykaz podległych sekularyzacji klasztorów i innych instytucji kościelnych wraz z nazwiskami komisarzy specjalnych in situ 12 19 Wrocław, 24 XI 1810 list Büschinga do GKS na temat rozwinięcia idei utworzenia Biblioteki Central- nej we Wrocławiu i mniejszych bibliotek zamiejscowych 13 20 Wrocław, 25 XI 1810 odpowiedź GKS na list Büschinga z 24 XI 1810 w sprawie Biblioteki Centralnej i jej filii zamiejscowych 14 21 Wrocław, 27 XI 1810 list Büschinga do GKS w sprawie materiałów piśmienniczych 15 22 Wrocław, 1 XII 1810 odpowiedź GKS na list Büschinga z 27 XI 1810 w sprawie materiałów biurowych 16 23 Wrocław, 1 XII 1810 pismo Büschinga do GKS dotyczące rozliczeń finansowych 17 23 Wrocław, 1 XII 1810 rachunek kosztów przygotowany przez Büschinga dla GKS 18 23 Wrocław, 3 XII 1810 podanie Büschinga do GKS w sprawie rozliczeń finansowych 19 23 b.m., 4 XII 1810 nota Büschinga o odpowiedzi von Massowa z GKS na podanie Büschinga z 3 XII 1810 w sprawach finansowych 20 24 Wrocław(?), 4 XII 1810 list od (?) do nieznanego radcy dworu (Hofrat) w sprawie zbioru malarstwa 21 25 Wrocław, 5 XII 1810 protokół Büschinga dotyczący zatrudnienia Samuela Trauegotta Hoffmanna na stanowisku pisarza 22 26 Wrocław, 7 XII 1810 list Büschinga do GKS nawiązujący do podania z 3 XII 1810 w sprawach finansowych Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 23 26 Wrocław, 7 XII 1810 list Büschinga do GKS dotyczący pisarza Hoffmanna 24 27 Wrocław, 9 XII 1810 list Büschinga do GKS w sprawie biblioteki z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu, a także w sprawie galerii obrazów, zbioru grafiki, dzieł sztuki i archiwum 25 28 Wrocław, 11 XII 1810 list von Massowa do Büschinga w sprawie organizacji biblioteki w budynku klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 26 29 Wrocław, 12 XII 1810 list Büschinga do von Lüttwitza w sprawie umeblowania pomieszczeń przyszłej biblioteki w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 27 30 Wrocław, 13 XII 1810 odpowiedź von Lüttwitza na list Büschinga z 12 XII 1810 dotyczący pomiesz- czeń w budynku klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 28 31 Wrocław, 11 XII 1810 pismo Büschinga do GKS dotyczące kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu 29 32 Wrocław, 14 XII 1810 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 11 XII 1810 w sprawie kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu 30 33 Wrocław, 12 XII 1810 list Büschinga do von Massowa w sprawie budynku klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 31 34 Wrocław, 17 XII 1810 odpowiedź GKS na list Büschinga z 9 XII 1810 w sprawie wykonania pomiarów budynków klasztornych i oszacowania ich przydatności pod względem przy- szłego wykorzystania, a także w sprawie organizacji biblioteki i zbiorów dzieł sztuki w budynku klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 32 35 Wrocław, 13 XII 1810 list Büschinga do Flögela w Opolu w sprawie klasztoru w Czarnowąsach 33 36 Wrocław, 18 XII 1810 list Büschinga do Bacha dotyczący m.in. klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 34 37 Wrocław, 14 XII 1810 list Büschinga do Zimmermanna dotyczący obrazów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 35 38 Wrocław, 17 XII 1810 protokół Büschinga z wizyty Woltersdorfa z gimnazjum Marii Magdaleny we Wrocławiu u Büschinga w klasztorze św. Wincentego we Wrocławiu 36 38 Wrocław, 17 XII 1810 list Büschinga do GKS dotyczący spotkania z Woltersdorfem w sprawie zwrotu książek wypożyczonych z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu do gimna- zjum Marii Magdaleny we Wrocławiu 37 38 Wrocław, 17 XII 1810 list Büschinga do GKS w sprawie publikacji w gazecie 38 39 Wrocław, 19 XII 1810 odpowiedź GKS na listy Büschinga z 17 XII 1810 w sprawie zwrotu książek do biblioteki klasztornej św. Wincentego we Wrocławiu i publikacji w gazecie "Schlesische Zeitung" 39 40 Wrocław, 17 XII 1810 list Büschinga do von Lüttwitza w sprawie obrazów i innych dzieł sztuki w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 40 41 Wrocław, 18 XII 1810 list Büschinga do von Lüttwitza w sprawie przekazania biblioteki, archiwum i zbioru dzieł sztuki klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 41 42 Wrocław, 19 XII 1810 list Büschinga do Neumanna i Schulza w sprawie wrocławskich klasztorów kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku i św. Wincentego Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 42 43 Wrocław, 20 XII 1810 pismo Büschinga do sądu w sprawie pisarza Hoffmanna 43 44 Wrocław, 21 XII 1810 protokół Büschinga z przekazania od von Lüttwitza obu bibliotek na Piasku we Wrocławiu 44 44 Wrocław, 22 XII 1810 protokół Büschinga dotyczący wysłania z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu starodruku Giordana Bruno (1548-1600) pt. De imaginum, signorum ex idearum compositione, wydanego w 1591 r. we Frankfurcie nad Menem 45 44 Wrocław, 24 XII 1810 notatka Büschinga z otrzymania spakowanych w skrzynie dokumentów źródłowych z klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 46 45-46 Opole, 22 XII 1810 odpowiedź Floegela na list Büschinga z 13 XII 1810 zawierająca krótką cha- rakterystykę najciekawszych archiwaliów w klasztorze w Czarnowąsach oraz zbiorów bibliotecznych w klasztorach w Rudach, Jemielnicy i Opolu 47 47-49 Wrocław, 25 XII 1810 list Büschinga do GKS w sprawie rozliczeń finansowych 48 47-49 Wrocław, 25 XII 1810 list Büschinga (?) do Uhdena m.in. na temat zbiorów bibliotecznych w klaszto- rze św. Wincentego we Wrocławiu 49 50 Wrocław, 24 XII 1810 list Neumanna do Büschinga w sprawie wrocławskich klasztorów kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku i św. Macieja opatrzony notatką Büschin- ga dotyczącą odpowiedzi na list 50 51 Wrocław, 26 XII 1810 list GKS do Büschinga w sprawach finansowych 51 52 Wrocław, 31 XII 1810 list Büschinga do GKS dotyczący m.in. klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 52 53 Wrocław, 2 I 1811 list Büschinga do Lessmanna w sprawie archiwum, zbioru dzieł sztuki i bibliote- ki w klasztorze klarysek we Wrocławiu 53 54 Wrocław, 4 I 1811 odpowiedź Lessmanna na pismo Büschinga z 2 I 1811 dotyczące zbiorów klasztoru klarysek we Wrocławiu 54 55 Wrocław, 29 XII 1810 notatka Büschinga na temat obrazów z kościoła św. Wincentego we Wrocławiu 55 55 Wrocław, 31 XII 1810 notatka Büschinga na temat obrazów z kościoła kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 56 55 Wrocław, 2 I 1811 notatka Büschinga na temat książek z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 57 56 Wrocław, 5 I 1811 pismo Büschinga do Vatera w sprawie przekazania biblioteki przy kościele Bożego Ciała we Wrocławiu 58 57 Wrocław, 6 I 1811 odpowiedź Vatera na list Büschinga z 5 I 1811 w sprawie biblioteki przy kościele Bożego Ciała we Wrocławiu 59 58 Wrocław, 5 I 1811 protokół Büschinga z przejęcia klasztoru klarysek we Wrocławiu 60 58 Wrocław, 5 I 1811 list Büschinga do Lessmanna w sprawie klasztoru klarysek we Wrocławiu 61 59-62 Wrocław, 8 I 1811 sprawozdanie Büschinga dotyczące biblioteki i archiwum klasztoru św. Wincen- tego we Wrocławiu Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 62 63 Wrocław, 8 I 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie klasztoru św. Wincentego 63 64 Wrocław, 29 XII 1810 list z "Das Königliche Stadt Waisen Amt" we Wrocławiu do Büschinga w sprawie Hoffmanna 64 65 Wrocław, 9 I 1811 list Büschinga do Schmidta z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 65 66 Wrocław, 9 I 1811 list Büschinga do von Hardenberga dotyczący klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 66 67 Wrocław, 3 I 1811 list GKS do Büschinga w sprawie archiwum i biblioteki klasztoru w Czarnową- sach 67 68 Czarnowąsy, 22 XII 1810 list Classa do GKS w sprawie dokumentów i biblioteki w klasztorze w Czarno- wąsach 68 69 Wrocław, 11 I 1811 list Büschinga do Wiesnitza w sprawie klasztoru w Jemielnicy 69 69 Wrocław, 11 I 1811 notatka Büschinga dotycząca muzykaliów w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 70 70 Wrocław, 6 I 1811 list GKS do Büschinga w sprawach organizacyjnych, m.in. transportowych i pocztowych 71 71 Wrocław, 12 I 1811 list Büschinga do von Jordana dotyczący klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 72 72-73 Wrocław, 13 I 1811 pismo Büschinga do GKS, głównie w sprawie zbiorów dzieł sztuki 73 74-76 Wrocław, 13 I 1811 list Büschinga do Uhdena z informacjami o obrazach z klasztoru św. Wincentego 74 77 Wrocław, 15 I 1811 list Büschinga do Schummla z kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu 75 78 (?), 28 XII 1810 list Carla (?) do Büschinga dołączony do przesyłki z trzema książkami należący- mi do klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 76 79 Wrocław, 15 I 1811 nota Büschinga dotycząca miedziorytów Willmanna z Krzeszowa 77 79 Wrocław, 16 I 1811 nota Büschinga w sprawie książek w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 78 79 Wrocław, 16 I 1811 nota Büschinga w sprawie muzykaliów w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 79 80 Wrocław, 16 I 1811 list Büschinga do Schnabla w sprawie muzykaliów z katedry wrocławskiej 80 81 Wrocław, 16 I 1811 list Zimmermanna do Büschinga dotyczący klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu opatrzony notatką Büschinga o treści jego odpowiedzi 81 82 Wrocław, 15 I 1811 list od von Taubadela do Büschinga dotyczący przekazania biblioteki klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 82 83 Wrocław, 17 I 1811 protokół Büschinga dotyczący przekazania klasztoru św. Jakuba we Wrocławiu 83 83 Wrocław, 17 I 1811 nota Büschinga na temat pieczęci, monet i rzeźby w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 84 84 Wrocław, 17 I 1811 list Büschinga do Sacka w sprawie organizacji przejęcia klasztorów Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 85 85 Wrocław, 18 I 1811 sprawozdanie Büschinga dla von Hardenberga z przebiegu prac nad przejmo- waniem sekularyzowanych klasztorów 86 86 Wrocław, 18 I 1811 protokół Büschinga dotyczący przejęcia klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 87 86 Wrocław, 18 I 1811 list Büschinga do Redego w sprawie uporządkowania biblioteki klasztoru św. Macieja we Wrocławiu z adnotacją od Büschinga o ustnej odpowiedzi 88 87 Wrocław, 18 I 1811 pismo Büschinga do GKS dotyczące biblioteki zmarłego dra Hellwiga 89 88 Wrocław, 18 I 1811 pismo Büschinga do GKS dotyczące klasztornych pieczęci 90 89 Wrocław, 12 I 1811 pismo GKS z odpowiedzią na zapytanie Büschinga w sprawie ekspozycji archiwaliów 91 90 Wrocław, 19 I 1811 odpowiedź Büschinga na list GKS z 12 I 1811 wzmiankująca m.in. archiwum klasztoru św. Wincentego 92 91 Wrocław, 19 I 1811 list Büschinga do Bandtkiego ze szkoły Świętego Ducha i biblioteki kościoła św. Bernardyna we Wrocławiu z podziękowaniem za sporządzenie wykazu książek polsko-i czeskojęzycznych 93 92-102 b. m., b. d. wykaz dzieł sztuki i manuskryptów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 94 103-108 b. m., b. d. wykaz manuskryptów z biblioteki podręcznej klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 95 109 Wrocław, 19 I 1811 list Büschinga do Korna w sprawie książek z klasztoru św. Macieja we Wrocła- wiu 96 110 Wrocław, 20 I 1811 list Büschinga do GKS dotyczący książek z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 97 111 Wrocław, 20 I 1811 list Büschinga do Redego w sprawie biblioteki klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 98 112-113 Wrocław, 20 I 1811 odpowiedź Schnabla do Büschinga na list z 16 I 1811 w sprawie muzykaliów 99 114 Wrocław, 22 I 1811 list Büschinga do Andersa, Langego i Knoppa w klasztorze św. Macieja we Wrocławiu w sprawie uporządkowania biblioteki klasztornej 100 115-118 b. m., b. d. protokół Büschinga dotyczący biblioteki klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu (cd. na kartach 143-146) 101 119 Wrocław, 22 I 1811 protokół Büschinga z przejęcia dokumentów z klasztoru św. Jakuba we Wrocławiu 102 119 Wrocław, 22 I 1811 list Büschinga do GKS dotyczący rękopisów z klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku (m.in. kroniki opata Jodocusa z XIV w.) 103 120 Berlin, 17 XI 1810 list von Hardenberga do Büschinga zawierający podziękowanie za przesłanie sprawozdania i pochwałę za wykonaną pracę 104 121 Jawor, 22 I 1811 list kuratora Andersa w sprawie porządkowania biblioteki i z przeprosinami za niemożność pomocy 105 122 Wrocław, 19 I 1811 list GKS do Büschinga w sprawie oceny dzieł sztuki i przedmiotów nierucho- mych pod względem artystycznym lub historycznym 106 123 Wrocław, 23 I 1811 list Büschinga do Schnabla w sprawie porządkowania muzykaliów i sporządza- nia ich wykazów Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 107 124 Wrocław, 20 I 1811 list Büschinga wystosowany do 13 specjalnych komisarzy w poszczególnych klasztorach w sprawie dzieł sztuki: do von Vencha w jednym klasztorze w Legnickim Polu, do Andersa w jednym klasztorze (w Żaganiu), do von Kruga w dwóch klasztorach (w Głogowie), do Classa w dwóch klasztorach w Opolu (i w Czarnowąsach), do Fabriciusa w wielu klasztorach (w Legnicy), do Korna w jednym klasztorze (w Rudach), do Grothego w jednym klasztorze (w Brzegu), do Wehnera w jednym klasztorze (w Kożuchowie), do Wrochima w jednym klasztorze (w Szprotawie), do Werdermanna w dwóch klasztorach w Jaworze, do Fischera w jednym klasztorze w Bolesławcu, do Strickenbacha w dwóch klasztorach we Lwówku Śląsku, do Lauterbacha w wielu klasztorach w Głogowie 108 125 Wrocław, 23 I 1811 list Büschinga do Häkela dotyczący klasztoru w Krzeszowie 109 126 Wrocław, 25 I 1811 list Büschinga do GKS w sprawach finansowych 110 127 Wrocław, 25 I 1811 list Büschinga do Rhodego i Bacha dotyczący obrazów 111 128-129 Wrocław, 26 I 1811 list Büschinga (?) do Uhdena w sprawie obrazów 112 130 Jemielnica, 23 I 1811 list von Neuthausena z Jemielnicy do (?) w sprawie rękopisów, druków i instrumentów muzycznych 113 131 Wrocław, 22 I 1811 odpowiedź GKS na list Büschinga z 18 I 1811 dotycząca zmian personalnych wśród komisarzy specjalnych 114 132 Wrocław, 27 I 1811 pismo Büschinga do GKS z informacją o zakończeniu drugiego sprawozdania dotyczącego klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 115 132 Wrocław, 27 I 1811 list Büschinga do Scholza w Sobótce-Górce w sprawie rękopiśmiennych doku- mentów tamtejszego klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna 116 132 Wrocław, 28 I 1811 list Büschinga do Geislera dotyczący obrazów z kościoła św. Anny na Piasku we Wrocławiu 117 133 Wrocław, 28 I 1811 list Schnabla do Büschinga w sprawie inwentarza muzykaliów z katedry wrocławskiej 118 134 Wrocław, 28 I 1811 list Büschinga do zwierzchnika żeńskiego klasztoru św. Jakuba we Wrocławiu w sprawie muzykaliów 119 134 Wrocław, 28 I 1811 list Büschinga do zwierzchnika żeńskiego klasztoru św. Klary we Wrocławiu dotyczący muzykaliów 120 135 Wrocław, 28 I 1811 list Schmidta z klasztoru św. Wincentego do (?) w sprawie muzykaliów 121 136 Wrocław, 28 I 1811 sprawozdanie Büschinga z przejęcia klasztoru św. Jakuba we Wrocławiu (biblioteka, archiwum, dzieła sztuki) 122 137 Wrocław, 28 I 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie obrazów z klasztoru św. Jakuba we Wrocławiu 123 138 Wrocław, 29 I 1811 list Büschinga do von Neuthausena w sprawie muzykaliów i dzieł sztuki w klasztorze w Jemielnicy 124 139 Wrocław, 29 I 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 19 I 1811 w sprawie dzieł sztuki Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 125 140 Wrocław, 29 I 1811 list Büschinga do GKS z wykazem obrazów wybranych ze zbiorów klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu do planowanej galerii obrazów 126 141 Wrocław, 30 I 1811 list Büschinga do Redego dotyczący muzykaliów i książek z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 127 142 Wrocław, 22 I 1811 odpowiedź GKS na list Büschinga z 18 I 1811 w sprawie pieczęci 128 143-146 Wrocław, 26 I 1811 kontynuacja sprawozdania Büschinga z klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu (zob. k. 115-118) z wykazem biblioteki podręcznej i archiwum 129 146 Wrocław, 31 I 1811 notatka Büschinga na temat obrazów z klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu 130 147 Wrocław, 31 I 1811 pismo Büschinga do Gossowa dotyczące przejęcia biblioteki klasztoru domini- kanów we Wrocławiu 131 147 Wrocław, 31 I 1811 list Büschinga do Lepfera, organisty w kościele św. Wincentego we Wrocławiu w sprawie muzykaliów 132 148 Wrocław, 27 I 1811 odpowiedź GKS na list Büschinga z 25 I 1811 w sprawie rozliczeń finansowych 133 149 Wrocław, 29 I 1811 list GKS do Büschinga w sprawie zwrotu książek przez Redego z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 134 150 Legnica, 27 I 1811 list von Vencha w sprawie licytacji dzieł sztuki z klasztoru w Legnickim Polu 135 151 Brzeg, 29 I 1811 list Grothego do (?) w sprawie licytacji dzieł sztuki z klasztoru kapucynów w Brzegu 136 152 Wrocław, 3 II 1811 nota Büschinga dotycząca monet z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 137 152 Wrocław, 3 II 1811 list Büschinga do von Loena w sprawie klasztoru w Trzebnicy 138 153 Wrocław, 4 II 1811 list Schnabla do Büschinga w sprawie inwentarza muzykaliów 139 154 Wrocław, 1 II 1811 list od von Blacha i von Aulocka do Schnabla w sprawie inwentarza muzykaliów z katedry wrocławskiej 140 155 Wrocław, 4 II 1811 list Büschinga do Schnabla dotyczący inwentarza muzykaliów 141 156 Wrocław, 5 II 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie decyzji dotyczącej zbiorów artystycznych 142 157 Wrocław, 5 II 1811 pismo Büschinga do GKS z informacją o sporządzeniu sprawozdania dotyczące- go klasztoru klarysek we Wrocławiu 143 157 Wrocław, 5 II 1811 wykaz obrazów z klasztoru klarysek we Wrocławiu (sporządzony przez Büschinga) 144 158 Szprotawa, 2 II 1811 list von Wrochema z klasztoru żeńskiego św. Marii Magdaleny w Szprotawie do (?) dotyczący zbiorów artystycznych 145 159 Wrocław, 4 II 1811 sprawozdanie Büschinga z przejęcia zbiorów bibliotecznych, archiwalnych i dzieł sztuki z klasztoru klarysek we Wrocławiu 146 160-161 Wrocław, 6 II 1811 list Büschinga do von Hardenberga z informacją o sporządzaniu kolejnych sprawozdań Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 147 160-161 Trzebnica, 8 II 1811 sprawozdanie Büschinga z przejęcia biblioteki, archiwum i dzieł sztuki z klasztoru w Trzebnicy 148 162 Trzebnica, 8 II 1811 potwierdzenie przejęcia przez Büschinga od von Loena dokumentów, książek, muzykaliów i obrazów z klasztoru w Trzebnicy 149 162 Trzebnica, 9 II 1811 list Büschinga do Kurza w klasztorze trzebnickim w sprawie przejmowania dokumentów archiwalnych z klasztoru 150 163 Trzebnica, 9 II 1811 odpowiedź Kurza na list Büschinga z 8 II 1811 w sprawie przejmowania dokumentów z klasztoru w Trzebnicy 151 164 Trzebnica, 9 II 1811 potwierdzenie przejęcia przez Büschinga od Kurza wymienionych w dokumen- cie książek z klasztoru w Trzebnicy 152 165 Wrocław, 4 II 1811 list GKS do Büschinga dotyczący kościoła Świętego Krzyża i budynku klasztoru św. Klary we Wrocławiu 153 166 Wrocław, 4 II 1811 list GKS do Büschinga dotyczący malarza Koeniga 154 167 Wrocław, 4 II 1811 list GKS do Büschinga dotyczący obrazów i książek z klasztoru żeńskiego św. Jakuba i kościoła przyklasztornego św. Anny na Piasku we Wrocławiu 155 168 Nysa, 2 II 1811 156 169 Dzierżoniów, 6 II 1811 list Schnakenberga do Büschinga w sprawie protokołu z kościoła św. Barbary w Dzierżoniowie uwzględniającego dzieła sztuki 157 170 Głubczyce, 4 II 1811 list Schillera do Büschinga w sprawie zabytków ruchomych z klasztoru reforma- tów w Głubczycach 158 171 Sobótka-Górka, 3 II 1811 list proboszcza Scholza dotyczący klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna w Sobótce-Górce 159 172 Trzebnica, 9 II 1811 protokół Büschinga dla GKS sporządzony w klasztorze w Trzebnicy 160 172 Wrocław, 10 II 1811 wykaz wydatków poniesionych podczas podróży służbowej do Trzebnicy (sporządzony przez Büschinga) 161 173-174 Wrocław, 4 II 1811 list GKS do Büschinga dotyczący inwentarza muzykaliów z katedry wrocław- skiej 162 175 Wrocław, 10 II 1811 list Büschinga do Bacha dotyczący archiwum klasztoru w Trzebnicy 163 176 Wrocław, 10 II 1811 pismo Büschinga do Schnakenberga w Dzierżoniowie w sprawie monet, książek, dokumentów i obrazów 164 176 Wrocław, 11 II 1811 list Büschinga do GKS w sprawie konserwacji obrazów, m.in. z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 165 176 b. m., b. d. wykaz poniesionych wydatków podczas konserwacji obrazów, m.in. z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu (sporządzony przez Büschinga) 166 177-178 Berlin, 5 (8?) II 1811 odpowiedź Uhdena na list Büschinga 167 179 Wrocław, 11 II 1811 odpowiedź Bacha na list Büschinga dotycząca rękopisów z klasztoru w Trzebnicy 168 180 Wrocław, 11 II 1811 list Büschinga do Bacha dotyczący klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 169 180 Wrocław, 11 II 1811 list Büschinga do organisty z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu w sprawie muzykaliów klasztornych Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 170 180 Wrocław, 11 II 1811 list Büschinga do Woltersdorfa (?) w sprawie książek z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 171 181-183 b. m., b. d. wyciąg z inwentarza klasztoru bożogrobców w Dzierżoniowie sporządzonego 24 XII 1810; wyciąg obejmuje naczynia i przedmioty liturgiczne (8 pozycji), wyposażenie kościoła (44 pozycje), księgi liturgiczne (5 pozycji), obrazy w kościele (22 pozycje) 172 184 Henryków, 8 II 1811 list Ewalda do Büschinga w sprawie klasztoru w Strzelinie 173 185 Wrocław, 13 II 1811 list Büschinga do Lepfera dotyczący muzykaliów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 174 185 Wrocław, 13 II 1811 list Büschinga do von Krackera dotyczący przejmowania oryginałów ze zbiorów klasztornych (dotyczy prawdopodobnie klasztorów, w których von Kracker był komisarzem specjalnym: franciszkanów, reformatów i kapucynów we Wrocławiu) 175 185 Wrocław, 13 II 1811 list Büschinga do kuratora klasztoru dominikanów w sprawie kościoła św. Wojciecha we Wrocławiu 176 186 Wrocław, 13 II 1811 list Fabianusa Mockego do Büschinga w sprawie muzykaliów z klasztoru klarysek we Wrocławiu z notatką Büschinga z 14 II 1811 o braku interesujących muzykaliów w tamtejszym zbiorze 177 187 Wrocław, 14 II 1811 list Büschinga do von Loena dotyczący obrazów z klasztoru w Trzebnicy 178 187 Wrocław, 14 II 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie m.in. obrazów z klasztoru w Trzebnicy 179 188 Wrocław, 16 II 1811 pismo Büschinga do GKS dotyczące m.in. obrazów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 180 189 Wrocław, 16 II 1811 list Büschinga do GKS w sprawie rękopisów z klasztoru reformatów we Wrocławiu 181 189 Wrocław, 17 II 1811 list Büschinga do GKS do Schnabla z podziękowaniem za przesłanie wykazu muzykaliów 182 190 Świdnica, 15 II 1811 list Hermanna (?) do Büschinga dotyczący obrazów z klasztoru dominikanów i wzmiankujący o obrazach z kościoła kapucynów i kościoła krzyżowców z czerwoną gwiazdą w Świdnicy 183 191 Świdnica, 15 II 1811 list Hermanna (?) do Büschinga dotyczący obrazów z klasztoru franciszkanów w Świdnicy 184 192 Wrocław, 17 II 1811 pismo Gossowa w sprawie klasztoru dominikanów we Wrocławiu 185 193 Wrocław, 18 II 1811 list Büschinga do Dietricha w sprawie obrazów z klasztorów dominikanów i franciszkanów w Świdnicy 186 193 Wrocław, 18 II 1811 list Büschinga do administracji klasztoru dominikanów w Świdnicy w sprawie obrazów 187 193 Wrocław, 18 II 1811 list Büschinga do administracji klasztoru franciszkanów w Świdnicy w sprawie obrazów 188 194 Kłodzko, 10 II 1811 list Friedricha do Büschinga w sprawie klasztorów franciszkanów i reformatów w Kłodzku 189 195 Wrocław, 18 II 1811 nota Büschinga na temat przejęcia archiwum, biblioteki i gabinetu mineralo- gicznego klasztoru dominikanów we Wrocławiu Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 190 195 Wrocław, 18 II 1811 list Büschinga do Friedricha w Kłodzku w sprawie obrazów 191 196 Wrocław, 12 II 1811 list GKS do Büschinga z wykazem obrazów z kościoła św. Barbary w Dzierżo- niowie 192 197-199 Wrocław, 17 II 1811 list Büschinga (?) do Uhdena na temat m.in. biblioteki i zbiorów malarstwa 193 200 Wrocław, 18 II 1811 list Büschinga do GKS nawiązujący do wykazu obrazów z kościoła św. Barbary w Dzierżoniowie, transportu obrazów ze Świdnicy i poruszający sprawę książek z biblioteki klasztoru św. Macieja we Wrocławiu Oprac. u. bończuk-DaWiDziuk. Akta Büschinga, t. 2: Acta manualia die Abmachen der Bibliotheken, Kunstsammlungen und Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens betreffend. Büsching. Vol. II. Vom 20. Febr. bis 21. Juni 1811 Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 1. 1 b.m., b.d. strona tytułowa 2. 2-6 b.m., b.d. Rotulus actorum 3. 7 Wrocław, 20 II 1811 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów za luty 4. 7 Wrocław, 20 II 1811 list Büschinga do GKS w sprawie opracowania historii komandorii krzyżowców z czerwoną gwiazdą w Świdnicy 5. 7 Wrocław, 20 II 1811 list Büschinga do Merkela w sprawie przyspieszenia debaty nad jego planem 6. 8 Wrocław, 20 II 1811 Krótka historia komandorii w Świdnicy należącej do klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 7. 9 Wrocław, 21 II 1811 notatka Büschinga w sprawie rekomendowanego malarza Schöna 8. 10 Wrocław, 18 II 1811 list GKS do Büschinga w sprawie zabytków ruchomych w celach zakonnych, zwłaszcza obrazów 9. 11 Głubczyce, 18 II 1811 list Schillera do Büschinga w sprawie zabytków ruchomych (obrazy, mapy, miedzioryty) z klasztoru reformatów 10. 12 Świdnica, 21 II 1811 list administracji kościoła kapucynów, z komandorii krzyżowców św. Michała w Świdnicy, w sprawie wysłania kilku obrazów 11. 13 Wrocław, 24 II 1811 list Büschinga do Schillera w sprawie książek, obrazów i dokumentów z Głubczyc 12. 13 Wrocław, 24 II 1811 pokwitowanie dla registratury GKS 13. 14 Wrocław, 24 II 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i malarzy 14. 15 Wrocław, 27 II 1811 notatka w sprawie przejęcia trzech klasztorów zakonów żebraczych (kapucynów, franciszkanów i reformatów) we Wrocławiu Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 15. 15 Wrocław, 2 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów 16. 16 Wrocław, 21 II 1811 list GKS do Büschinga w sprawach administracyjnych i finansowych 17. 17 Wrocław, 22 II 1811 list GKS do Büschinga w sprawie wysłania książek z archiwum klasztoru reforma- tów we Wrocławiu 18. 18 Wrocław, 25 II 1811 list Krackera w sprawie przejęcia bibliotek klasztorów franciszkanów, reforma- tów, kapucynów we Wrocławiu 19. 19 Wrocław, 18 II 1811 list GKS do Büschinga w sprawie matryc miedzianych do wydruku map Włoch i Hiszpanii pochodzących z klasztoru karmelitów w Głębowicach 20. 20 Wrocław, 18 II 1811 list GKS do Büschinga w sprawie odnowy obrazów Willmanna z kościoła św. Wincentego we Wrocławiu 21. 21 Wrocław, 24 II 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów z probostwa w Dzierżoniowie i książek darowanych bibliotece klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 22. 22-23 Wrocław, 2 III 1811 list do Uhdena w sprawie bibliotek klasztornych 23. 24 Wrocław, 4 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie w sprawie sreber kościelnych i pieczęci 24. 25 Wrocław, 5 III 1811 list Büschinga do Krackera w sprawie obrazów z klasztoru franciszkanów i kapucynów oraz z kościoła reformatów we Wrocławiu 25. 26 Wrocław, 5 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu, wzmiankowany malarz König 26. 26 Wrocław, 5 III 1811 list Büschinga do Debschütza w sprawie obrazów z klasztoru i kościoła francisz- kanów w Środzie Śląskiej 27. 27 Wrocław, 4 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie unifikacji bibliotek klasztornych oraz zamiaru utworzenia biblioteki centralnej 28. 28 Wrocław, 6 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie przesłania niektórych akt z klasztoru kapucy- nów we Wrocławiu oraz w sprawie książek z klasztoru kapucynów i minorytów we Wrocławiu 29. 28 Wrocław, 6 III 1811 list Büschinga do Loena w sprawie obrazów klasztoru w Trzebnicy 30. 28 Wrocław, 7 III 1811 list Büschinga do Müllera w sprawie obrazów z kościoła św. Bernardyna 31. 29 Wrocław, 7 III 1811 list Krakera do Büschinga w sprawie obrazów i ołtarzy w kościołach franciszka- nów, kapucynów i reformatów 32. 30 Wrocław, 4 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie biblioteki klasztoru w Trzebnicy 33. 31 Wrocław, 4 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie składowania obrazów w klasztorze św. Wincen- tego we Wrocławiu 34. 32 Wrocław, 10 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie dokumentów klasztoru w Trzebnicy 35. 32 Wrocław, 10 III 1811 list Büschinga do Loena w sprawie obrazów z Trzebnicy 36. 33 Wrocław, 10 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie jego wyjazdu do Trzebnicy (kwestia obrazów) Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 37. 34 Wrocław, 8 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie precjozów, starych pieczęci ze skasowanych klasztorów oraz w sprawie dwóch kubków św. Jadwigi z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 38. 35 Wrocław, 12 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie wykazu kamieni szlachetnych i pereł wyjętych ze sprzętów kościelnych ze skasowanych klasztorów 39. 36 Wrocław, 14 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie książek i rękopisów z klasztoru franciszkanów i kapucynów we Wrocławiu 40. 37 Wrocław, 19 III 1811 sprawozdanie w sprawie przejęcia klasztoru kapucynów we Wrocławiu, inwen- tarz biblioteki, archiwum i dzieł sztuki 41. 38-39 b.m., b.d. inwentarz rysunków, miedziorytów, książek i dokumentów klasztoru franciszka- nów w Gorzuchowie 42. 40 b.m., 15 V 1811 inwentarz kościoła franciszkanów w Środzie Śląskiej 43. 40 Wrocław, 19 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie przejęcia klasztoru kapucynów we Wrocławiu 44. 41 Wrocław, 21 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek poklasztornych 45. 42 Wrocław, 19 III 1811 list Lindnera do Büschinga w sprawie dokumentów z archiwum klasztoru św. Wojciecha we Wrocławiu 46. 43 Wrocław, 15 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie kontynuacji przejmowania biblioteki i obrazów z klasztoru w Trzebnicy 47. 44 Świdnica, 19 III 1811 list królewskiej administracji do spraw kasaty klasztoru dominikanów do Büschinga w sprawie obrazów z klasztoru dominikanów i franciszkanów 48. 45 Wrocław, 25 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów za marzec 49. 45 Wrocław, 27 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie przejęcia klasztoru franciszkanów w Środzie Śląskiej (m.in. zbiory malarskie) 50. 46 Wrocław, 27 III 1811 sprawozdanie w sprawie przejęcia klasztoru franciszkanów w Środzie Śląskiej (biblioteka, archiwum, dzieła sztuki) 51. 47 Wrocław, 27 III 1811 list Büschinga do Baumanna w sprawie zabytków ruchomych z klasztoru w Lubiążu 52. 47 Wrocław, 28 III 1811 list Büschinga do kanclerza Homutha w sprawie obrazów (z klasztoru św. Klary we Wrocławiu?) 53. 47 Wrocław, 31 III 1811 list Büschinga do GKS w sprawie zbiorów z różnych klasztorów 54. 48 Wrocław, 26 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie zapłaty malarzowi Königowi za renowację portretów prałatów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 55. 49-50 Wrocław, 23 III 1811 list Uhdena do Büschinga w sprawie obrazów 56. 51 Wrocław, 2 IV 1811 list Büschinga do Kottwitza w sprawie archiwum i biblioteki katedralnej we Wrocławiu 57. 51 Wrocław, 2 IV 1811 list Büschinga do Spaldinga w sprawie precjozów ze skasowanych klasztorów 58. 51 Wrocław, 3 IV 1811 list Büschinga do GKS Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 59. 51 Wrocław, 4 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie niektórych wyrobów złotniczych ze skasowa- nych klasztorów 60. 53 b.m., b.d. spis mebli i sprzętów z pałacu biskupiego w Nysie 61. 54 Wrocław, 30 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie biblioteki i dzieł sztuki klasztoru franciszkanów w Środzie Śląskiej 62. 55 Wrocław, 30 III 1811 list GKS do Büschinga w sprawie: adaptacji budowli klasztornych do celów publicznych, przejęcia biblioteki wrocławskich kapucynów, wykorzystania pomieszczeń klasztoru NMP na Piasku pod bibliotekę, wymiany obrazów z klasztoru dominikanów i franciszkanów 63. 56 Wrocław, 3 IV 1811 list Spaldinga w sprawie kosztowności ze skasowanych klasztorów 64. 57 Wrocław, 6 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie: rachunku dla malarza Königa oraz kościoła franciszkanów i reformatów we Wrocławiu 65. 57-58 Wrocław, 8 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie organizacji biblioteki i zbiorów sztuki w klasztorze na Piasku 66. 59 b.m., b.d. Pokwitowanie dla Büschinga w sprawie przejęcia 16 pieczęci zakonnych 67. 59 Wrocław, 9 IV 1811 list Büschinga do Heinzego 68. 60 Wrocław, 9 IV 1811 list Kottwitza do Büschinga w sprawie przejęcia archiwum i biblioteki katedral- nej we Wrocławiu 69. 61 Trzebnica, 5 IV 1811 list Hoffmanna w sprawie obrazów z klasztoru w Trzebnicy 70. 62 b.m., 5 IV 1811 (data wpłynięcia) list Kottwitza do Büschinga w sprawie biblioteki i archiwum katedralnego we Wrocławiu 71. 63 Tyniec Mały, 9 IV 1811 list proboszcza Altenburgera do Büschinga w sprawie wysłania obrazów olejnych z klasztoru w Trzebnicy do kościoła w Tyńcu Małym 72. 64-66 Wrocław, 9 IV 1811 list do Uhdena m.in. w sprawie dzieł sztuki z kościołów bernardynów i dominika- nów we Wrocławiu 73. 67 Wrocław, 5 IV 1811 list GKS do Büschinga w sprawie organizacji biblioteki centralnej i zbiorów sztuki 74. 68 Wrocław, 10 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie wybranych obrazów 75. 68 Wrocław, 10 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie książek z biblioteki klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 76. 68 Wrocław, 10 IV 1811 list Büschinga do magistratu Wrocławia w sprawie zbiorów malarstwa 77. 69 Wrocław, 9 IV 1811 list Kottwitza do Büschinga w sprawie przejęcia biblioteki katedralnej i organiza- cji biblioteki centralnej 78. 70 Wrocław, 10 IV 1811 notatka Büschinga w sprawie przejęcia srebrnych i złotych monet z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 79. 70 Wrocław, 11 IV 1811 list Büschinga do Kottwitza w sprawie przejęcia biblioteki i archiwum katedral- nego oraz dzieł sztuki 80. 71 Wrocław, 5 IV 1811 list GKS do Büschinga w sprawie administracji dóbr zakonnych oraz koni z klasztornych stajni 81. 72 Wrocław, 12 IV 1811 list Büschinga do Luttwitza w sprawie organizacji biblioteki w klasztorze NMP na Piasku we Wrocławiu Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 82. 73 Wrocław, 12 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów z klasztoru w Trzebnicy 83. 73 Wrocław, 12 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie medali i monet 84. 74 Wrocław, 14 IV 1811 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie zabudowań klasztornych urszulanek i obrazów 85. 74 Wrocław, 14 IV 1811 list Büschinga do prałata Frankenberga w sprawie biblioteki katedralnej 86. 75 Wrocław, 13 IV 1811 list Luttwitza do Büschinga w sprawie organizacji biblioteki w klasztorze NMP na Piasku 87. 76 Wrocław, 15 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów w prałaturze klasztoru NMP na Piasku 88. 76 Wrocław, 15 IV 1811 list Büschinga do Krakera w sprawie dzieł sztuki i książek z klasztoru reformatów, kapucynów i franciszkanów we Wrocławiu 89. 77 Wrocław, 10 IV 1811 list GKS do Büschinga w sprawie renowacji obrazów z klasztoru NMP na Piasku przez malarza Koeniga 90. 78 Wrocław, 16 IV 1811 list prałata Frankenberga do Büschinga w sprawie katalogu z biblioteki katedralnej 91. 79 Wrocław, 13 IV 1811 list GKS do Büschinga w sprawie utworzenia Biblioteki Centralnej i związanej z nią ekspozycji malarstwa w klasztorze NMP na Piasku 92. 80 Wrocław, 17 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie organizacji zbiorów w klasztorze NMP na Piasku 93. 81 Wrocław, 13 IV 1811 list GKS do Büschinga w sprawie kubków św. Jadwigi znajdujących się w kościele w Trzebnicy 94. 82 Wrocław, 18 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów za marzec 95. 82 Wrocław, 18 IV 1811 list Büschinga do Lüttwitza w sprawie sprzedaży wszystkich mebli z klasztoru NMP na Piasku 96. 82 Wrocław, 18 IV 1811 wykaz mebli z klasztoru NMP na Piasku 97. 83 Wrocław, 17 IV 1811 list Kottwitza do Büschinga w sprawie biblioteki katedralnej 98. 84 Wrocław, 19 IV 1811 list Büschinga do Lüttwitza w sprawach administracyjnych 99. 85 Wrocław, 20 IV 1811 list Büschinga do Kottwitza w sprawie Biblioteki Centralnej i zbiorów z biblioteki katedralnej 100. 85 Wrocław, 20 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie wielkoformatowych obrazów w klasztorze NMP na Piasku 101. 86 Wrocław, 19 IV 1811 list Lüttwitza m.in. w sprawie koni z dóbr klasztornych 102. 87 Wrocław, 19 IV 1811 list Lüttwitza w sprawie licytacji mebli z klasztoru na Piasku 103. 88 Wrocław, 20 IV 1811 list Büschinga do Lüttwitza, m.in. wzmiankowany klasztor dominikanów 104. 89 Wrocław, 25 IV 1811 list Lüttwitza w sprawie kufrów Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 105. 89 Wrocław, 22 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów z kościoła reformatów we Wrocławiu 106. 90 Wrocław, 21 IV 1811 list GKS do Lüttwitza w sprawie mebli ze skasowanych klasztorów 107. 91 Wrocław, 25 IV 1811 list Büschinga do administracji skasowanego klasztoru w Lubiążu 108. 91 Wrocław, 29 IV 1811 list Büschinga do GKS w sprawie klasztoru reformatów we Wrocławiu 109. 91 Wrocław, 3 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie sreber z klasztoru reformatów we Wrocławiu 110. 92 Wrocław, 2 V 1811 odpis pokwitowania w sprawie przekazania sreber klasztornych królewskiemu urzędowi przetapiania monet 111. 92 Wrocław, 3 V 1811 list Büschinga w sprawie kościoła w Kunersdorf 112. 93-95 Wrocław, 5 V 1811 list Uhdena m.in. w sprawie galerii malarstwa 113. 96 Wrocław, 1 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów z kościoła reformatów i klasztoru św. Klary przekazanych do kościołów w Mrozowie 114. 97 Wrocław, 6 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie inwentarza malarstwa 115. 97 Wrocław, 6 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie klasztoru reformatów 116. 98 Zielona Góra, 11 V 1811 list Anderza do Büschinga w sprawie mebli, obrazów i biblioteki klasztoru augustianów w Żaganiu 117. 99-100 Wrocław, 8 V 1811 list Hoffmanna do Büschinga w sprawie biblioteki 118. 101 Wrocław, 7 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek 119. 102 Lubiąż, 12 V 1811 list Büschinga do Kieckhöfera w sprawie obrazów i rzeczy z klasztoru w Lubiążu 120. 102 Wrocław, 16 V 1811 list Büschinga do Schimonskiego w sprawie obrazów z klasztoru w Lubiążu 121. 103 b.m., b.d. spis ołtarzy i obrazów w kościele franciszkanów we Lwówku 122. 104 Wrocław, 4 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie galerii malarstwa, wzmiankowana biblioteka klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 123. 105 Wrocław, 4 V 1811 list GKS w sprawie galerii malarstwa na Piasku we Wrocławiu 124. 106 b.m., b.d. list w sprawie biblioteki klasztoru w Krzeszowie 125. 108 Wrocław, 16 V 1811 list Büschinga do Mrozowa w sprawie obrazów z klasztoru reformatów we Wrocławiu 126. 108 Wrocław, 16 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów 127. 108 Wrocław, 16 V 1811 list do GKS w sprawie kościoła w Lubiążu 128. 107 Kamienna Góra, 10 V 1811 list Haeckla w sprawie biblioteki klasztoru cystersów w Krzeszowie Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 129. 109 Wrocław, 10 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie inwentarza obrazów ze skasowanych klaszto- rów 130. 110-111 b.m., 18 V 1811 (data wpłynięcia) list w sprawie biblioteki i obrazów z klasztoru cystersów w Krzeszowie 131. 112-113 Wrocław, 17 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie biblioteki, obrazów (m.in. Willmanna), grafik, dzieł sztuki i "starożytności" z klasztoru w Lubiążu 132. 114 Wrocław, 17 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie spisu precjozów 133. 114 Wrocław, 18 V 1811 list Büschinga do Bürdego w sprawie obrazów z klasztoru i kościoła urszulanek we Wrocławiu 134. 114 Wrocław, 19 V 1811 list Büschinga do administracji klasztoru reformatów w Świdnicy 135. 115 Lubiąż, 18 V 1811 list do Büschinga w sprawie książek z klasztoru cystersów w Lubiążu 136. 116 Wrocław, 15 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów z klasztoru i kościoła urszulanek we Wrocławiu (m.in. Willmanna) 137. 117 Wrocław, 19 V 1811 list Büschinga do Kieckhöfera w sprawie obrazów z klasztoru w Lubiążu 138. 117 Wrocław, 20 V 1811 list Büschinga do rządu królewskiego w sprawie bibliotek prowincjonalnych 139. 117 Wrocław, 20 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i sreber z klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 140. 118 Wrocław, 18 V 1811 list Büschinga do Weknera w sprawie obrazów i miedziorytów (m.in. na aukcję) 141. 118 Wrocław, 23 V 1811 pokwitowanie dla rządowego radcy królewskiego Krackera z racji kasaty klasztoru reformatów 142. 119 Wrocław, 26 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie przejęcia obrazów z klasztoru św. Katarzyny we Wrocławiu 143. 120 Wrocław, 18 V 1811 list w sprawie ołtarzowy, relikwii świętych i dzieł Willmanna z klasztoru cystersów w Lubiążu 144. 121 Wrocław, 17 V 1811. list GKS do Büschinga w sprawie obrazów i dzieł sztuki z klasztoru cystersów w Lubiążu 145. 122 Wrocław, 16 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów i ołtarzy z kościoła dominikanów w Głogowie 146. 123-126 b.m., b.d. wyciąg z inwentarza kościoła dominikanów w Głogowie 147. 127 Wrocław, 18 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawach finansowych 148. 128 Opatowice, 18 V 1811 list Hoffmanna w sprawach administracyjnych 149. 130 Wrocław, 9 V 1811 list deputacji do spraw wyznaniowych i edukacji w sprawie książek z gimnazjum katolickiego w Opolu przeznaczonych do biblioteki centralnej 150. 131 Wrocław, 17 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów z kościoła franciszkanów we Lwówku 151. 132 Wrocław, 21 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów w Moczydlnicy Klasztornej Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 152. 133-134 Wrocław, 18 V 1811 list Uhdena do Büschinga m.in. w sprawie biblioteki i obrazów Willmanna 153. 135 Wrocław, 25 V 1811 list Büschinga do Pfeiffera w sprawie obrazów ze szkoły staroniemieckiej 154. 135 Wrocław, 25 V 1811 list Büschinga do kanclerza Hirschberga w sprawie książek z klasztoru św. Katarzyny we Wrocławiu 155. 135 Wrocław, 27 V 1811 list Büschinga do Krakera w sprawie obrazów z kościoła kapucynów (we Wrocławiu?) 156. 135 Wrocław, 27 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie ratowania kilku nagrobków z kościoła klasztor- nego w Lubiążu 157. 136 Wrocław, 27 V 1811 list Krakera w sprawie obrazów z klasztoru kapucynów (we Wrocławiu?) 158. 137 Wrocław, 28 V 1811 list Büschinga do rządu królewskiego we Wrocławiu w sprawie katalogu biblioteki w Opolu 159. 137 Wrocław, 28 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie biblioteki 160. 137 Wrocław, 29 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawach administracyjnych 161. 138 Wrocław, 17 V 1811 list GKS do Büschinga sprawie skarbców kościołów Wrocławia 162. 139 Wrocław, 24 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie biblioteki alumnatu we Wrocławiu 163. 140 Wrocław, 13 V 1811 list deputacji do spraw wyznań i edukacji w sprawie biblioteki alumnatu we Wrocławiu 164. 141 Wrocław, 13 V 1811 list departamentu kultury i nauczania publicznego w sprawie biblioteki alumnatu we Wrocławiu 165. 142 Wrocław, 29 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie biblioteki alumnatu we Wrocławiu 166. 142 Wrocław, 29 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie biblioteki alumnatu we Wrocławiu 167. 143 Wrocław, 29 V 1811 list Büschinga Krakera w sprawie obrazów z kościoła kapucynów we Wrocławiu 168. 143 Wrocław, 31 V 1811 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie obrazów i książek 169. 144 Wrocław, 31 V 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów Willmanna z klasztoru cystersów w Lubiążu 170. 144 Wrocław, 31 V 1811 list Büschinga do burmistrza Wrocławia 171. 145 Wrocław, 25 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawach administracyjnych 172. 146 Legnica, 25 V 1811 list deputacji policyjnej rządu miasta Legnicy do Büschinga w sprawie katalo- gów bibliotek prowincjonalnych 173. 147-148 Kożuchów, 28 V 1811 list Wetmera do Büschinga w sprawie klasztoru karmelitów (m.in. obrazów, miedziorytów, rzeczy ruchomych, biblioteki) 174. 149 Wrocław, 1 VI 1811 list Büschinga do Weknera w sprawie obrazów XVIII-wiecznych z Kożuchowa Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 175. 149 Wrocław, 1 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i sreber 176. 149 Wrocław, 3 VI 1811 list Büschinga do GKS 177. 150 b. m., b. d. (1811?) wyciąg z głównego inwentarza klasztoru karmelitów w Kożuchowie 178. 151 (Wrocław?), 29 III (1811?) wyciąg z reskryptu w sprawie zabytków ruchomych, obrazów, dzieł sztuki, bibliotek 179. 152 b.m., b.d. wykaz obrazów z kościoła karmelitów w (?) 180. 152 Wrocław, 1 VI 1811 list Büschinga do Prentza, burmistrza Wołowa w sprawie przejęcia rzeczy (m.in. mebli) z tej miejscowości 181. 152 Wrocław, 1 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie biblioteki 182. 152 Wrocław, 4 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawach administracyjnych 183. 153 Wrocław, 5 VI 1811 list GKS w sprawie Hoffmanna 184. 154 Wrocław, 1 VI 1811 list komisji do spraw kasaty klasztoru św. Macieja we Wrocławiu do Büschinga w sprawie wyposażenia kościoła św. Agnieszki we Wrocławiu 185. 155 Wrocław, 1 VI 1811 list komisji ds. kasaty klasztoru św. Macieja we Wrocławiu do Büschinga w sprawie kubka św. Jadwigi 186. 155 Wrocław, 3 VI 1811 list Büschinga w sprawie wyposażenia kościoła św. Agnieszki we Wrocławiu 187. 156-157 Wrocław, 3 VI 1811 list Hoffmanna w sprawach administracyjnych i finansowych 188. 158 Wrocław, 5 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie kasaty klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 189. 158 Wrocław, 5 VI 1811 list Büschinga do Krakera w sprawie obrazów z kościoła i klasztoru kapucynów we Wrocławiu 190. 158 Wrocław, 7 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów z kościoła św. Agnieszki we Wrocławiu i z krużganka kościoła reformatów w Mrozowie 191. 159 Wrocław, 6 VI 1811 list Hoetzla, kuratora i kaznodziei kościoła św. Doroty we Wrocławiu, do Büschin- ga w sprawie przekazania do tej świątyni dwóch ołtarzy, tabernakulum na ołtarz główny oraz obrazów z "zamkniętych" kościołów 192. 160 Wrocław, 7 VI 1811 list Büschinga do Hoetzla w sprawie jw. 193. 160 Wrocław, (VI 1811) notatka Büschinga w sprawie manuskryptów do Biblioteki Centralnej oraz obrazów 194. 160 Lubiąż, 9 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawach finansowych 195. 162 Wrocław, 1 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie krużganka kościoła reformatów i brewiarza rzymskiego z kościoła bonifratrów we Wrocławiu 196. 163 Lubiąż, 13 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawach finansowych 197. 163 Lubiąż, 14 VI 1811 list Büschinga do przeora skasowanego klasztoru w Lubiążu w sprawie obrazów z kościoła Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 198. 164 Lubiąż, 14 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie dzieł sztuki z klasztoru w Lubiążu 199. 164 Lubiąż, 15 VI 1811 list Büschinga do Arleta w sprawie obrazów z klasztoru w Lubiążu i galerii Willmanna 200. 165 Wrocław, 27 V 1811 list deputacji do spraw wyznaniowych i edukacji do Büschinga w sprawie problemu przechowywania dzieł sztuki i książek 201. 166 Wrocław, 4 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów i sreber z klasztoru św. Katarzyny (we Wrocławiu?) 202. 167 Wrocław, 6 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie klasztoru NMP na Piasku we Wrocławiu 203. 168 Wrocław, 7 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie klasztoru w sprawie klasztoru w Paradyżu 204. 169 Wrocław, 8 VI 1811 list Hoffmanna w sprawach administracyjnych 205. 170-171 Lubiąż, 16 VI 1811 list Arleta do Büschinga w sprawie obrazów Willmanna z Lubiąża 206. 172 Wrocław, 10 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie wysyłki kamieni szlachetnych 207. 173 Wrocław, 10 VI 1811 W sprawie obrazów z krużganka kościoła reformatów przekazanych kościołowi w Mrozowie 208. 174 Wrocław, 11 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawach finansowych 209. 175 Wrocław, 17 VI 1811 list Koeniga do racy rządowego w sprawie obrazów i skryptorium 210. 176-177 Lubiąż, 18 VI 1811 list w sprawie miedziorytów, dzieł Willmanna, biblioteki klasztoru w Lubiążu 211. 178 Wrocław, 22 V 1811 list GKS do Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej 212. 179 Wrocław, 4 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów z kościoła klasztornego w Lubiążu oraz galerii malarstwa 213. 180 Wrocław, 14 VI 1811 list GKS do Büschinga w sprawach organizacyjnych 214. 181 Lubiąż, 19 VI 1811 list Büschinga w sprawie obrazów i książek z Lubiąża 215. 181 Lubiąż, 19 VI 1811 list Büschinga do rządu królewskiego we Wrocławiu w sprawie Biblioteki Centralnej 216. 181 Lubiąż, 19 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i książek z klasztoru w Lubiążu 217. 182 Lubiąż, 20 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie dzieł sztuki z Lubiąża 218. 183 Lubiąż, 20 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie gmachu Biblioteki Centralnej 219. 183 Lubiąż, 20 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów 220. 184 Lubiąż, 20 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i książek z klasztoru w Lubiążu Lp. Numer karty Miejsce i data powstania dokumentu Opis 221. 184 Lubiąż, 20 VI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i książek 222. 184-185 Lubiąż, 21 VI 1811 wykaz skasowanych klasztorów Oprac. A. Wojtyła. Akta Büschinga, t. 3: Acta manualia die Abmachen der Bibliotheken, Kunstsammlungen und Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens so wie die Einrichtung der drei großen Sammlungen zu Breslau betreffend. Vol. III. Vom 14 Juni bis 24 Sept. 1811 Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 1. 1 b.m., b.d. strona tytułowa 2. 3-11 b.m., b.d. spis akt 3. 13-20 Wrocław, 1 XII 1810 pismo Büschinga z wytycznymi w sprawie urządzenia Biblioteki Centralnej, kolekcji sztuki, archiwum, zbiorów antykwarycznych, małej biblioteki miejskiej, bibliotek zamiejscowych i kościelnej biblioteki we Wrocławiu 4. 21-22 Wrocław, 8 XII 1810 pismo Büschinga do władz Wrocławia i Legnicy w sprawie prowadzenia katalogów biblioteki prowincjalnej 5. 23-24 Legnica, 17 XII 1810 odpowiedź władz Legnicy na pismo Büschinga z 8 XII 1810 6. 25-26 Wrocław, 26 XII 1810 załącznik 2 -protokół Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej 7. 27-29 Wrocław, 9 XII 1810 załącznik 1 -protokół Büschinga dotyczący planów zagospodarowania zbiorów antykwarycznych 8. 31-32 Wrocław, 19 XII 1810 pismo Büschinga dotyczące Biblioteki Centralnej oraz związanych z nią zbiorów 9. 33-34 Wrocław, 23 XII 1810 kopia pisma Büschinga do władz Wrocławia w sprawie bibliotek 10. 35-36 Wrocław, 30 XII 1810 pismo Büschinga do prałata opactwa św. Wincentego w sprawie obrazów 11. 37-38 Wrocław, 31 XII 1810 pismo Büschinga do von Hardenberga w sprawie bibliotek, zbiorów sztuki i archiwaliów pochodzących ze zlikwidowanych klasztorów na Śląsku 12. 39 Wrocław, 18 XII 1810 odpowiedź komisarza Dietricha na pismo Büschinga z 1 VI 1810 13. 41-42 Wrocław, 18 XII 1810 kopia pisma w sprawach bibliotek kościelnych na Śląsku adresowanego do Jany' ego 14. 43 Wrocław, 14 VI 1811 pismo GKS do Büschinga dotyczące m.in. nagrobka w Lubiążu 15. 45 Wrocław, 16 VI 1811 pismo GKS do Büschinga dotyczące Biblioteki Centralnej i zbiorów sztuki 16. 47 Wrocław, 18 VI 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach Biblioteki Centralnej i zbiorów sztuki Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 17. 49-52 Wrocław, 18 VI 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach utworzenia Biblioteki Centralnej; mowa m.in. o budynkach klasztoru św. Wincentego 18. 53 Wrocław, 24 VI 1811 pismo administratora klasztoru franciszkanów we Wrocławiu w sprawie przekazania obrazów do Centralnej Galerii Obrazów 19. 55 Wrocław, 23 VI 1811 list Edilberta Hatzera do Büschinga w sprawie przekazania obrazów z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 20. 57-60 Wrocław, 26 VI 1811 pismo Büschinga do von Hardenberga m.in. w sprawie Biblioteki Centralnej 21. 61 Wrocław, 15 VI 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie zbiorów książek, manuskryptów i obrazów z dawnego opactwa w Lubiążu 22. 63-64 Lubiąż, 8 VI 1811 pismo radcy rządowego Witzenhusena do GKS w sprawie rzekomo ukradzio- nych obrazów i monet z dawnego klasztoru w Lubiążu 23. 65-66 Lubiąż, 28 VI 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 15 VI 1811; kwestie obiektów z dawnego klasztoru w Lubiążu, m.in. zbiorów bibliotecznych, malowideł Willmanna 24. 67 Wrocław, 19 VI 1811 notatka Büschinga w sprawie przyszłej sprzedaży dubletów inkunabułów 25. 67-71 b.m., b.d. pismo Büschinga w sprawie księgarni i drukarni 26. 71-72 Lubiąż, 29 VI 1811 pismo Büschinga do Vatera z pokwitowaniem przejęcia obrazów z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 27. 73 Wrocław, 10 VI 1811 list Deputacji do Spraw Duchownych i Szkół Rządu Wrocławskiego na Śląsku do Büschinga w sprawie przekazania książek z biblioteki klasztornej w Opolu do Biblioteki Centralnej we Wrocławiu 28. 75 Wrocław, 26 VI 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie dóbr klasztoru lubiąskiego w Wałach 29. 77 Lubiąż, 30 VI 1811 pismo Büschinga w sprawie obiektów wywożonych z Lubiąża 30. 77-78 Lubiąż, 30 VI 1811 pismo Büschinga do GKS dotyczące Lubiąża i Witzenhusena 31. 79 Wrocław, 19 VI 1811 list do Büschinga od wrocławskiego magistratu w sprawie skarbów sztuki/ skarbców (Kunstschätze) z wrocławskich kościołów ewangelickich 32. 81 Lubiąż, 30 VI 1811, Notka od Büschinga do Witzenhusena z Legnicy w sprawie dóbr w Wałach oraz obrazów z Lubiąża 33. 81 Lubiąż, 1 VII 1811 pismo Büschinga do burmistrza Wołowa Prentza 34. 81 Lubiąż, 3 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie klasztoru w Lubiążu 35. 81-82 Lubiąż, 3 VII 1811 pismo Büschinga do duchownego Eustachiusa z Lubiąża i stolarza Heidlera 36. 83 Wrocław, 26 VI 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 20 VI 1811 37. 85-86 Wołów, 5 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie prac przy obiektach z opactwa i kościoła w Lubiążu, m.in. informacje o malowidłach z kościoła klasztornego, wysyłce do Wrocławia 38. 87 Głębowice, 8 VII 1811 list Büschinga do Kieckhöfera w Lubiążu dotyczący klasztorów w Wołowie, Głębowicach i Lubiążu Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 39. 87 Głębowice, 8 VII 1811 list Büschinga do administratorów klasztoru reformatów w Świdnicy 40. 88 Głębowice, 8 VII 1811 list Büschinga do Schniebera ze Strzegomia w sprawie własności klasztornych w Strzegomiu 41. 89 Wrocław, 27 VI 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga w sprawie m.in. obrazów z kościoła św. Jakuba w Lubiążu 42. 91 Wrocław, 1 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga w sprawie obrazów z klasztoru w Lubiążu 43. 93 Cieplice, 9 VII 1811 pismo Friedricha do Büschinga zawierające informacje o zbiorach bibliotecz- nych tworzonych we Wrocławiu 44. 95 Wrocław, 4 VII 1811 odpowiedź Vatera na pismo Büschinga z 29 VI 1811 w sprawie obrazów z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 45. 97-98 Wrocław, 4 VII 1811 pismo Vatera do Büschinga dotyczące m.in. rękopisu z legendą o św. Jadwidze z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu oraz zbiorów biblioteki przy komandorii joannitów Bożego Ciała we Wrocławiu 46. 99 Wołów, 9 VII 1811 pismo Büschinga do magistratu Wołowa w sprawie przekazania książek i manuskryptów z biblioteki parafialnej w Wołowie do Biblioteki Głównej we Wrocławiu 47. 99-100 Wrocław, 10 VII 1811 pismo Büschinga do malarza Königa z Wrocławia 48. 101 Wrocław, 10 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie obiektów pochodzących z Lubiąża 49. 101-102 Wrocław, 11 VII 1811 list Büschinga do burmistrza Wołowa Prentza dotyczący skrzyń z książkami z klasztorów w Wołowie i Głębowicach 50. 103-104 Wrocław, 6 VII 1811 list GKS do Büschinga w sprawie zapłaty dla malarza Königa, dotyczy m.in. obrazów z klasztoru na Piasku we Wrocławiu 51. 105 Wrocław, 6 VII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie zapłaty za transport obrazów z klasztoru w Lubiążu do Wrocławia 52. 107 Wrocław, 11 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie prac stolarza Heidlera w Lubiążu 53. 107 Wrocław, 11 VII 1811 list Büschinga do Vatera w sprawie książek z kościoła Bożego Ciała i obrazów z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 54. 107 Wrocław, 12 VII 1811 pokwitowanie przejęcia ksiąg z kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu 55. 107-108 Wrocław, 12 VII 1811 pokwitowanie przejęcia obrazów z klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 56. 109-110 Wrocław (?), 9 VII 1811 list do Büschinga z odpowiedzią Uhdena w sprawie m.in. klasztoru na Piasku we Wrocławiu 57. 111 Wrocław, 13 VII 1811 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie jego wynagrodzenia i asystenta Heinzego 58. 111 Wrocław, 13 VII 1811 list Büschinga do GKS w sprawie przewozu skrzyń z obiektami z Lubiąża i Głębowic, obrazów olejnych i na deskach itd. 59. 111-112 Wrocław, 13 VII 1811 list Büschinga do GKS w sprawie obiektów ruchomych pochodzących z Lubiąża 60. 113 Wrocław, 3 VII 1811 list GKS do Büschinga w sprawie książek i obrazów pochodzących z klasztoru w Lubiążu Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 61. 115 Słup, 5 VII 1811 odpowiedź Witzenhusena na pismo Büschinga z 30 VI 1811 w sprawie różnych dokumentów 62. 117 Wrocław, 6 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 5 VI 1811 w sprawie klasztoru św. Macieja we Wrocławiu i Curatial-Kirche w Trzebnicy 63. 119 Wrocław, 10 VII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie nagrobka z kościoła klasztornego w Lubiążu 64. 121-123 Brunszwik, 27 VI 1811 list Christiana Samuela Theodora Bernda do Büschinga w sprawie zatrudnienia go we Wrocławiu w bibliotece, z notatką adresata z 14 VII 1811 65. 125-127 Wrocław, 30 VI 1811 odpowiedź GKS na list Büchinga z 26 VI 1811 dotyczący m.in. utworzenia Biblioteki Centralnej i zbiorów sztuki w dawnym klasztorze na Piasku we Wrocławiu 66. 127-128 Wrocław, 14 VII 1811 list Büschinga do GKS w sprawach Biblioteki Centralnej i zbiorów sztuki we Wrocławiu 67. 129 Wołów, 11 VII 1811 pismo z magistratu Wołowa do Büschinga w sprawie książek dla Biblioteki Głównej 68. 131 Wrocław, 15 VII 1811 pismo Friedricha w sprawie biblioteki klasztoru franciszkanów we Wrocławiu 69. 133 Lubiąż, 14 VII 1811 list Kieckhöfera w sprawie prac w bibliotece klasztornej w Lubiążu 70. 135 Wrocław, 16 VII 1811 list Büschinga do GKS w sprawie jego podróży do Świdnicy 71. 135 Wrocław, 16 VII 1811 list Büschinga do Królewskiej Komisji do Spraw Urządzania Uniwersytetu we Wrocławiu w sprawie Biblioteki Głównej 72. 135 Wrocław, 16 VII 1811 odpowiedź Büschinga na pismo Kieckhöfera z 14 VII 1811 73. 135-136 Wrocław, 16 VII 1811 list Büschinga do rektora gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu J. K. F. Manso m.in. w sprawie obrazów 74. 137 Wrocław, 16 VII 1811 pismo Vatera do Büschinga w sprawie zbiorów biblioteki komendy joannitów z Wrocławia oraz obrazów z kościoła Bożego Ciała 75. 139 Świdnica, 21 VII 1811 pismo Büschinga do burmistrza Werdermanna z Jawora w sprawie wizyty Büschinga w Jaworze (dokument częściowo zabrudzony i nieczytelny) 76. 139 Świdnica, 21 VII 1811 pismo Büschinga do administracji klasztoru w Legnickim Polu 77. 139-140 Świdnica, 21 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie m.in. renowacji obrazów 78. 141 Świdnica, 23 VII 1811 pokwitowanie dla inspektora Sommera otrzymania przedmiotów z kościoła Świętego Krzyża w Świdnicy (Ecce Homo, obraz maryjny, dwa mszały rzymskie) 79. 141 Świdnica, 23 VII 1811 pokwitowanie dla Neumanna za zbiory biblioteczne klasztoru Kapucynów i tamtejsze obrazy 80. 141-142 Świdnica, 23 VII 1811 pokwitowanie dla Herrmanna za zbiory biblioteczne klasztoru franciszkanów i tamtejsze obrazy 81. 143 Świdnica, 23 VII 1811 pokwitowanie Büschinga dla Hermanna otrzymania dóbr z klasztoru dominika- nów w Świdnicy (zbiory biblioteki, obrazy, ornaty) 82. 143-144 Świdnica, 25 VII 1811 sprawozdanie Büschinga dla GKS z prac w poszczególnych klasztorach Świdnicy (dominikanów, kapucynów, franciszkanów) Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 83. 145 Świdnica, 23 VII 1811 pokwitowanie Peillmayra dotyczące otrzymania przez kościół parafialny w Świdnicy obiektów ze świdnickiego klasztoru dominikanów 84. 147-148 Świdnica, 23 VII 1811 inwentarz obiektów pochodzących z klasztoru dominikanów w Świdnicy i prze- kazanych kościołowi parafialnemu w Świdnicy, podpisany komisarz Peillmayr 85. 149-151 Świdnica, 13 VII 1811 odpowiedź Schniebera na pismo Büschinga z 8 VII 1811 w sprawie dóbr klasztornych ze Strzegomia 86. 153 Świdnica, 23 VII 1811 pokwitowanie przyjęcia przedmiotów pochodzących z klasztoru franciszkanów w Świdnicy wystawione przez przełożoną klasztoru urszulanek w Świdnicy 87. 155-156 Świdnica, 24 VII 1811 pismo Büschinga do magistratu Świdnicy w sprawie podarowania książek bibliotekom katolickiej i ewangelickiej 88. 157 Świdnica, 25 VII 1811 list Büschinga do Franza Gregoriusa w sprawie skrzyń z książkami i obrazów 89. 157 Strzegom, 26 VII 1811 pismo Büschinga do Fabriciusa z Legnicy w sprawach organizacyjnych 90. 157-158 Strzegom, 29 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie przedmiotów ze srebra i obrazów z klaszto- ru benedyktynek w Strzegomiu 91. 159 Strzegom, 29 VII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawach bibliotek 92. 159 Strzegom, 30 VII 1811 pokwitowanie dla Sedlaczka dotyczące otrzymania m.in. książek, obrazów 93. 159-160 Strzegom, 30 VII 1811 pokwitowanie dla administratora Hakego ze Strzegomia dotyczące obrazów i książek 94. 161 Jawor, 31 VII 1811 pismo Büschinga do von Kruga z Głogowa m.in. w sprawie książek 95. 161 Jawor, 31 VII 1811 pismo Büschinga do Teichmanna ze Strzegomia w sprawie 14 obrazów z kościo- ła reformatów w Strzegomiu 96. 161-162 Legnickie Pole, 2 VIII 1811 pismo Büschinga do magistratu Jawora w sprawie przekazania książek na rzecz Biblioteki Głównej 97. 163 Wrocław, 6 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 14 VI 1811 w sprawie obrazów z klasztoru w Lubiążu 98. 165-166 Wrocław, 17 VII 1811 pismo GKS do Büschinga dotyczące koni z klasztoru w Lubiążu 99. 167 Wrocław, 17 VII odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 13 VII 1811 dotyczące kosztów transpor- tu obiektów ruchomych z klasztoru w Lubiążu do Wrocławia 100. 169 Wrocław, 16 VII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie zatrudnienia Christiana Samuela Theodora Bernda w Bibliotece Centralnej we Wrocławiu 101. 171 Wrocław, 16 VII 1811 list GKS do Bernda w Brunszwiku informujący go o zatrudnieniu w Bibliotece Centralnej 102. 173 Legnickie Pole, 02 VIII 1811 spis manuskryptów i książek znajdujących się w zbiorach biblioteki magistratu w Jaworze (8 pozycji) sporządzony przez Büschinga 103. 173-174 Legnickie Pole, 02 VIII 1811 pismo Büschinga do malarza Boeckly' ego z Berlina w sprawie obrazów mają- cych znaleźć się w galerii we Wrocławiu 104. 175 Legnickie Pole, 02 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS zawierające sprawozdanie z prac w klasztorach Benedyktynek i Karmelitów w Strzegomiu 105. 177 Wrocław, 18 VII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie wynagrodzeń za lipiec Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 106. 179 Wrocław, 19 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 14 VII 1811 dotyczące dokumentów z klasztorów karmelitów w Wołowie i Głębowicach 107. 181 Wrocław, 19 VII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie jego sekretarza Hoffmanna 108. 183 Wrocław, 20 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 9 VII 1811 w sprawie kosztów związa- nych z przenoszeniem obrazów z sekularyzowanych klasztorów 109. 185 Wrocław, 26 VII 1811 pismo od tajnej registratury (Geheime Registratur) GKS do Büschinga w sprawie siedmiu dokumentów pochodzących z klasztoru karmelitów w Głębowicach 110. 185 Legnickie Pole, 3 VIII 1811 pokwitowanie otrzymania 7 dokumentów z klasztoru karmelitów w Głębowi- cach adresowane do tajnej registratury GKS 111. 185-186 Legnickie Pole, 3 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie diet za sierpień 112. 187-189 Strzegom, 30 VII 1811 pismo Schlegela, Gregoriusa i Manerta do Büschinga w sprawie dodatków do pensji 113. 191 Legnickie Pole, 5 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie Bernda 114. 191 Legnickie Pole, 5 VIII 1811 pismo Büschinga do Wehnera z Kożuchowa w sprawie klasztoru karmelitów w Strzegomiu 115. 191-192 Legnickie Pole, 5 VIII 1811 pismo Büschinga do Friedricha z Wrocławia w sprawie przedmiotów z klasztoru w Legnickim Polu (książki, obrazy) 116. 193 Legnickie Pole, 6 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS zawierające ogólne informacje na temat cennych obiektów z klasztorów reformatów i franciszkanek w Jaworze (m.in. książki, inkunabuły, obrazy) 117. 193-194 Legnickie Pole, 6 VIII 1811 list Büschinga do Bernda w odpowiedzi na jego list 118. 195 Strzegom, 29 VII 1811 pokwitowanie otrzymania przez kościół parafialny w Jaworze obrazów uzyska- nych przez GKS z klasztorów w Strzegomiu; zawiera inwentarz obrazów 119. 197 Strzegom, 29 VII 1811 pokwitowanie przekazania obrazów i jednej rzeźby z kościoła benedyktynów w Strzegomiu do kościoła szpitalnego św. Jadwigi 120. 199 Legnica, 29 VII 1811 odpowiedź Fabriciusa na pismo Büschinga z 26 VII 1811 121. 201 Wrocław, 26 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 21 VII w sprawach dotyczących renowacji obrazów pochodzących z sekularyzowanych klasztorów na Śląsku 122. 203 Wrocław, 28 VII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga w sprawie obrazów z kościoła parafialnego w miasteczku Lubiąż (św. Walentego) 123. 205 Wrocław, 18 VII 1811 kopia pisma przesłanego przez książęco-biskupi generalny wikariat (Fürstbi- schöfliches General-Vicariat-Amt) we Wrocławiu do GKS dotyczącego sporu o obrazy z kościoła parafialnego w Lubiążu (św. Walentego) 124. 207 Wrocław, 31 VII 1811 pokwitowanie zapłaty 90 talarów przez Büschinga za obrazy z krużganków klasztoru reformatów we Wrocławiu, wystawione przez kasę GKS 125. 209 Wrocław, 30 VII 1811 pokwitowanie otrzymania środków finansowych przez Ulmana -skrzynie z obiektami klasztornymi 126. 211 Legnickie Pole, 2 VIII 1811 pokwitowanie otrzymania od Büschinga środków finansowych za wykonane prace, podpisane przez Franza Gregora Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 127. 213-215 Brunszwik, 26 VII 1811 odpowiedź Bernda na pismo Büschinga w sprawie zatrudnienia Bernda w Bibliotece Centralnej we Wrocławiu 128. 217 Legnickie Pole, 6 VIII 1811 pismo do ogrodnika Franza Langego dotyczący przewozu skrzyń z książkami, obrazami i innych obiektów z klasztoru w Legnickim Polu do Wrocławia 129. 217 Legnica, 7 VIII 1811 pismo Büschinga do administracji klasztoru augustianów w Żaganiu w sprawie jego przyjazdu 130. 217 Legnica, 7 VIII 1811 pismo Büschinga do von Wrockena w Szprotawie w sprawie jego (Büschinga) przyjazdu 131. 219 Legnica, 7 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS z informacjami na temat biblioteki, archiwum i malowideł w klasztorze w Legnickim Polu 132. 219-220 Legnica, 8 VIII 1811 pismo do szypra Grotzera z Brzegu Dolnego w sprawie przekazania obiektów z Głogowa do Wrocławia 133. 221 Legnica, 10 VIII 1811 pismo Büschinga do rektora Friedricha z Wrocławia 134. 221-222 Legnica, 10 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie Głogowa 135. 223 Strzegom, 2 VIII 1811 list Teichmanna ze Strzegomia w sprawie przewozu 14 obrazów z krużganków kościoła reformatów w Jaworze 136. 225-226 Wrocław, 8 VIII 1811 odpowiedź rektora Friedricha z Wrocławia na pismo Büschinga z 5 VIII 1811 137. 227 Wrocław, 6 VIII 1811 pokwitowanie dla Josepha Scharffenberga z Jawora podpisane przez rektora Friedricha dotyczące dostarczenia 15 skrzyń z książkami i obrazami 138. 229 Wrocław, 8 VIII 1811 pokwitowanie wystawione przez rektora Friedricha z Wrocławia dotyczące dostarczenia m.in. 20 skrzyń przez ogrodnika Franza Langego 139. 231-234 Legnica, 10 VIII 1811 140. 235 Wrocław, 29 VII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie m.in. malarzy Grospietscha i Fuhrmanna i prac związanych z obrazami z klasztoru w Lubiążu 141. 237-241 Wrocław, 15 VII 1811 protokół policyjny w sprawie malarzy Fuhrmanna i Grospietscha 142. 241 Wrocław, 6 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie pakowania i wysłania do Wrocławia zbiorów bibliotecznych z klasztoru dominikanów w Świdnicy 143. 243 Wrocław, 6 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie srebrnych koron z obrazów z kościoła klasztornego benedyktynek w Strzegomiu 144. 245 Wrocław, 6 VIII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 25 VIII 1811 w sprawie książek i obrazów z klasztorów dominikanów, kapucynów i franciszkanów w Świdnicy 145. 247 Legnica, 11 VIII 1811 pokwitowanie dla Witzenhusena otrzymania przedmiotów ze srebra z klasztoru benedyktynek w Legnicy 146. 247 Legnica, 12 VIII 1811 pismo Büschinga do Witzenhusena w sprawie 16 skrzyń z książkami, obrazów i miedziorytów 147. 247-248 Głogów, 15 VIII 1811 pismo do przełożonej klasztoru urszulanek w Świdnicy, Marii Aloisii Paul w sprawie wyposażenia kościoła w Głogowie 148. 249-250 Kożuchów, 12 VIII 1811 pismo Wehnsa do Büschinga w sprawach administrowania klasztorem karmeli- tów w Kożuchowie i wyposażenia Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 149. 251-252 Głogów, 16 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie dóbr pochodzących z poszczególnych klasztorów Legnicy i koniecznych prac 150. 253 b.m., 17 VIII 1811 druk poświadczający przesłanie sreber z Głogowa do Wrocławia 151. 255 Głogów, 17 VIII 1811 pismo Büschinga do burmistrza Bolesławca, Fischera, w sprawie m.in. wyposa- żenia klasztoru dominikanów 152. 255-256 Głogów, 17 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie prac prowadzonych w Głogowie 153. 257 Głogów, 19 VIII 1811 list przewozowy Büschinga dla furmana Scheia w sprawie transportu 13 skrzyń z Głogowa do Wrocławia 154. 257-258 Głogów, 19 VIII 1811 pismo Büschinga do rektora Friedricha z Wrocławia na temat wysyłki przed- miotów 155. 259-260 b.m., 26 VIII 1811 list von Kruga w sprawie transportu rzeczy 156. 261 Głogów, 20 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie m.in. Specjalnej Komisji w Namysłowie 157. 261 Głogów, 21 VIII 1811 list przewozowy Büschinga dla furmana Scheia dotyczący przewozu 9 skrzyń z Głogowa do Wrocławia 158. 261 Głogów, 22 VIII 1811 pismo Büschinga do administracji dawnego klasztoru karmelitów w Kożucho- wie w sprawie jego przyjazdu 159. 261-262 Głogów, 22 VIII 1811 160. 263 Lubiąż, 19 VIII 1811 pismo Kieckhöfera w sprawie przesyłki skrzyń z książkami 161. 265 Wrocław, 18 VIII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 2 VIII 1811 w kwestiach finansowych 162. 267 Wrocław, 17 VIII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 29 VII w sprawie diet dla Pflegela, Gregoriusa i Monerta 163. 269 Głogów, 23 VIII 1811 164. 269 Głogów, 23 VIII 1811 list Büschinga do syndyka Lauterbacha z Głogowa 165. 269 Głogów, 29 VIII 1811 list do von Kruga dotyczący m.in. przewozu sreber i książek 166. 271 Wrocław, 11 VIII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 5 VIII 1811 w sprawie Theodora Bernda 167. 273 Żagań, 13 VIII 1811 odpowiedź Bretscheida (Bretschneidera) z Żagania na pismo Büschinga z 7 VIII 1811 w sprawie przygotowania klasztoru augustianów do przekazania biblioteki i archiwum na rzecz GKS 168. 275-276 Szprotawa, 17 VIII 1811 odpowiedź Wrockena ze Szprotawy na pismo Büschinga z 7 VIII 1811 169. 277 Kożuchów, 24 VIII 1811 pismo Büschinga do administracji klasztoru augustianów w Żaganiu w sprawie przyjazdu Büschinga 170. 277-278 Kożuchów, 24 VIII 1811 pismo do administracji klasztoru magdalenek w Nowogrodźcu m.in. w sprawie wyposażenia klasztornego Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 171. 279 Kożuchów, 25 VIII 1811 pismo Büschinga do administracji klasztoru augustianów w Żaganiu 172. 279 Kożuchów, 25 VIII 1811 pismo Büschinga do Theodora Bernda w Brunszwiku w sprawie zatrudnienia w bibliotece 173. 279-280 Kożuchów, 25 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie sreber z Głogowa 174. 281 Kożuchów, 26 VIII 1811 potwierdzenie przesyłki pieniężnej do Wrocławia z urzędu pocztowego w Kożuchowie 175. 283-284 Kożuchów, 25 VIII 1811 pismo Büschinga do GKS zawierające sprawozdanie z prac przeprowadzonych w poszczególnych klasztorach Głogowa z ogólnymi wykazami dotyczącymi bibliotek, archiwów i dzieł sztuki 176. 285 Wrocław, 18 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w odpowiedzi na jego pismo z 10 VIII 1811 177. 287 Głogów, 11 VIII 1811 pismo von Kruga do Büschinga z informacją, że w Głogowie wszystko jest przygotowane 178. 289-290 Brunszwik, 17 VIII 1811 odpowiedź Theodora Bernda na pismo Büschinga z 6 VIII 1811 179. 291 Berlin, 11 (17?) VIII 1811 pismo Hardenberga do Büschinga 180. 293 Żagań, 29 VIII 1811 181. 293 Żagań, 29 VIII 1811 pismo Büschinga do Wehnera z Kożuchowa w sprawie przekazania książek do Wrocławia 182. 293 Żagań, 1 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie wynagrodzeń dla siebie i współpracow- ników 183. 293-294 Żagań, 2 IX 1811 pismo Büschinga do Jungnitza we Wrocławiu w sprawie instrumentów mate- matycznych (do pomiarów astronomicznych) z Żagania 184. 295 Wrocław, 27 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie biblioteki seminarium duchownego przy katedrze wrocławskiej 185. 297 Wrocław, 24 VIII 1811 186. 299 Żagań, 3 IX 1811 sprawozdanie Büschinga do GKS dotyczące prac w klasztorze karmelitów w Kożuchowie (biblioteka, archiwum, zabytki sztuki) 187. 299 Żagań, 5 IX 1811 pismo Büschinga do Boecka i Geyera z Namysłowa w sprawie komandorii joannitów w Namysłowie 188. 299-300 Żagań, 5 IX 1811 pismo Büschinga do burmistrza Złotoryi Schneidera w sprawie przyjazdu Büschinga do Złotoryi 189. 301 Żagań, 4 IX 1811 list przewozowy dla furmana Siegela dotyczący transportu obiektów rucho- mych z Żagania do Wrocławia 190. 301-302 Żagań, 5 IX 1811 protokół z przekazania książek z dawnego klasztoru augustianów w Żaganiu, podpisany przez Bretschneidera 191. 303-304 Wrocław, 24 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie zbiorów bibliotecznych i obrazów z Głogowa 192. 305-311 Wrocław, 22 VIII 1811 skarga wrocławskiego wikariatu generalnego na Büschinga skierowana do GKS, w sprawie biblioteki w Głogowie Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 193. 313 Wrocław, 29 VIII 1811 list do Büschinga od dyrektora Tajnej Kancelarii Fluga (?) w sprawie klasztoru dominikanów w Świdnicy 194. 315 Wrocław, 29 VIII 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 3 VIII 1811 (kwestie wynagrodzenia i klasztoru w Krzeszowie) 195. 317 Wrocław, 30 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie raportu komisarza Andersa z Zielonej Góry 196. 319-320 Zielona Góra, 23 VIII 1811 wyciąg z raportu komisarza Andersa z Zielonej Góry w sprawie m.in. dawnych dokumentów przechowywanych w klasztorach 197. 320 Szprotawa, 5 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie prac w Świdnicy 198. 320 Szprotawa, 5 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w odpowiedzi na pismo z 30 VIII 1811 w sprawie raportu z Zielonej Góry 199. 320-321 Bolesławiec, 8 IX 1811 pismo Büschinga do Wrockena ze Szprotawy w sprawie m.in. obrazów ze Szprotawy, które mają trafić do Wrocławia 200. 323 Wrocław, 22 VIII 1811 odpowiedź Departamentu Kultu i Spraw Publicznych na pismo Büschinga z 10 VIII 1811 201. 325 Bolesławiec, 8 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie orzeczenia wrocławskiego wikariatu dotyczącego zborów bibliotecznych w Głogowie 202. 327 Wrocław, 28 VIII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie znajdujących się w Głogowie obrazów niewystawionych na sprzedaż 203. 329 Wrocław, 28 VIII 1811 wykaz obrazów (załącznik do poprzedniego pisma) 204. 331-332 Berlin, 22 VIII 1811 list malarza Boecky' ego do Büschinga w sprawie restauracji obrazów 205. 333-334 b.d., b.m. koperta zaadresowana do Büschinga 206. 335 Bolesławiec, 9 IX 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 28 VIII 1811 w sprawie obrazów z Głogowa 207. 335-336 Nowogrodziec, 14 IX 1811 pismo Büschinga do Streckenbacha ze Lwówka Śląskiego 208. 337-338 Nowogrodziec, 15 IX 1811 pismo Büschinga do Streckenbacha ze Lwówka Śląskiego w sprawie m.in. przyjazdu Büschinga i archiwaliów 209. 339 Wrocław, 3 IX 1811 pokwitowanie dla Büschinga z kasy GKS dotyczące otrzymania srebra pocho- dzącego z obrazu z biblioteki w Głogowie 210. 341 Kamienna Góra, 4 IX 1811 pokwitowanie dla Büschinga z kasy w Krzeszowie 211. 343-346 Wrocław, 6 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach organizacji Biblioteki Centralnej i galerii obrazów 212. 347 Wrocław, 7 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie srebra z Głogowa 213. 349 Wrocław, 9 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie wypłaty diet 214. 351-354 Nowogrodziec, 11 IX 1811 pismo Streckenbacha w sprawie zbiorów poklasztornych z Nowogrodźca i Lwówka Śląskiego 215. 355 Złotoryja, 16 IX 1811 pismo Büschinga do komisarza Neuhaussa z Lubomierza w sprawie przyjazdu Büschinga do Lubomierza Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 216. 355 Złotoryja, 16 IX 1811 pismo Büschinga do Haeckela z Kamiennej Góry w sprawie przyjazdu Büschin- ga do Krzeszowa 217. 355-356 Złotoryja, 16 IX 1811 odpowiedź Büschinga na pismo rektora Friedricha z 10 IX 1811 218. 357-360 Wrocław, 10 IX 1811 pismo Friedricha do Büschinga w różnych sprawach m.in. organizacji pracy biblioteki we Wrocławiu 219. 361-363 Lwówek Śląski, 18 IX 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 6 IX 1811 w sprawach organizacji biblioteki i galerii obrazów 220. 363-364 Lwówek Śląski, 19 IX 1811 pismo Büschinga do GKS m.in. w sprawie organizacji biblioteki we Wrocławiu 221. 365-368 Głogów, 4 IX 1811; Wrocław, 11 IX 1811 pismo Lauterbacha do Büschinga w sprawie książek z głogowskiego klasztoru dominikanów wraz z pismem GKS w powyższej sprawie 222. 369-370 Lwówek Śląski, 19 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie Głogowa 223. 371 Lwówek Śląski, 19 IX 1811 pismo Büschinga do przebywającego w szpitalu we Wrocławiu Hoffmanna, jego dawnego sekretarza 224. 371 Lwówek Śląski, 19 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie srebra i złota z klasztoru franciszkanów w Lwówku Śląskim 225. 371-372 Krzeszów, 24 IX 1811, pismo Büschinga do Neuhaussa w Lubomierzu m.in. w sprawach zbiorów biblioteki 226. 373-376 Wrocław, 13 IX 1811 pismo Hoffmanna do Büschinga m.in. w sprawie diet 227. 377-378 Krzeszów, 24 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie rezultatów prac w Lubomierzu 228. 379-380 Wrocław, 14 IX 1811 pismo Jungnitza do Büschinga w sprawie instrumentów matematycznych (do pomiarów astronomicznych) 229. 381-384 Złotoryja, 13 IX 1811 odpowiedź Schneidera na pismo Büschinga z 5 IX 1811 230. 385 Lwówek Śląski, 20 IX 1811 potwierdzenie przesyłki pieniężnej do Wrocławia z urzędu pocztowego w Lwówku Śląskim 231. 387-388 Krzeszów, 24 IX 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 19 IX 1811 w sprawie biblioteki klasztor- nej w Żaganiu 232. 389 Wrocław, 19 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie biblioteki w Żaganiu 233. 391-392 Brunszwik, 6 IX 1811 pismo Bernda do Büschinga w sprawie przyjazdu Bernda do Wrocławia 234. 393 Wrocław, 20 IX 1811 odpowiedź Friedricha na pismo Büschinga z 16 IX 1811, zawierająca m.in. skargę Friedricha na jego złą sytuację 235. 395-397 Wrocław, 7 IX 1811 odpowiedź Jungnitza na pismo Büschinga z 2 IX 1811 w sprawie instrumentów matematycznych (do pomiarów astronomicznych) z Żagania 236. 399-400 Krzeszów, 24 IX 1811 odpowiedź Büschinga na pismo Friedricha z 10 IX 1811 dotycząca m.in. powrotu Büschinga do Wrocławia Oprac. a. jezierSka. Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 1 3 Krzeszów, 27 IX 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie kosztów jego podróży ze Lwówka Śląskiego do Krzeszowa 2 3-4 Krzeszów, 27 IX 1811 raport Büschinga dla GKS w sprawie zbiorów biblioteki, dzieł sztuki i antyków oraz archiwum z klasztoru augustianów w Żaganiu 3 5-6 Bolesławiec, 12 IX 1811 pismo Erdmanna Friedricha Buquoia w sprawie Kroniki Holsztynu (Holl- steinische Chronik) z Bolesławca 4 7-9 Namysłów, 12 IX 1811 pismo Boecka z GKS do Büschinga w sprawie przejęcia dzieł sztuki i innych obiektów ruchomych z komandorii w Namysłowie 5 , 11 b.m., 27 (21?) IX 1811 druk przekazu pocztowego do Lubomierza 6 13-14 b.m., b.d. wyciąg z inwentarza mobilów z sekularyzowanej komandorii w Namysłowie 7 15 Krzeszów, 28 IX 1811 pismo Büschinga do Buquoia z Bolesławca w sprawie Kroniki Holsztyń- skiej 8 15-16 Krzeszów, 1 X 1811 pismo Büschinga do Haeckela z Kamiennej Góry w sprawie m.in. 30 obrazów 9 17 Wrocław, 6 X 1811 pismo Büschinga do proboszcza z Nowogrodźca w sprawie trzech obrazów z Krzeszowa 10 17 Wrocław, 6 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawach finansowych 11 17-20 Wrocław, 6 X 1811 sprawozdanie Büschinga dla GKS zawierające sprawozdanie z wyników prac w Szprotawie, Bolesławcu, Nowogrodźcu, Złotoryi, Lwówku Śląskim i probostwie w Cieplicach 12 21 Szewce, 17 VIII 1811 pismo proboszcza Joannesa Magnera w sprawie kościoła parafialnego w Szewcach 13 23 Wrocław, 2 VIII 1811 pismo Komisji ds. Organizacji Spraw Akademickich (Academische Organisie- rungs-Comission) do Büschinga w sprawie przekształcenia gmachu klasztoru św. Macieja w gimnazjum katolickie 14 25 Wrocław, 16 IX 1811 pismo Deputacji Szkolnej i Duchownej Królewskiego Rządu Śląskiego (Geistliche und Schulen Deputation der Königl. Breslau-Regierung von Schlesien) do Büschinga w sprawie przeniesienia zbiorów brzeskich bibliotek kościelnych i biblioteki Michaela Scholza z Brzegu do Biblioteki Centralnej we Wrocławiu 15 27-30 Wrocław, 25 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie muzykaliów z klasztoru w Lubiążu 16 31-32 Wrocław, 6 X 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 25 IX 1811 w sprawie muzykaliów z klasztoru w Lubiążu 17 33 Wrocław, 7 (?) X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie pomieszczeń dla pracowników biblioteki (?) 18 33-34 Wrocław, 7 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawach administracyjnych oraz Legnicy i Lubiąża (?) 19 35 Wrocław, 29 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych związanych z Witzenhuse- nem z Legnicy 20 37 Wrocław, 30 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w kwestiach finansowych związanych z klasztorem w Krzeszowie Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 21 39 Wrocław, 30 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach rachunków 22 41 Wrocław, 2 X 1811 pismo GKS do Büschinga zawierające informacje o kosztach transportu książek i innych obiektów z klasztoru benedyktynek w Legnicy (Jungfrauen) 23 43 Wrocław, 2 X 1811 pismo GKS do Büschinga i Neuhausa z Lubomierza w sprawie dokumentów, Biblioteki Centralnej i archiwum 24 45 Wrocław, 28 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie organizacji Biblioteki Centralnej i archiwum (m.in. katalogów) 25 47 Wrocław, 7 X 1811 notatka (?) Büschinga do Jungnitza z prośbą o pokwitowanie otrzymania skrzyń z instrumentami astronomicznymi i mapami nieba 26 49-52 Wrocław, 7 X 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 28 IX 1811 w sprawach organizacji Biblioteki Centralnej 27 53-55 Wrocław, 30 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie przewozu zbiorów bibliotecznych z Głogowa 28 55 Wrocław, 17 X 1811 notka Jungnitza w sprawie przyrządów astronomicznych 29 57 Wrocław, ? X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych dotyczących Lwówka Śląskiego 30 59 Wrocław, 11 X 1811 pismo Amandusa Plebanna do Büschinga w sprawie Biblioteki Uniwersyteckiej 31 61-63 b.m, b.d. pismo A. Plebanna w sprawach administrowania bibliotekami (?) 32 65 Wrocław, 12 X 1811 pismo Büschinga do miejskiego (?) dotyczące Świdnicy i spraw finansowych 33 65-66 Wrocław, 12 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie zbiorów książek, obrazów i dokumentów 34 67 Wrocław, 2 X 1811 odpowiedź GKS na pismo Büschinga z 27 IX 1811 w sprawie kosztów podróży z Lwówka Śląskiego do Krzeszowa 35 69 Wrocław, 12 X 1811 pismo Büschinga do GKS 36 69-70 Wrocław, 13 X 1811 pismo Büschinga do GKS na temat prac związanych z biblioteką 37 71 Wrocław, 7 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie diet za październik 38 73 Wrocław, 14 X 1811 pismo Büschinga do Friedricha z zapytaniem o klasztor na Piasku 39 73 Wrocław, 14 X 1811 odpowiedź Friedricha na powyższe pismo 40 75 Wrocław, 14 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie m.in. bibliotek kościelnych 41 77 Wrocław, 23 IX 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie Chrisostomusa Gürlicha i obrazów z kościoła klasztornego w Lubiążu 42 79-80 Lubiąż, 11 IX 1811 pismo Ch. Gürlicha w sprawie m.in. obrazów z kościoła klasztornego w Lubiążu 43 81-82 Wrocław, 15 X 1811 pismo (?) w sprawie m.in. Biblioteki Centralnej Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 44 83-84 Kamienna Góra, 12 X 1811 pismo komisarza Hackera w sprawie klasztoru w Krzeszowie, m.in. przekazania skrzyń z przedmiotami do Wrocławia 45 85 Wrocław, 16 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie biblioteki 46 85 Wrocław, 16 X 1811 pismo Büschinga do Kruga z pokwitowaniem przejęcia biblioteki, archiwaliów, obrazów itd. z kolegiaty w Głogowie 47 85-86 Wrocław, 16 X 1811 pismo Büschinga do Kruga w sprawie obiektów przejętych z klasztoru klarysek w Głogowie 48 87 Wrocław, 17 X 1811 odpowiedź Büschinga na pismo GKS z 23 IX 1811 w sprawie obrazów z Lubiąża 49 87-88 Wrocław, 17 X 1811 pismo Büschinga do Haeckela w sprawie m.in. przedmiotów z Krzeszowa 50 89 Wrocław, 17 X 1811 podsumowanie różnych wydatków Büschinga 51 89 Wrocław, 17 X 1811 pismo do GKS w sprawie powyższych wydatków 52 89-90 Wrocław, 18 X 1811 plan Büschinga dotyczący urządzenia archiwum 53 91 Wrocław, 18 X 1811 wykaz 28 archiwów klasztornych, z których sprowadzono archiwalia do Wrocławia 54 91-92 Wrocław, 18 X 1811 pismo Büschinga do GKS z zapytaniem o funkcjonowanie archiwum 55 93-94 Wrocław, 18 X 1811 sprawozdanie Büschinga dla GKS z wyników prac i badań w klasztorze w Krzeszowie 56 95-96 Wrocław, 17 X 1811 pismo Graupego do Büschinga w sprawie prezentacji manuskryptu w Bibliotece Uniwersyteckiej 57 97 Szprotawa, 15 X 1811 pismo Wrochima do Büschinga w sprawie m.in. pontyfikału rzymskiego, 14 przedstawień (obrazów?) 58 99 Wrocław, 14 X 1811 odpowiedź GKS na sprawozdanie Büschinga z 6 X 1811 59 101 Wrocław, 19 X 1811 pismo Büschinga do Streckenbacha w sprawie skrzyń z książkami ze Lwówka Śląskiego 60 101 Wrocław, 19 X 1811 pismo Büschinga do Schneidera w sprawie skrzyń z książkami ze Złotoryi 61 101-102 Wrocław, 19 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie m.in. biblioteki w Cieplicach i obrazów 62 103-104 Wrocław, 20 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawach organizacji biblioteki 63 105 Wrocław, 15 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych dotyczących dawnego klasztoru karmelitów w Kożuchowie 64 107 Wrocław, 17 X 1811 dwa pisma GKS w sprawie pisarza Pflegela 65 109 Wrocław, 23 X 1811 pismo Büschinga do Wehnera z Kożuchowa w sprawach finansowych 66 109 Wrocław, 23 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawach finansowych Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 67 109-110 Wrocław, 24 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie m.in. książek i bibliotek w Lwówku Śląskim, Złotoryi, Cieplicach i Krzeszowie 68 111 Bolesławiec, 18 X 1811 pismo Fischera w sprawie klasztoru dominikanów w Bolesławcu 69 113 Wrocław, 16 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie książek z klasztoru franciszkanów w Głogo- wie i transportu książek z kolegiaty w Głogowie 70 115 Wrocław, 20 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie malarza Königa oraz księgozbioru z Cieplic 71 117 Wrocław, 20 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie zbiorów bibliotecznych, archiwaliów i dzieł sztuki z klasztoru w Krzeszowie 72 119-120 Wrocław pismo Büschinga do kanclerza von Hardenberga w sprawie prac związanych z sekularyzacją klasztorów na Śląsku 73 121-122 Wrocław, 26 X 1811 pismo Büschinga do tajnego radcy Schuckmanna w sprawie prac związanych z sekularyzacją klasztorów na Śląsku 74 123 Legnica, 20 X 1811 pismo Wydziału Spraw Duchownych i Szkół w Legnicy do Büschinga w sprawie m.in. katalogów biblioteki w Bolesławcu 75 125 Legnica, 18 X 1811 pismo Wydziału Spraw Duchownych i Szkół w Legnicy do Büschinga w sprawie katalogów i biblioteki m.in. w Głogowie 76 127 Wrocław, 21 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie budynku klasztoru na Piasku (?) 77 129-141 Wrocław, 26 X 1811 sprawozdanie z wykonanych dotąd prac w zakresie przejmowania i zarządzania bibliotekami klasztornymi na Śląsku, sporządzone przez Büschinga 78 141-142 Wrocław, 26 X 1811 pismo Büschinga do GKS dotyczące powyższego sprawozdania 79 143 Wrocław, 21 X 1811 pismo GKS do Büschinga w spawie diet dla byłego sekretarza Büschinga, Hoffmanna 80 145 Złotoryja, 22 X 1811 pismo Schneidera do Büschinga w sprawie m.in. skrzyń z książkami ze Lwówka Śląskiego 81 147-148 Wrocław, 27 X 1811 pismo Friedricha do Büschinga w sprawie katalogów bibliotecznych 82 149 Wrocław, 25 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych 83 151 Wrocław, 31 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie malarza Königa 84 151 Wrocław, 31 X 1811 pismo Büschinga do władz Legnicy w sprawie katalogów bibliotek w Głogowie i Bolesławcu 85 151 Wrocław, 27 X 1811 spis i podsumowanie różnych wydatków sporządzone przez Büschinga 86 151-152 Wrocław, 27 X 1811 notatka Büschinga do GKS w sprawie powyższych wydatków 87 153 Wrocław, 27 X 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie pomieszczeń dla pracowników administra- cyjnych biblioteki (?) 88 153-154 Wrocław, 4 XI 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie katalogów bibliotecznych z Głogowa 89 155-156 Wrocław, 29 X 1811 Gehorsamsten Promemoria Büschinga Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 90 157 Wrocław, 24 X 1811 pismo GKS do Gürlicha i do wiadomości Büschinga w sprawie obrazów i innych elementów wyposażenia kościoła w Lubiążu 91 159 Wrocław, 26 X 1811 pismo GKS do Streckenbacha i Büschinga w sprawie m.in. dokumentów z klasztoru w Nowogrodźcu 92 161 Wrocław, 27 X 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie rachunku z 17 X 1811 93 163-164 Wrocław, 2 XI 1811 pismo Korna do Büschinga w sprawie Osobowic 94 165 Wrocław, 1 X 1811 pismo Wernera do Büschinga w sprawie biblioteki minorytów 95 167-168 Wrocław (?), 2 XI 1811 pismo Friedricha do Büschinga w sprawie biblioteki klasztoru minorytów w Kłodzku 96 169 Wrocław, 31 X 1811 list GKS do Büschinga dotyczący biblioteki i archiwum katedry w Głogowie 97 171 Wrocław, 5 XI 1811 wykaz wysokości wynagrodzeń za miesiąc listopad 1811 r. sporządzony przez Büschinga 98 173 Wrocław, 5 XI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek, archiwów i zbiorów artystycznych w klasztorach w Dzierżoniowie, Henrykowie, Ziębicach, (?), Bardzie, Kamieńcu Ząbkowickim oraz w klasztorach minorytów i franciszkanów Kłodzku 99 173 Wrocław, 5 XI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie rozliczenia finansowego 100 175 Wrocław, 1 XI 1811 list GKS do Büschinga dotyczący klasztoru dominikanów we Wrocławiu 101 177 Wrocław, 1 XI 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie transportu ze Świdnicy i z klasztoru w Krzeszowie 102 179 Wrocław, 13 XI 1811 poświadczenie profesora Jungnitza o przekazaniu instrumentów matematycz- nych 103 181-184 Wrocław, 7 XI 1811 list Samuela Traugotta Hoffmanna do Büschinga w sprawach organizacyjnych 104 185 Wrocław, 7 XI 1811 protokół Büschinga dla GKS na temat dubletu wielotomowej Oeconomi- sche Encycklopädie Johanna Georga Krünitza (1728-1796) 105 185-186 Wrocław, 7 XI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie pomieszczeń w budynku klasztorów św. Macieja i kanoników regularnych na Piasku we Wrocławiu 106 187 Wrocław, 7 XI 1811 list Büschinga do księgarza Korna wzmiankujący klasztory klarysek we Wrocła- wiu i Głogowie oraz kościół św. św. Piotra i Pawła w Legnicy 107 187-188 Wrocław, 9 XI 1811 list Büschinga do GKS na temat prac nad katalogowaniem 108 189-190 Głogów, 10 XI 1811 list cieśli Carla Augusta Zschana i Franza Schadego z Głogowa do Büschinga z wykazem wynagrodzeń za prace ciesielskie 109 191 Wrocław, 8 XI 1811 list GKS do Büschinga dotyczący wynagrodzenia dla malarza Königa za restau- rację trzech obrazów 110 193 Wrocław, 9 XI 1811 list GKS do Büschinga dotyczący rozliczeń gotówkowych w kasie 111 195 Wrocław, 9 XI 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawie katalogowania zbiorów bibliotecznych, archiwalnych i artystycznych Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 112 197-198 Wrocław(?), 16 XI 1811 list Friedricha do Büschinga (?) dotyczący biblioteki z klasztoru minorytów w Kłodzku 113 199 Wrocław, 16 XI 1811 list Büschinga do Witzenhusena (?) w Legnicy 114 199 Wrocław, 16 XI 1811 list Büschinga do Streckenbacha w sprawie klasztoru minorytów we Lwówku Śląskim 115 199-200 Wrocław, 17 XI 1811 list Büschinga do Friedricha w sprawie biblioteki z klasztoru minorytów w Kłodzku 116 201 Wrocław, 17 XI 1811 list Büschinga do GKS dotyczący spraw organizacyjnych 117 201-202 Wrocław, 17 XI 1811 list Büschinga do GKS dotyczący spraw finansowych 118 203 Wrocław, 17 XI 1811 pismo Büschinga do GKS w sprawie transportu skrzyń z Żagania, Głogowa i Krzeszowa 119 203 Wrocław, 17 XI 1811 list Büschinga do Unrodego w Legnicy w sprawach transportowych 120 203-204 Wrocław, 22 XI 1811 list Büschinga do administracji klasztoru augustianów-eremitów w Strzelinie z zapytaniem o stan zachowania biblioteki klasztornej i jej inwentarz 121 205 Wrocław, 18 XI 1811 list GKS do Büschinga dotyczący muzykaliów z Nysy i Henrykowa i katalogu rękopisów muzycznych w bibliotece klasztoru kanoników regularnych na Piasku we Wrocławiu 122 207 Wrocław, 12 XI 1811 list GKS do Büschinga dotyczący encyklopedii Krünitza w zbiorach Biblioteki Centralnej 123 209 Wrocław, 29 XI 1811 rozliczenie finansowe Büschinga z wykonanych prac 124 209-210 Wrocław, 29 XI 1811 pismo Büschinga do GKS towarzyszące kosztorysowi z 29 XI 1811; w liście wzmianka o złotym łańcuchu ze Lwówka Śląskiego 125 211 Wrocław, 25 XI 1811 list Büschinga do GKS w sprawach finansowych dotyczących malarza 126 211 Wrocław, 25 XI 1811 list Büschinga do GKS w sprawie rozliczenia wykonanych prac przez min mistrza stolarskiego Heidlera 127 211-212 Wrocław, 27 XI 1811 list Büschinga do GKS dotyczący spraw finansowych 128 213 Wrocław, 21 XI 1811 informacja GKS dla Büschinga o możliwości odebrania w kasie wynagrodzenia za miesiąc listopad 129 215 Lubiąż, 22 XI 1811 list Kieckhöfera do Büschinga w sprawie transportu obrazów, książek i dzieł sztuki z klasztoru w Lubiążu do Wrocławia 130 217-218 Strzelin, 28 XI 1811 list Littmanna do Büschinga w sprawach organizacyjnych dotyczących przejmo- wania klasztoru w Strzelinie 131 219-220 Strzelin, 29 XI 1811 list Kramsego (?) do (?) w sprawie biblioteki klasztornej w Strzelinie 132 221 Wrocław, 28 XI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie budynku dawnego klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu i przechowywanych w nim obrazów 133 223 Wrocław (na Piasku), 1 XII 1811 list Johanna Groegera do Büschinga dotyczący biblioteki w budynku klasztoru na Piasku we Wrocławiu Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 134 225 Wrocław, 26 XI 1811 informacja GKS dla Büschinga o możliwości wypłaty w kasie wynagrodzenia przez stolarza Heidlera 135 227-228 Wrocław, 8 XII 1811 list Büschinga do Kieckhöfera w sprawie transportu obrazów, biblioteki i archiwum z klasztoru w Lubiążu 136 229 Wrocław, 1 XII 1811 list Büschinga do GKS dotyczący biblioteki franciszkanów, dominikanów i kapucynów (wrocławskich?) oraz obrazów w klasztorze św. Wincentego we Wrocławiu 137 229-230 Wrocław, 8 XII 1811 kosztorys wydatków sporządzony przez Büschinga 138 231 Wrocław, 27 XI 1811 list Büschinga do GKS dotyczący rozliczeń finansowych 139 231 Wrocław, 8 XII 1811 list Büschinga do GKS w sprawach finansowych 140 231 Wrocław, 14 XII 1811 rozliczenie finansowe za miesiąc grudzień (sporządzone przez Büschinga) 141 231 Wrocław, 14 XII 1811 pismo Büschinga do GKS dotyczący finansów 142 231-232 Wrocław, 14 XII 1811 list Büschinga do Kieckhöfera w Lubiążu w sprawach finansowych 143 233 Wrocław, 29 XI 1811 list GKS do Büschinga dotyczący rękopisów i biblioteki w klasztorze minorytów w Środzie Śląskiej 144 235 Wrocław, 29 XI 1811 pismo GKS do Büschinga dotyczące rozliczeń finansowych z malarzem Königiem 145 237 Wrocław, 28 XI 1811 list GKS do Büschinga w sprawie rozliczeń finansowych ze stolarzem Heidlerem i w sprawie transportu książek z klasztoru w Lubiążu 146 239 Nowogrodziec, 3 XII 1811 list Streckenbacha dotyczący obrazów z klasztoru w Nowogrodźcu 147 241 Wrocław, 3 XII 1811 list GKS do Büschinga dotyczący bibliotek klasztornych w Głogowie i Krzeszowie 148 243 Wrocław, 4 XII 1811 pismo GKS do Büschinga na temat encyklopedii Krünitza 149 245 Wrocław, 6 XII 1811 pismo GKS do Büschinga dotyczące klasztoru w Lubiążu 150 247-248 Stare Bogaczowice, 10 XII 1811 list Canabacusa do Büschinga w sprawie obrazów z klasztoru cystersów w Starych Bogaczowicach 151 249-251 Wrocław, 2 XII 1811 list GKS do Büschinga dotyczący bibliotek w klasztorach w Żaganiu, Krzeszowie i klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 152 253 Wrocław, 19 XII 1811 pismo Büschinga do Streckenbacha w sprawie obrazów z klasztoru minorytów we Lwówku Śląskim 153 253 Wrocław, 24 XII 1811 pokwitowanie Büschinga dla Cannabacusa dotyczące przejęcia czterech obrazów i rzeźby z alabastru ze Starych Bogaczowic 154 253-254 Wrocław, 27 XII 1811 list Büschinga do Cannabacusa towarzyszący pokwitowaniu przyjęcia dzieł sztuki z 24 XII 1811 155 255 Wrocław, 30 XII 1811 pismo Büschinga do GKS towarzyszące rozliczeniu finansowemu z 30 XII 1811 Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 156 255 Wrocław, 30 XII 1811 rozliczenie finansowe sporządzone przez Büschinga dla GKS 157 255 Wrocław, 4 I 1812 kosztorys wydatków sporządzony przez Büschinga dla GKS 158 255-256 Wrocław, 4 I 1812 pismo Büschinga do GKS towarzyszące kosztorysowi z 4 I 1812 159 257 Legnica, 5 XII 1811 list od (?) do Büschinga w sprawach organizacyjnych (personalnych) 160 259 Wrocław, 18 XII 1811 druk delegacyjny (ręcznie wypełniony) dla komisarza specjalnego w Legnicy (?) 161 261 Wrocław, 18 XII 1811 druk delegacyjny ręcznie wypełniony dla komisarza specjalnego we Lwówku Śląskim 162 263 Wrocław, 12 XII 1811 list GKS do Büschinga dotyczący rozliczeń finansowych za miesiąc listopad 163 265 Wrocław, 18 XII 1811 list Friedricha do Büschinga (?) w sprawach finansowych 164 267 Wrocław, 12 XII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych i na temat klasztoru minory- tów we Lwówku Śląskim 165 269 Wrocław, 13 XII 1811 pismo GKS do Büschinga dotyczące zbiorów kolegiackich 166 271 Wrocław, 23 XII 1811 list Friedricha do Büschinga (?)w sprawach finansowych 167 273 Wrocław, 16 XII 1811 pismo GKS do Büschinga w sprawach finansowych 168 275 Wrocław, 19 XII 1811 list GKS do Büschinga dotyczący spraw finansowych 169 277 Legnica, 14 XII 1811 170 279-281 Lubiąż, 21 XII 1811 171 283 Wrocław, 21 XII 1811 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów z refektarza klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu 172 285 Wrocław, 24 XII 1811 pismo Classa do Büschinga w sprawie klasztoru św. Macieja we Wrocławiu 173 287 Legnica, 5 I 1812 pismo z deputacji do spraw religijno-szkolnych królewskiego rządu w Legnicy (Geistliche-und Schulen Deputation den Königl Liegnitzer Regierung) do Büschinga w sprawie katalogów bibliotek klasztornych w Głogowie i Bolesławcu 174 289 Wrocław, 6 I 1812 list GKS do Büschinga w sprawie zgody na przeniesienie obrazu ołtarzowego z kościoła franciszkanów w Legnicy do parafii ewangelickiej w Złotoryi 175 291 Wrocław, 6 I 1812 pismo Büschinga do GKS w sprawach finansowych 176 291 Wrocław, 17 I 1812 pismo Büschinga do GKS w sprawach finansowych Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 177 291 Wrocław, 21 I 1812 pismo Büschinga do radcy rządowego Witzenhusena w Legnicy 178 291 Wrocław, 22 I 1812 pismo Büschinga do GKS w sprawach finansowych 179 293 Wrocław, 11 I 1812 list GKS do Büschinga dotyczący spraw finansowych 180 295 Wrocław, 11 I 1812 list GKS do Büschinga w sprawach finansowych 181 297-298 Wrocław, 16 I 1812 pismo GKS do Büschinga dotyczące zbiorów kolegiaty w Nysie 182 299 Wrocław, 24 I 1812 pismo Büschinga do Stegmanna w Nysie w sprawach organizacyjnych 183 299 Wrocław, 24 I 1812 pismo Büschinga do administracji klasztoru augustianów w Strzelinie w sprawach organizacyjnych 184 299 Wrocław, 24 I 1812 pismo Büschinga do rządu w Legnicy w sprawie katalogów 185 299-301 Wrocław, 24 I 1812 pismo Büschinga do GKS dotyczące klasztorów w Nysie, Henrykowie, Kamieńcu Ząbkowickim, Ząbkowicach Śląskich, Ziębicach, Kłodzku, kanoników regular- nych na Piasku we Wrocławiu 186 301-302 Wrocław, 24 I 1812 kosztorys Büschinga dotyczący poniesionych wydatków 187 303 Wrocław, 20 I 1812 list GKS do Büschinga dotyczący rozliczeń finansowych, min ze stolarzem Heidlerem 188 305 Wrocław, 20 I 1812 pismo GKS do Büschinga dotyczące spraw finansowych 189 307 Wrocław, 24 I 1812 pismo Büschinga do GKS w sprawach finansowych 190 307 Wrocław, 30 I 1812 protokół Büschinga dotyczący malarstwa w klasztorze w Trzebnicy 191 307-308 Wrocław, 30 I 1812 pismo Büschinga do Haeckela w Kamiennej Górze 192 309-312 Złotoryja, 28 I 1812 list od (?) do Büschinga w sprawie przeniesienia obrazu ołtarzowego z kościoła franciszkanów w Legnicy do parafii ewangelickiej w Złotoryi 193 313-314 Wrocław, 30 I 1812 plan Büschinga dla GKS dotyczący rozmieszczenia książek w gabinetach w budynku biblioteki głównej 194 315 Legnica, 26 I 1812 list od (?) do Büschinga w sprawie klasztoru minorytów w Środzie Śląskiej 195 317 (?), 1 II 1812 wykaz sporządzony przez Friedricha Benedicta (?) 196 319 Wrocław, 30 I 1812 pismo GKS do Büschinga w sprawach organizacyjnych Biblioteki Centralnej 197 321 Wrocław, 3 II 1812 pismo Büschinga do GKS w sprawie rozliczenia finansowego 198 321 Wrocław, 3 II 1812 pismo Büschinga do GKS dotyczące rozliczenia finansowego Lp. Numer strony Miejsce i data powstania dokumentu Opis 199 321-322 Wrocław, 3 II 1812 pismo Büschinga do GKS w sprawie książek min z bibliotek klasztornych w Cieplicach, Złotoryi, Krzeszowie, Głogowie Oprac. a. jezierSka (pozycje 1-94), u. bończuk-DaWiDziuk (pozycje 95-199). Akta Büschinga, t. 5: Acta manualia die Abmachen der Bibliotheken, Kunstsammlungen und Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens betreffend. Büsching. Vol. V. 4 Februar 1812-14 Juni 1812 Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 1 Wrocław, 4 II 1812 1 list Büschinga do GKS w sprawie ślusarza 2 Strzelin, 6 II 1812 1 list Büschinga do administracji klasztoru augustianów-eremitów w Strzelinie w sprawie książek 3 Nysa, 10 II 1812 1 list Büschinga do GKS w sprawie kosztów postępowania likwidacyjnego 4 Nysa, 10 II 1812 1 zestawienie kosztów postępowania likwidacyjnego za luty 1812 5 Wrocław, 5 II 1812 2 list Steina w sprawie książek z Bolesławca 6 b.m., b.d. 3 wykaz książek z biblioteki klasztoru augustianów-eremitów w Strzelinie 7 Nysa, 10 II 1812 4 likwidacja wydatków poniesionych przez Büschinga w trakcie podróży do Nysy 8 Wrocław, 11 II 1812 4- list Büschinga do GKS w sprawie katalogowania bibliotek nyskich 9 Nysa, 11 II 1812 6 list Büschinga do Schulza w sprawie wykorzystania kościoła św. Anny w Nysie do celów bibliotecznych 10 Nysa, 13 II 1812 6 list Büschinga do administracji komandorii krzyżowców z czerwoną gwiazdą w Ząbkowicach Śląskich 11 Nysa, 14 II 1812 6-7 list Büschinga do GKS w sprawie wykorzystania sali nad kościołem św. Anny w Nysie do celów bibliotecznych 12 Nysa, 5 VIII 1811 7-8 wykaz utworów muzyki sakralnej pochodzących z kościoła parafialnego w Nysie 13 Wrocław, 5 II 1812 8 oświadczenie malarza Heinricha Königa w sprawie 517 obrazów z kilku klasztorów 14 Wrocław, 6 II 1812 9 list GKS do Büschinga w sprawie taksy za obrazy z rezydencji biskupiej w Nysie 15 Nysa, 5 VIII 1811 10 -13 wykaz utworów sakralnych ze zbiorów kościoła bożogrobców 16 Wrocław, 8 II 1812 13 list GKS do Büschinga w sprawie inwentarza obrazów i książek z probostwa w Dzierżo- niowie 17 Nysa, 14 II 1812 14 list Büschinga do administracji kościoła w Kamieńcu Ząbkowickim w sprawie książek i zabytków ruchomych Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 18 Nysa, 17 II 1812 14 list Büschinga do Schmidta w sprawie archiwum kolegiaty i klasztoru bożogrobców 19 Nysa, 16 II 1812 15 list Büschinga do burmistrza Kłodzka Friedricha w sprawie kasaty kłodzkich klasztorów (m.in. w kwestii zabytków ruchomych) 20 Nysa, 18 II 1812 15 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek, archiwów i zbiorów malarstwa przy kościo- łach franciszkanów i dominikanów i św. Anny w Nysie 21 Nysa, 20 II 1812 16 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów 22 Nysa, 20 II 1812 16 list Büschinga do GKS w sprawie Biblioteki Centralnej 23 Nysa, 20 II 1812 16 list Büschinga do administracji klasztoru w Kamieńcu Ząbkowickim 24 Nysa, 20 II 1812 16 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów z rezydencji biskupiej w Nysie 25 Nysa, 23 II 1812 17 list Vogla do Büschinga w sprawie bibliotek nyskich klasztorów 26 Nysa, 24 II 1812 18 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek nyskich klasztorów 27 Ziębice, 21 II 1812 19 list Wentky' ego w sprawie obrazów, książek z komandorii św. św. Piotra i Pawła w Ziębicach 28 Nysa, 3 IV 1811 20 taksa dotycząca obrazów z rezydencji biskupiej w Nysie 29 Nysa, 3 IV 1811 21 taksa dotycząca mebli i sprzętów z rezydencji biskupiej w Nysie 30 Kłodzko, 22 II 1812 22 list Friedricha w sprawie mebli z "obydwu" kłodzkich klasztorów (franciszkanów i reformatów?) 31 Nysa, 24 II 1812 23 list Büschinga do Schmidta w sprawie transportu do Wrocławia muzykaliów przejętych w Nysie 32 Nysa, 24 II 1812 23 wykaz zawartości skrzyni wysyłanych z Nysy do Wrocławia 33 Kamieniec Ząbkowicki, 26 II 1812 24 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek nyskich 34 Kamieniec Ząbkowicki, 27 II 1812 24 list Büschinga w sprawie bibliotek nyskich 35 Kamieniec Ząbkowicki, 28 II 1812 24 list Büschinga do GKS w sprawie postępowania likwidacyjnego 36 Kamieniec Ząbkowicki, 28 II 1812 24 list Büschinga do Henrykowa w sprawie przejęcia zabytków ruchomych 37 Kłodzko, 1 III 1812 25 list Büschinga do Stegmanna w sprawie książek przejętych z nyskich bibliotek Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 38 Kamieniec Ząbkowicki 1 III 1812 25 list Büschinga do GKS w sprawie obrazów i książek przejętych z nyskich klasztorów 39 Kłodzko, 2 III 1812 26 list Büschinga do Voeglera w sprawie kłodzkich bibliotek klasztornych 40 Kłodzko, 3 III 1812 26-27 list Büschinga do Schnakenberga w sprawie przejęcia rzeczy z Dzierżoniowa 41 Wrocław, 24 II 1812 27-28 list GKS do Büschinga w sprawie książek z bibliotek nyskich 42 Ołdrzychowice, 3 III 1812 28-29 list w sprawie inwentaryzacji bibliotek obydwu kłodzkich klasztorów (franciszkanów i reformatów?) 43 b.m, b.d. 29-30 wyciąg z głównego inwentarza nyskiego klasztoru bożogrobców (obrazy, rysunki, miedzioryty, instrumenty matematyczne) 44 Wrocław, 2 III 1812 31-32 list Königa w sprawie obrazów z Nysy 45 Kłodzko, 5 III 1812 32-33 list Büschinga do Königa w sprawie obrazów z Nysy 46 Kłodzko, 6 III 1812 33 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie nagrobka z 1292 r. z kościoła kłodzkich reforma- tów 47 Ząbkowice Śląskie, 7 III 1812 34 list Büschinga do Neumanna w sprawie archiwum w Kamieńcu Ząbkowickim 48 Kłodzko, 6 III 1812 35 pismo pastora kłodzkiego Pohla w sprawie katalogowania bibliotek obydwu klasztorów kłodzkich (franciszkanów i reformatów?) 49 Wrocław, 18 II 1812 35 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów drogi krzyżowej z kościoła kapucynów w Brzegu 50 Wrocław, 24 II 1812 36 list GKS do Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej 51 Wrocław, 29 II 1812 37 list GKS do Büschinga w sprawie obrazów przejętych z Nysy 52 Henryków, 5 III 1812 38 list w sprawie dóbr i budowli klasztoru cystersów w Henrykowie, wzmiankowana księżna Orańska 53 Kamieniec Ząbkowicki, 7 III 1812 39 list Neumanna do Büschinga m.in. w sprawie zabudowań klasztornych w Henrykowie, wzmiankowany książę Orański 54 Ząbkowice Śląskie, 8 III 1812 40-41 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek franciszkanów i reformatów w Kłodzku 55 Wrocław, 18 II 1812 41 list GKS do Büschinga w sprawie głównej kasy sekularyzacyjnej 56 Ząbkowice Śląskie, 8 III 1812 42 zestawienie likwidacji drobnych wydatków 57 Ząbkowice Śląskie, 8 III 1812 42 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji drobnych wydatków 58 Ziębice, 18 III 1812 42 list Büschinga do Stegmanna (?) Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 59 Wrocław, 16 II 1812 43 list GKS do Büschinga m.in. w sprawie biblioteki prowincjonalnej w Jeleniej Górze, bibliotek w Cieplicach, Lwówku i Krzeszowie 60 Henryków, 13 III 1812 44 list GKS do Büschinga w sprawie sekularyzacji klasztorów cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim i Henrykowie 61 Nysa, 12 III 1812 45 list GKS do Büschinga w sprawach administracyjnych 62 Nysa, 12 III 1812 46-47 list Königa w sprawie obrazów z Nysy 63 Henryków, 13 III 1812 48 likwidacja kosztów za marzec 1812 64 Henryków, 13 III 1812 48 list Büschinga do GKS 65 Henryków, 15 III 1812 48 list Büschinga do Königa w sprawie obrazów z Nysy 66 Wrocław, 22 III 1812 49 likwidacja kosztów podróży 67 Wrocław, 22 III 1812 49 list do GKS w sprawie obrazów i globusa 68 Wrocław, 29 II 1812 50 list GKS do Büschinga w sprawie kosztów podróży 69 Wrocław, 5 III 1812 51 list GKS do Büschinga m.in. w sprawie Biblioteki Centralnej 70 Wrocław, 6 III 1812 52 list GKS do Büschinga m.in. w sprawie Biblioteki Centralnej 71 Wrocław, 12 III 1812 53 list GKS do Büschinga w sprawie bibliotek klasztoru reformatów i franciszkanów w Kłodzku 72 Wrocław, 12 III 1812 54 list GKS do Büschinga w sprawie kasy sekularyzacyjnej 73 Dzierżoniów, 11 III 1812 55 list do Büschinga w s sprawie książek i obrazów z probostwa św. Barbary w Dzierżonio- wie 74 Wrocław, 9 III 1812 56 list GKS do Büschinga w sprawie bibliotek klasztorów cystersów w Kamieńcu Ząbkowic- kim i Bardzie 75 Wrocław, 21 III 1812 57 list Steina w sprawie obrazów z Nysy 76 Henryków, 3 VIII 1811 58-59 wykaz muzykaliów znajdujących się w bibliotece klasztoru cystersów w Henrykowie 77 Wrocław, 23 III 1812 60 list Büschinga 78 Wrocław, 24 III 1812 60 list Büschinga do Friedricha 79 Wrocław, 2 IV 1812 60 list Büschinga do GKS 80 Wrocław, 2 IV 1812 60 list Büschinga do Pohla w sprawie katalogowania bibliotek klasztornych w Kłodzku Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 81 Wrocław, 4 IV 1812 61 list Büschinga do GKS w sprawie zabudowań klasztornych 82 b.m, b.d. 61 pismo w sprawie likwidacji wydatków 83 Wrocław, 3 IV 1812 62 list Büschinga do GKS w sprawie porządkowania książek 84 Wrocław, 7 IV 1812 62 list Büschinga do GKS w sprawie historii klasztorów 85 Wrocław, 7 IV 1812 62 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie dostarczenia źródeł klasztorów 86 Wrocław, 20 III 1812 63 list GKS do Büschinga, w którym wzmiankowany m.in. Henryków 87 Ząbkowice Śląskie, 19 III 1812 64 list burmistrza Ząbkowic Śląskich do Büschinga w sprawie książek z miejscowego klasztoru dominikanów i kościoła parafialnego 88 Wrocław, 30 III 1812 65 list GKS do Büschinga m.in. w sprawie likwidacji kosztów podróży 89 Kłodzko, 28 III 1812 66 list Friedricha w sprawie transportu 90 Kłodzko, 3 IV 1812 67 list Simmona, administratora klasztoru franciszkanów i reformatów w Kłodzku w sprawie ich bibliotek (muzykalia) 91 Legnica, 6 IV 1812 68 list deputacji do spraw wyznaniowych i szkół miasta Legnicy do Büschinga w sprawie inwentarzy i wykazów 92 Wrocław, 4 IV 1812 69 list GKS do Büschinga w sprawie urbarium magnum i obrazów z klasztoru cysterek w Trzebnicy 93 Kamienna Góra, 14 IV 1812 70-72 list w sprawie biblioteki w Cieplicach 94 Wrocław, 11 IV 1812 72 likwidacja kosztów za marzec 1812 95 Wrocław, 11 IV 1812 72 list Büschinga do GKS w sprawie likwidacji kosztów i opłat za marzec 1812 96 Wrocław, 11 IV1812 72 list Büschinga do GKS w sprawie bibliotek 97 Wrocław, 10 IV 1812 72 list Büschinga do rządu w sprawie katalogów bibliotecznych 98 Wrocław, 15 IV 1812 72-73 list Büschinga do GKS w sprawie katalogowania biblioteki klasztoru cystersów w Krzeszowie 99 Wrocław, 15 IV 1812 73 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie urbarium magnum i obrazów z klasztoru cysterek w Trzebnicy 100 Wrocław, 17 IV 1812 74 list Büschinga do GKS 101 Wrocław, 9 IV 1812 75 list GKS do Büschinga w sprawach finansowych 102 Wrocław, 9 IV 1812 76 list GKS do Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej 103 Wrocław, 18 IV 1812 77 rachunek wypłacony przez Büschinga Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 104 Henryków, 19 IV 1812 78 list w sprawie skrzyń z książkami i obrazami z Henrykowa 105 Wrocław, 16 IV 1812 79 list GKS do Büschinga, w którym wspomniana biblioteka dominikanów w Ząbkowicach Śląskich 106 Wrocław, 16 IV 1812 80 list Büschinga do Grosego w sprawie klasztoru kapucynów w Brzegu 107 Namysłów, 19 IV 1812 80 list Büschinga do Geyera w sprawie przejęcia klasztoru reformatów i komandorii w Namysłowie 108 Wrocław, 25 IV 1812 80 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie pokwitowań i obrazów 109 Wrocław, 25 IV 1812 80 likwidacja kosztów 110 Wrocław, 27 IV 1812 80-81 list Büschinga do Geyera w sprawie biblioteki 111 Wrocław, 25 IV 1812 81 list Büschinga do GKS w sprawach bibliotecznych 112 Wrocław, 20 IV 1812 82 list Akademickiej Komisji Organizacyjnej do Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej 113 Brzeg, 23 IV 1812 83 list Grofego w sprawie biblioteki i dzieł sztuki z klasztoru kapucynów w Brzegu 114 Namysłów, 22 IV 1812 84-85 list Geyera do Büschinga w sprawie klasztoru reformatów i komandorii w Namysłowie 115 Legnica, 23 IV 1812 85 list Wordermana do Büschinga w sprawie katalogu zbiorów bibliotecznych z Legnicy 116 Wrocław, 16 IV 1812 86 list GKS do Büschinga w sprawie kasy sekularyzacyjnej 117 Wrocław, 16 IV 1812 87 list GKS do Büschinga w sprawie obrazu Marii z klasztoru paulinów w Mochowie 118 Wrocław, 21 IV 1812 88 list GKS do Büschinga w sprawie podróży na Górny Śląsk w celu rozpoznania źródeł, książek i dzieł sztuki 119 Wrocław, 27 IV 1812 89 list Büschinga do administratora klasztoru w Oleśnie 120 Wrocław, 27 IV 1812 89 list Büschinga do administratora klasztoru w Czarnowąsach m.in. w sprawie wyposa- żenia 121 Wrocław, 29 IV 1812 89-90 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie obrazu Willmanna 122 Wrocław, 29 IV 1812 90 list Büschinga do administracji kościoła kolegiackiego w Opolu 123 Wrocław, 29 IV 1812 90 list Büschinga do administracji klasztoru w Jemielnicy 124 Wrocław, 30 IV 1812 90-91 list Büschinga do Akademickiej Komisji Organizacyjnej w sprawie biblioteki 125 Wrocław, 27 IV 1812 91 list Akademickiej Komisji Organizacyjnej do Büschinga Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 126 Wrocław, 21 IV 1812 92 Deputacja do Spraw Wyznań i Szkół Rządu Królewskiego Śląska do Büschinga w sprawie przekazania części bibliotek gimnazjum królewskiemu 127 Wrocław, 24 IV 1812 93 list Schultza do Büschinga w sprawie zniesienia obowiązku dostarczania klasztorowi dominikanów chleba i piwa ze Smarczowa 128 Wrocław, 1 V 1812 94-95 list akademickiej komisji organizacyjnej do Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej 129 Wrocław, 3 V 1812 96-97 list Büschinga do GKS w sprawie klasztorów górnośląskich i opolskich 130 Wrocław, 3 V 1812 96-97 list Büschinga do Schultza w sprawie bibliotek, m.in. prowincjonalnej w Jeleniej Górze 131 Wrocław, 3 V 1812 97 instrukcja w sprawie katalogowania bibliotek klasztornych 132 Wrocław, 3 V 1812 97 likwidacja kosztów za maj 133 Wrocław, 15 IV 1812 98 list GKS do Büschinga w sprawie postępowania sekularyzacyjnego 134 Wrocław, 3 V 1812 99 list Büschinga do GKS m.in. w sprawie likwidacji diet 135 Wrocław, 4 V 1812 99 list Büschinga do prof. Wertermanna m.in. w sprawie biblioteki głównej 136 Brzeg, 6 V 1812 99 list Büschinga do administratora klasztoru w Czarnowąsach 137 Brzeg, 6 V 1812 100 list Büschinga, wzmiankowany Bytom 138 Wrocław, 20 IV 1812 100 list GKS do Büschinga w sprawie Biblioteki Centralnej i archiwaliów 139 Wrocław, 5 V 1812 101 list Schultza do Büschinga w sprawach finansowych 140 Dzierżoniów, 20 IV 1812 102 list do Büschinga w sprawie budowli probostwa św. Barbary 141 Czarnowąsy, 10 V 1812 103 list Büschinga do Schultza w sprawach likwidacji (kosztów?) 142 Czarnowąsy, 10 V 1812 103 list Büschinga do Herdta w sprawie przejęcia rzeczy z Gliwic 143 Czarnowąsy, 10 V 1812 103 list Büschinga do administracji klasztoru w Rudach 144 Czarnowąsy, 10 V 1812 103 list Büschinga do departamentu kultury w Berlinie 145 Czarnowąsy, 10 V 1812 104 list Büschinga do GKS w sprawie książek, muzykaliów i obrazów w Brzegu 146 Czarnowąsy, 10 V 1812 104 list Büschinga do Auera 147 Czarnowąsy, 10 V 1812 104-105 list Büschinga do Wenzla, wzmiankowana kolegiata i probostwo (w Raciborzu?) Hereditas Monasteriorum vol. 2, 2013, s. 271-277 Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 148 Opole, 11 maja 1812 105 pokwitowanie finansowe 149 Czarnowąsy, 10 V 1812 106 list Büschinga do Schulza w sprawie pokwitowania finansowego 150 Czarnowąsy, 10 V 1812 106 list Büschinga do Schilera, wzmiankowany m.in. klasztor w Rudach 151 Czarnowąsy, 10 V 1812 106 list Büschinga do Schülera, wzmiankowany klasztor kapucynów (w Prudniku?) 152 Czarnowąsy, 10 V 1812 106-107 list Büschinga do Lehmana, wzmiankowany Racibórz 153 Czarnowąsy, 10 V 1812 107 list Büschinga do Schultza w sprawie kościoła reformatów w Namysłowie (m.in. książki, obrazy) 154 Gliwice, 16 V 1812 107 list Büschinga do Schulza w sprawach finansowych 155 Rudy, 17 V 1812 107-108 list Büschinga do Schulza (biblioteki) 156 Jemielnica, 11 V 1812 108 list Grostena do Büschinga 157 Rudy, 17 V 1812 109 list Büschinga do Friedricha, wzmiankowany Racibórz 158 Rudy, 17 V 1812 109 list Büschinga do Schulza w sprawie obrazów i książek 159 Rudy, 15 V 1812 109-110 list Büschinga do Schulza w sprawie klasztoru w Czarnowąsach (archiwum, biblioteka, obrazy) 160 Głubczyce, 19 V 1812 110 list Schillera do Büschinga w sprawie mebli z klasztoru reformatów 161 Racibórz, 21 V 1812 111 list Bineka do Büschinga w sprawie książek i dokumentów z Raciborza 162 Rudy, 18 V 1812 112 list Büschinga do Schulza w sprawie likwidacji kosztów 163 Racibórz, 20 V 1812 112 list Friedricha do Büschinga w sprawie biblioteki klasztoru dominikanów w Raciborzu 164 Prudnik, 28 V 1812 112 list Büschinga do Schulza w sprawie biblioteki klasztoru dominikanów w Raciborzu 165 Racibórz, 22 V 1812 112-113 list Büschinga do Schulza w sprawie klasztoru dominikanów 166 Racibórz, 22 V 1812 113 list Bineka do Büschinga w sprawie księgi z 1550 r. 167 Prudnik, 23 V 1812 114 list Büschinga do Schulza w sprawie klasztoru cystersów w Jemielnicy (archiwum, książek, muzykaliów) 168 Prudnik, 23 V 1812 114 list Büschinga do Schulza 169 Głogówek, 24 V 1812 115 list Büschinga do Schulza w sprawie likwidacji kosztów Hereditas Monasteriorum vol. 2, 2013, p. 271-277 Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 170 Głogówek, 24 V 1812 115-116 list Büschinga do Schulza w archiwaliów, książek m.in. Gliwicach 171 Wrocław, 30 V 1812 116 list Büschinga do Schulza w sprawie likwidacji kosztów 172 Wrocław, 1 VI 1812 116-118 list Büschinga do Schulza w sprawie klasztoru cystersów w Rudach; kolegiaty i probo- stwa i klasztorów w Raciborzu (biblioteki, archiwum, obrazów) 173 Wrocław, 31 V 1812 118 list Büschinga w sprawie książek, obrazów, dzieł sztuki 174 Wrocław, 2 VI 1812 118 list Büschinga do Schulza w sprawie klasztoru kapucynów 175 Wrocław, 2 VI 1812 119 list rady państwowej do Büschinga w sprawie dubletów z bibliotek klasztornych 176 Wrocław, 6 V 1812 120 list akademickiej komisji organizacyjnej do Büschinga w sprawie pomieszczeń w klasztorze na Piasku przeznaczonych na wystawę malarstwa 177 Wrocław, 8 V 1812 121 list Pruskiej Królewskiej Rady Państwowej w sprawie instrumentów (prawnych) klaszto- ru benedyktynek w Legnicy 178 Wrocław, 9 V 1812 122 list Schultza do Büschinga w sprawie książek i obrazów w klasztorze cystersów w Henrykowie 179 Wrocław, 13 V 1812 123 list Akademickiej Komisji Organizacyjnej do Büschinga w sprawie przekazania obrazu Ukrzyżowanie Willmanna do katolickiego kościoła w Berlinie 180 Wrocław, 14 V 1812 124 list Akademickiej Komisji Organizacyjnej do Büschinga w sprawie skrzyni na książki z bibliotek klasztornych położonych w pobliżu Odry 181 Wrocław, 15 V 1812 125 list Schultza do Büschinga w sprawie zbiorów bibliotecznych i archiwalnych przeznaczo- nych do biblioteki uniwersyteckiej 182 Wrocław, 16 V 1812 126 list Schultza do Büschinga w sprawie katalogów bibliotek klasztornych 183 Wrocław, 3 V 1812 127-128 Instrukcja w sprawie katalogowania bibliotek klasztornych 184 Wrocław, 20 V 1812 128-129 list Akademickiej Komisji Organizacyjnej w sprawie przeznaczenia na makulaturę pozostałości z bibliotek klasztornych 185 Wrocław, 3 VI 1812 130 list Büschinga do Grossera w sprawach finansowych 186 Wrocław, 5 VI 1812 130 list Büschinga do Wilkensa (?) m.in. w sprawie klasztoru benedyktynek (?) w Legnicy 187 Wrocław, 5 VI 1812 130 list Büschinga do Witzlekuhena (?) 188 Wrocław, 6 VI 1812 130 list Büschinga do Zimmermanna w sprawach finansowych 189 Wrocław, 7 VI 1812 130 list Büschinga do Schulza w sprawie podróży na Górny Śląsk 190 Wrocław, 7 VI 1812 130 list Büschinga do Akademickiej Komisji Organizacyjnej m.in. w sprawie Biblioteki Centralnej 191 Wrocław, 8 VI 1812 130 list Büschinga do Schulza Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 192 Wrocław, 8 VI 1812 130 list Büschinga do Langera w sprawie Biblioteki Centralnej; przeznaczenia pozostałości na makulaturę 193 Wrocław, 8 VI 1812 130-132 list Büschinga do Bendy w sprawach bibliotek 194 Wrocław, 22 V 1812 132 list Schultza do Büschinga w sprawie archiwaliów z klasztoru kapucynów w Świdnicy 195 b.m., 26 V 1812 133 list do Büschinga w sprawie dokumentów i źródeł z klasztoru w Oleśnie 196 Wrocław, 16 V 1812 134-135 list Schultza do Büschinga w sprawie biblioteki kapucynów w Brzegu 197 Wrocław, 23 IV 1812 135 list Schultza do Büschinga w sprawie poklasztornych bibliotek w Nysie 198 Prudnik, 23 V 1812 136 list Schülera do Büschinga m.in. w sprawie klasztoru kapucynów w Prudniku 199 Złotoryja, 23 V 1812 137-138 list Schneidera do Büschinga w sprawie kościoła reformatów w Złotoryi 200 Wrocław, 9 VI 1812 139 list Büschinga do Schultza w sprawie katalogów bibliotek nyskich 201 Wrocław, 9 VI 1812 139 list Büschinga do akademickiej komisji organizacyjnej w sprawach archiwaliów 202 Wrocław, 5 VI 1812 140 notatka w sprawie klasztoru w Głubczycach 203 Wrocław, 30 V 1812 141 list Schultza do Büschinga w sprawie klasztoru w Jemielnicy 204 Wrocław, 31 V 1812 142 list Schultza do Büschinga w sprawie klasztoru w Krzeszowie (archiwalia) 205 Wrocław, 27 V 1812 143 list Schultza do Büschinga w sprawie klasztoru dominikanów w Raciborzu 206 Wrocław, 29 V 1812 144 list Schultza do Büschinga w sprawach finansowych 207 Wrocław, 29 V 1812 145 list Schultza do Büschinga w sprawie regulacji bibliotek klasztornych 208 Wrocław, 1 VI 1812 146 List Schultza do (?) w sprawie Biblioteki Centralnej 209 Ząbkowice Śląskie, 1 V 1812 147-148 wykaz dokumentów z klasztoru dominikanów w Ząbkowicach 210 Wrocław, 9 VI 1812 149 list Büschinga do Schultza w sprawie katalogów bibliotek 211 Wrocław, 9 VI 1812 149 list Büschinga w sprawie archiwaliów nyskich bożogrobców 212 Wrocław, 10 VI 1812 149-150 list Büschinga w sprawie obrazów przejmowanych z kościołów do galerii 213 Wrocław, 10 VI 1812 150 pokwitowanie w sprawie likwidacji archiwum klasztoru w Oleśnie Lp. Miejsce i data powstania dokumentu Numer karty Opis 214 Wrocław, 13 VI 1812 150 list Büschinga do Schultza w sprawach finansowych 215 Wrocław, 13 VI 1812 150 list Büschinga do Weknera w sprawach finansowych 216 Wrocław, 13 VI 1812 151-152 wykaz oszacowanych książek 217 Wrocław, 14 VI 1812 152 list Büschinga do Schulza w sprawie zbiorów bibliotecznych 218 Wrocław, 14 VI 1812 152 list Büschinga do Bendy w sprawie katalogów bibliotek w Opolu 219 Wrocław, 14 VI 1812 152 list Büschinga do Wilkensa w sprawie mebli z klasztorów i kościołów 220 Wrocław, 14 VI 1812 152 list Büschinga do Akademickiej Komisji Organizacyjnej 221 b.m., b.d. 153 wyciąg z inwentarza klasztoru franciszkanów w Opolu 222 Wrocław, 27 V 1812 154 list Schultza do Büschinga w sprawie biblioteki klasztoru w Jemielnicy 223 Wrocław,* 6 I 1812 155 pokwitowanie z tytułu czynności w bibliotece klasztoru dominikanów w Raciborzu 224 Wrocław, 6 VI 1812 156 list Pruskiej Królewskiej Rady Państwowej do Büschinga w sprawie dokumentów z klasztoru bożogrobców w Nysie 225 Wrocław, 5 VI 1812 157 list Pruskiej Królewskiej Rady Państwowej do Büschinga w sprawie biblioteki klasztoru kapucynów w Brzegu 226 Rudy, 29 V 1812 158-159 list do Büschinga w sprawie biblioteki w Rudach 227 b.m., b.d. 160 wykaz skrzyń przydzielonych poszczególnym klasztorom z terenu Górnego Śląska i Opolszczyzny 228 Wrocław, 14 VI 1812 161 uwagi w sprawie zbiorów bibliotecznych 229 Wrocław, 14 VI 1812 161 list Büschinga do Schultza w sprawie zbiorów bibliotecznych 230 Wrocław, 14 VI 1812 161 list Büschinga do Aahra w sprawie zbiorów bibliotecznych Oprac. A. Wojtyła. Urszula Bończuk-Dawidziuk Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego Wykaz zawartości Akt Büschinga z lat 1810-1812 Streszczenie W zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu znajduje się zbiór rękopisów dokumentujących przebieg części wydarzeń po wydaniu edyktu sekularyzacyjnego pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III z 30 X 1810 r., za sprawą którego skasowano większość instytucji kościelnych na Śląsku, zwłaszcza liczne klasztory. Pięć tomów poszytów zwanych Aktami Büschinga zawiera: -korespondencję w oryginale lub w odpisach (głównie między komisarzem J. G. G. Büschingiem, Główną Komisją Sekularyzacyj- ną oraz komisarzami specjalnymi, najczęściej dotyczącą spraw organizacyjnych i finansowych); Słowa kluczowe dokument, rękopis, starodruk, klasztor, biblioteka klasztorna, archiwum klasztorne, klasztorne zbiory dzieł sztuki, sekularyzacja, Büsching, malarstwo, rzeźba Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 207-265 Urszula bończuk-DaWiDziuk University of Wrocław Museum The contents of the Büsching Papers from 1810-1812 Summary The University Library in Wrocław has a collection of manuscripts documenting some of the events following the promulgation of the secularisation edict by the King of Prussia, Frederick William III, on 30 October 1810, under which most church institutions in Silesia, especially numerous monasteries, were dissolved. The five bound volumes of files, known as the Büsching Papers, contain: Zanim przejdziemy do omówienia treści tego pisma, warto nakreślić kilka słów o jego nadawcy. Ks. Jan Kompałła urodził się 26 I 1776 r. we wsi Jeżowa (Jezowa) 2 na Górnym Śląsku. Jego rodzicami byli zamożni chłopi Andrzej i Zuzanna Kompałowie. We wsi nie było kościoła, ale funkcjonowała prowadzona przez Polaka Karola Szczureckiego szkoła elementarna, do której chłopiec uczęszczał do 12. roku życia. Od 1788 r. dzięki czemu poznał tamtejszych bernardynów. Następnie osiadł w Bukownicy Ostrzeszowskiej 12 , w której najpierw został komendarzem, a później proboszczem (1801-1829). Ze względu na dotkliwy brak kapłanów w Wielkim Księstwie Poznańskim okresowo (1817-1826) zarządzał parafią w Przedborowie 13 , w 1829 r. był proboszczem w Grabowie nad Prosną. W latach 1829-1831 opuścił powiat ostrzeszowski i objął parafię w Święciechowej 14 , miasteczku należącym niegdyś do benedyktynów z Lubinia. W roku 1831 został proboszczem w Ostrowie Wielkopolskim, gdzie pozostał aż do śmierci, pełniąc równocześnie funkcję dziekana ostrzeszowskiegoKeywords document, manuscript, early printed book, monastery, monastery library, monastery archives, monastery art collection, secula- risation, Büsching, painting, sculpture Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 207-265 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 267-287 Dorota MatyaSzczyk Poznań Memoriał w sprawie klasztorów ks. Jana Kompałły z 1828 r. do Teofila Wolickiego, arcybiskupa archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej, i jego konsekwencje* W Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu, w aktach kościoła pobernardyńskie- go w Ostrzeszowie, znajduje się interesujący dokument 1 . Jego autorem był ks. Jan Kompałła (używający początkowo nazwiska Kompała), prodziekan ostrzeszowski i proboszcz w Bukownicy. Poruszone w tym obszernym elaboracie sprawy wiązały się z przewidywaną rychłą kasatą klasztorów w Wielkim Księstwie Poznańskim i propo- zycją jej wykorzystania z korzyścią dla Kościoła katolickiego. List był skierowany do Teofila Wolickiego, nowo wybranego arcybiskupa archidiecezji gnieźnieńskiej i po- znańskiej. kontynuował naukę w cysterskim gimnazjum w Jemielnicy 3 (Himmelvitz) na Dolnym Śląsku. Zakonnicy prowadzili szkołę w murowanym budynku przy kościele parafial- nym pw. Wszystkich Świętych, poświadczoną w 1687 r. 4 , a w połowie XVIII w. utwo- rzyli gimnazjum łacińskie 5 . Wykłady prowadzili w nim m.in. opaci Eugeniusz Misura i Eugeniusz Brühl 6 . * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. W 1795 r. 19-letni Jan Kompałła podjął studia filozoficzne i teologiczne na Uniwer- sytecie Wrocławskim, którego rektorem był wówczas Szymon Sobiech 7 . Niezwykle uzdolniony, powszechnie lubiany, bardzo towarzyski młodzieniec zdał końcowe eg- zaminy 30 IV 1798 r. i wstąpił miesiąc później do wrocławskiego seminarium duchow- nego. 25 III 1799 r. przyjął święcenia kapłańskie z rąk biskupa sufragana wrocławskie- go Emanuela Schimonskiego, a we wrześniu opuścił seminarium. Już w czasie studiów Jan Kompałła odznaczał się wiedzą i inteligencją oraz talen- tem kaznodziejskim. Na podstawie ankiety osobowej znajdującej się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu wiadomo, że miał pokaźną bibliotekę, składającą się z 38 ksiąg w języku łacińskim, przeważnie XVIII-wiecznych, 27 dzieł polskich i 42 ksiąg w języku niemieckim 8 . Wśród tytułów polskich znalazł się też List pasterski, donoszący o objęciu rządów arcbiskupa Teofila Wolickiego, Poznań dnia 17 maja 1829 r. Posługę kapłańską sprawował głównie na terenie dekanatu ostrzeszowskiego, który do 1821 r. podlegał diecezji wrocławskiej 9 . W listopadzie 1799 r. ks. Kompałła został wikariuszem w Trębaczowie 10 , a następnie posługiwał przez rok w Ostrzeszowie- 11 , X. S[trybel], Żywot śp. Jana Kompałły, Proboszcza i Dziekana, "Gazeta Kościelna", nr 9 z 26 II 1844, s. 67-70. 22 Ibidem, s. 70. 23 Goziętowy, wieś położona w gminie Doruchów, pow. ostrzeszowski, woj. wielkopolskie. 24 Na temat Teofila Wolickiego powstały opracowania: J. SkrzyPczak, Arcybiskup Teofil Wolicki: życie i działalność 1768-1829, Poznań 1935, mps w Archiwum UAM. Wydział Humanistyczny, sygn. 1063, oraz Bulla salute animarum w Wielkim Księstwie Poznańskim aż do śmierci arcybiskupa Wolickiego, Poznań 1927-1928, mps ibidem, sygn. 103a/16-H/770, oraz publikacje drukowane: J. moDrzejeWSki, Arcybiskup Teofil Wolicki -zapomniany a przypomnienia godny, [w:] Święci poznańscy i wielkopolscy, "Kronika Miasta Poznania", 1994, 3-4, s. 239-249; L. grochoWSki, Teofil Wolicki arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański 1767(8)-1825/ 1828-1829, Gniezno 1999; E. ziółek, Między tronem a ołtarzem: kościół a państwo w Księstwie Warszawskim, Lublin 2012, s. 63-64 i in.; K. Śmigiel, Słownik biograficzny arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski, Poznań 2002, s. 298-302. W 1816 r. ks. Wolicki napisał odezwę skierowaną do Polaków we wszystkich zaborach, wzywającą ich do zbierania składek na pomnik pierwszych władców Polski Z. oStroWSka-kębłoWSka, Dzieje Kaplicy Królów Polskich czyli Złotej w katedrze poznańskiej,Poznań 1997, s. 32 i in. 26 To na tej ankiecie oparł się głównie Józef Łukaszewicz, pisząc swoje cenne dzieło: J. łukaSzeWicz, Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, kosciółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej Dyecezyi Poznańskiej, t.1-3, Poznań 1858 (reprint: Poznań [b.r.wyd.]). Jednak z powodu braków w ankietach często pisał, że w kościele nie ma żadnych pamiątek przeszłości, podczas gdy zachowało się w nich wyposażenie nowożytne, a niekiedy obiekty jeszcze starsze.27 Na podstawie bulli papieża Piusa VII De salute animarum z 16 VII 1821 r. utworzono archidiecezję gnieźnieńską i poznańską, ze stolicą w Poznaniu i wspólnym arcybiskupem. Rząd pruski uzyskał prawo aprobowania kandydatów na stanowisko arcybiskupa i wiele uprawnień w sprawach kościelnych. Zob. J. kozłoWSki, Wielkopolska pod zaborem pruskim w latach1815 , Poznań 2006 Inne pisma Kompałły kierowane do konsystorza pełne są uniżonych zwrotów.29 Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. PA 298/2, Akta tyczące się różnych urządzeń Konsystorza Jeneralnego Arcybiskupiego w Poznaniu -Nowo założone i uporządkowane przez J. Wabera. W aktach nie zachowała się odpowiedź arcybiskupa. Jednak podjął on działania zgodnie z prośbą ks. Kompały i zwrócił się do władz Królewskiej Regencji Poznańskiej. Tak można sądzić na podstawie reskryptu nr 348, który taż wystosowała w dniu 19 XII 1828 r. do konsystorza arcybiskupiego w Poznaniu w sprawie pozyskania informacji, jakiego wyposażenia potrzebują ubogie kościoły parafialne na terenie diecezji poznańskiej. Konsystorz 14 I 1829 r. wydał skierowany do wszystkich dziekanów dekret nr 119, aby zebrali potrzebne informacje. Ci napisali do swoich proboszczów pisma mniej więcej podobne do cytowanego poniżej, wystosowanego przez dziekana wałeckiego: Na mocy polecenia Królewskiego Ministerium Spraw Duchownych Oświecenia publicznego i Lekarskich żąda Prześwietna Regencja Departamentu Poznańskiego Reskryptem z dnia 19 go r.z. [1828] i Prześwietny Konsystorz Jeneralny podobnież Reskryptem swoim z dnia 14 go b.m. [1829] bydź uświadomionym o potrzebie aparatów Kościelnych, jako to Dzwonów, Organ, Ornatów i Bielizny. Potrzeba tych nadmienionych rekwizytów rozumieć się ma jedynie dla kościołów i gmin ubogich, JXX Rządcy kościołów ile bydź może, najprędzej donieść i wymienić zechcą wiela potrzeba tych przedmiotów Dziekanowi, żeby tenże był wstanie w jak najkrótszym czasie o tem doniesienie uczynić Prześwietnemu Konsystorzowi Jeneralnemu. Większość odpowiedzi spłynęła do połowy marca i tabelaryczne zestawienie zostało wysłane do Pruskiej Królewskiej Rejencji Poznańskiej 30 III 1829 r. Obejmowało one następujące dekanaty: borkowski (borecki),bukowski, czarnkowski, grodziski, kępiński, kościański, koźmiński, krobski, lwówecki, nowomiejski, obornicki, ostrzeszowski, poznański, śmigielski, średzki, śremski, wałecki, wschowski i zbąszyński (pszczewski). Pozostałe trzy dekanaty, rogoziński, miłosławski i kostrzyński, nadesłały swoje ankie-ty po tym terminie 38 . Dodatkowe zestawienie sporządzono i odesłano do Regencji 15 IV 1829 r., jednak w aktach się nie zachowało. Dzwonów dwóch: -iednego wielkiego równego temu, który w dzwonnicy Xięży Bernardynów Kościańskich iest zawieszony; drugiego pomniejszego, ławek zdatnych do umieszczenia ich w kościele, liktarzy: dla należytej ozdoby Wielkiego Ołtarza, i po nim piętnastu: -bo te, które kościół ma nie wystarczają. [...] O wymienione untensylia: -równie jak o srebra kościelne pozostałe po zgasłej exystencyi Xięży Bernardynów kościańskich 40 -Collegium kościoła farnego kościańskiego, już proźby swoje zaniosło do Prześ:[wietnej] Król:[lewskiej] Regencyi pod dniem 14. maja r.z. [1828] -i do Prześ:[wietnego] Konsystorza Generalnego Arcy Biskupiego pod dniem 14. lipca także r.z. - 41-Przy tej sposobności mam honor wyznać się z najgłębszym uszanowaniem Ks. Szymon Lewandowski napisał bardzo kaligraficznym pismem ten memoriał na formacie A3. To na pewno nie był przypadek, że ks. J. Kompałła wybrał plebana z Doruchowa. Kościele katolickim. W pięciu dobrze uzasadnionych punktach przedstawiał powody, dla których mienie to nie powinno trafić w ręce ewangelików, i sposoby pożytecznego wykorzystania go. Proponował m.in. przeznaczenie budynków klasztornych na domy dla księży emerytów lub zubożałych rodzin oraz na instytuty zajmujące się wychowaniem i kształceniem nieślubnych dzieci. Klasztor pofranciszkański w Grabowie chciał zamienić na gimnazjum dla katolickiej młodzieży, by zapewnić jej odpowiednie wychowanie, zapobiegające wynarodowieniu. Prosił też arcybiskupa, by wystarał się u władz cywilnych o przekazanie części wyposażenia klasztorów (nawet jeszcze funkcjonujących), ubogim kościołom parafialnym. Wskazywał, że świątynie te były przez wieki poszkodowane, gdyż szlachta przeznaczała liczne dary wyłącznie zakonom. jakiego wyposażenia potrzebują podległe im ubogie kościoły parafialne. Tylko nieliczni proboszczowie stwierdzili, że ich świątynie niczego nie potrzebują. Reszta przedstawiła krótsze lub dłuższe listy oczekiwanych sprzętów. Tabelaryczne zestawienie tych przedmiotów konsystorz przesłał Rejencji Poznańskiej. Niewątpliwie spisy te (zebrane w grubym poszycie KA 12 236) posłużyły później do rozdzielenia sprzętów po skasowanych klasztorach.In the Archdiocesan Archive in Poznań, among the KA 10 969 records, an interesting document has been preserved. In October 1828 the Gniezno and Poznań metropolitan archbishop Teofil Wolicki received a lengthy letter from Fr Jan Kompałła. The parish priest from Bukowice was requesting from the archbishop an intercession with the Prussian authorities in order for the property of dissolved monasteries to be bequeathed to the Catholic Church.Celsissimi ac Reverendissimi Domini najposłuszniejszym X. Kompała 41 Dorota Matyaszczyk Poznań Memoriał w sprawie klasztorów ks. Jana Kompałły z 1828 r. do Teofila Wolickiego, arcybiskupa archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej, i jego konsekwencje Streszczenie W Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu, w aktach KA 10 969, zachował się interesujący dokument. W październiku 1828 r. metropolita gnieźnieński i poznański, abp Teofil Wolicki, otrzymał obszerne pismo od ks. Jana Kompałły. Proboszcz z Bukownicy zwracał się do arcybiskupa z prośbą o interwencję u władz pruskich w sprawie pozostawienia majątku po skasowanych klaszto- rach przy Konsekwencją pisma ks. Kompałły było rozporządzenie nr 348 Rejencji Poznańskiej z 19 XII 1828 r. i Konsystorza Arcybiskupiego Poznańskiego nr 119 z 14 I 1829 r., skierowane do 22 dziekanów na terenie diecezji poznańskiej. Nakazano im, by zebrali infor- macje, Słowa kluczowe memoriał, ks. Jan Kompałła, abp Teofil Wolicki, Wielkie Księstwo Poznańskie, diecezja poznańska, kasata klasztorów, wyposaże- nie kościołów parafialnych, gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 267-287 Dorota Matyaszczyk Poznań Fr Jan Kompałła's 1828 memorial concerning monasteries to Teofil Wolicki, archbishop of the Gniezno and Poznań archdiocese, and its consequences Summary Fr Kompałła's letter resulted in the Poznań Administrative Office's directive no. 348 of 19 December 1828 and the Poznań Archiepiscopal Consistory's directive no. 119 of 14 January 1829 sent to 22 deans in the territory of the Poznań diocese. They were instructed to gather information on what sort of equipment would be useful for the poor parish churches within the deaneries they were in charge of. Few were the parish priests who admitted that their temples did not need anything. The rest submitted lists -of various length-of the desired equipment. A tabular listing of the objects was sent to the Poznań Administrative Office by the consistory. These lists (collected in an thick cardboard-bound archival unit -poszyt-KA 12 236) were undoubtedly used afterwards to distribute the equipment of the dissolved monasteries.Ratownicze badania wykopaliskowe wykonano w maju, sierpniu i wrześniu 2013 r. na podstawie Zezwolenia Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Skoncentrowały się one w obrębie wschodniego wirydarza klasztoru. Podstawą merytoryczną był zaakceptowany przez Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Program badań archeologicznych w obrębie wirydarza pobenedyktyńskiego klasztoru Świętego Krzyża na Łyścu, pow. kielecki, woj. świętokrzyskie, sporządzony w maju 2012 r. przez autora tego tekstu. Podjęte działania są częścią prac badawczych i projektowych związanych z remontem i konserwacją wirydarza wewnętrznego. Inwestorem jest Zgromadzenie Misjonarzy Oblatów, klasztor Święty Krzyż 2 . Badania prowadził autor tekstu, a brali w nich udział mgr Radosław Solski oraz mgr Wojciech Kozieł.Keywords memorial, Fr. Jan Kompałła, archbishop Teofil Wolicki, Grand Duchy of Posen, Diocese of Poznań, dissolution of the monasteries, equipment of the parish churches, gymnasium in Ostrów Wielkopolski Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 267-287 Czesław HaDamik Kielce Drugi etap badań archeologicznych w obrębie pobenedyktyńskiego klasztoru Świętego Krzyża na Łyścu w 2013 r.: wirydarz wschodni. Wstępne wnioski i interpretacje *1 wewnętrzny. Wykop 3/2013 w części północnej wirydarza, fragment profilu wschodniego wykopu ze stykiem nawarstwień niwelacyjnych i lica muru fundamentowego ściany północnej, widok od zachodu. Fot. C. haDamik Ryc. 1. Święty Krzyż, klasztor, wirydarz wewnętrzny. Wykop 2/2013 w narożu północno-wschodnim wirydarza, widok ogólny od południowego zachodu. Fot. C. haDamikbruk wyrównaną nieco powierzchnię zwietrzelinową. W pobliżu naroża dziedzińca bruk wykazywał zaklęśnięcia. W narożu tym znajdowała się betonowa studzienka współczesnego odwodnienia, posadowiona na wtórnie użytym fazowanym detalu piaskowcowym (prawie pełne obramienie niewielkiego okienka). Po usunięciu stu- dzienki okazało się, że okienko spoczywa na wylewce cementowej. Poniżej zalega- ła warstwa zasypiskowa znajdująca się w obrębie "komory" (o wymiarach w planie 1,6-1,8 × 1,6-1,8 m i wysokości około 80 cm), utworzonej przez murki dostawione w narożu do murów fundamentowych ścian północnej i wschodniej wirydarza. Murki wzniesiono w technice stosunkowo prymitywnej z łamanego kamienia na słabej za- prawie wapienno-gliniastej; były one przynajmniej częściowo posadowione na litej skale. Nie jest jasne, czy "komora" była pierwotnie otwarta czy zamknięta od góry. Jej funkcję i chronologię trudno wyjaśnić; hipotetycznie mogła pełnić funkcję dodatko- wego zbiornika wód opadowych usytuowanego w miejscu, w którym ustawicznie przesiąkała przez mury woda (o czym mamy sygnały źródłowe z lat 20. XIX w.). Być może wykonano ją pod koniec XVIII lub w początkach XIX w. Wykop 3/2013 (środkowa część wirydarza, fragment północny) Eksplorację w obrębie wykopu doprowadzono do głębokości około 3,2 m (poniżej współczesnego poziomu dziedzińca) przy licu muru fundamentowego ściany pół- nocnej, nie docierając jednak, ze względów bezpieczeństwa, do stopy muru. Zare- jestrowano 15 nawarstwień ziemnych, ziemno-gruzowych i gruzowo-ziemnych. Warstwy zwietrzelinowe ostro opadały w kierunku północnym, tworząc pod murem północnym nieckę wypełnioną niwelacjami i warstwami destrukcyjnymi z licznymi śladami spalenizny oraz przewarstwieniami przepalonej gliny. W południowej części wykopu, przy wschodniej krawędzi studni, zarejestrowano dodatkową, murowaną z cegły (w wątku fortecznym) cysternę o wymiarach wnętrza około 1,2 × 2 m, przekry- tą odcinkowym sklepieniem kamienno-ceglanym o strzałce około 30 cm. Wysokość wnętrza wynosiła w najwyższym punkcie sklepienia 1,2 m, w dnie znajdował się kanał łączący cysternę z studnią, nachylony lekko w kierunku zachodnim. W górnej części ścianki wschodniej zbiornika znajdował się otwór wentylacyjny zastawiony blachą. Odkryty zbiornik współdziałał z studnią na zasadzie naczyń połączonych i stanowił dodatkowy rezerwuar wody. Sądząc po wymiarach cegły (7 × 15 cm), mógł on po- wstać w XVIII lub w początkach XIX w. Górne fragmenty profilów wykopu zakłócały liczne zasypiska wkopów instalacyjnych i odwadniających wykonanych w drugiej połowie XX w. Studnia (cysterna główna) oraz zbiornik pomocniczy W sierpniu 2013 r. wykonano inwentaryzację studni w centralnej części wirydarza. Prace badawcze potwierdziły w całej pełni wcześniejsze przypuszczenia, że obiekt pod względem konstrukcyjnym i funkcjonalnym należy określić jako cysternę, czyli zbiornik gromadzący wody opadowe i gruntowe. Cysterna ta (określona jako głów- na) składała się z dwóch zasadniczych części. Fragment dolny, na planie nieregular- nego owalu o wymiarach około 3,4 × 3,8 m i wysokości wnętrza około 2,4 m, two- rzył wielką komorę wykutą w warstwach zwietrzelinowych. Komora była podzielona czterema trapezowatymi w przekroju filarami (ryc. 3) na cztery wnęki zamknięte od góry częściowo płasko, a częściowo pozornymi sklepieniami. Ściany zewnętrzne komory zostały szczelnie obudowane ciosami kamiennymi. Całość wzniesiono na powierzchni litej skały, na której nie stwierdzono śladów skuwania, można ją więc uważać za naturalny poziom litego podłoża skalnego (kwarcytowego). Filary dzie- lące wnętrze zbiornika na wnęki były jednocześnie podporami górnego fragmentu cysterny, pełnej okrągłej cembrowiny z kamienia ciosowego o wysokości 2,9 m (do poziomu dziedzińca) oraz średnicy wnętrza 1,6 m (ryc. 4). W całości cysterna miała około 5,3 m głębokości poniżej współczesnej powierzchni dziedzińca. Filary jej dol- nej części były przewiązane ze ścianami zewnętrznymi, stanowiły też jednolitą całość z górną cembrowiną. Można więc uznać zbiornik za całość chronologicznie zwartą i konstrukcyjnie jednolitą. Okres powstania cysterny nie jest poświadczony źródłami historycznymi, nie znaleziono też żadnych śladów ewentualnego starszego zbiorni- Ryc. 3. Święty Krzyż, klasztor, wirydarz wewnętrzny. Studnia (cysterna główna), lico jednego z filarów dolnej części zbiornika, widok od zachodu. Fot. C. haDamik ka. Obecnie istniejąca konstrukcja mogła powstać w okresie nowożytnym, być może w XVII w., w trakcie rozbudowy opactwa zapoczątkowanej przez opata Bogusława Radoszewskiego i kontynuowanej za czasów opata Stanisława Sierakowskiego. . Święty Krzyż, klasztor, wirydarz wewnętrzny. Studnia (cysterna główna), cembrowina z ciosów kamiennych górnej części zbiornika, widok z góry od południa. Fot. C. haDamik Ryc. 5. Święty Krzyż, klasztor, wirydarz wewnętrzny. Wykop 3/2013, część południowa, fragment wnętrza zbiornika pomocniczego na wodę po stronie wschodniej cysterny głównej (studni), widok od południowego zachodu. Fot. R. SolSki Jednak sukcesywna rozbudowa instalacji wodnych (nie tylko w obrębie wirydarza, również poza claustrum, np. na zachód od XVII-wiecznego skrzydła zachodniego, gdzie zachowały się trzy podziemne zbiorniki na wodę o chronologii, która do dziś jest zagadkowa, a zwykle określana bywa na XVIII lub XIX w.) zdaje się oznaczać, że w okresie nowożytnym problem zaopatrzenia w wodę narastał.Ryc. 6. Święty Krzyż, klasztor, wirydarz wewnętrzny. Zbiornik pomocniczy na wodę po wschodniej stronie cysterny głównej (studni), górna powierzchnia sklepienia odcinkowego zbiornika, widok od południa-południowego zachodu. Fot. C. haDamik dowe z naroży wirydarza, następnie filtrowana przez grys woda spływała trzema od- pływami do wnętrza cysterny głównej. Wanna miała wymiary 2,8 × 4,7 m (3,4 × 5,3 m po obrysie zewnętrznym) i była szczelnie połączona z cembrowiną cysterny głównej. Konstrukcja ta mogła powstać w drugiej połowie XIX lub w pierwszej połowie XX w. Wykop 4/2013 (przy ścianie zachodniej wirydarza) W obrębie wykopu eksplorowano nawarstwienia związane ze współczesnym pozio- mem użytkowym oraz dużej miąższości warstwy niwelacji i zasypów. Zarejestrowano osiem jednostek stratygraficznych. Osiągnięto maksymalnie poziom 2,2 m poniżej współczesnej powierzchni dziedzińca. W części wschodniej stwierdzono strop warstw zwietrzelinowych, które mają w tym rejonie wirydarza upad znacznie większy niż we wschodnich fragmentach dziedzińca. Zebrano przemieszany materiał ruchomy w postaci ułamków ceramiki naczyniowej (głównie z okresów nowożytnych, w mniejszej liczbie z późnego średniowiecza) oraz kafli płytowych z XVII-XVIII w., a także kości zwierzęcych. Wykop 5/2013 (przy ścianie południowej wirydarza) W obrębie wykopu zarejestrowano 11 jednostek stratygraficznych. Stwierdzono, że posadowienie ściany południowej wirydarza jest bardzo płytkie (zaledwie 30 cm po- Ryc. 7. Święty Krzyż, klasztor, wirydarz wewnętrzny. Wykop 5/2013 pod ścianą południową wirydarza, widok ogólny z góry od wschodu. Po lewej powierzchnia górnego piętra zwietrzeliny skalnej, po prawej fragment wanny. Fot. C. haDamik niżej poziomu dziedzińca); fundament był posadowiony na zwartym piętrze zwie- trzelinowym (rumosz skalny z lessem i gliną) (ryc. 7). W południowej i środkowej części wykopu odsłonięto strop tej warstwy. W północnej części wykopu została ona zniszczona wkopem pod opisaną wyżej konstrukcję odwadniającą (wannę). W tym rejonie odsłonięto południowe ramię tego obiektu ze stropem wypełniska w postaci grysu kamiennego. W obrębie wykopu zebrano przemieszany nowożytny i średniowieczny materiał ru- chomy. Wstępne wnioski Jak widać z powyższych opisów, system gromadzenia wód opadowych i grunto- wych na terenie wirydarza był skomplikowany i chronologicznie niejednorodny. Budowano go co najmniej od XVII w., dodając kolejne elementy do konstrukcji już istniejących, które nadal działały. Problemem jeszcze nie rozstrzygniętym jest zde- finiowanie momentu lub okresu, w którym rozpoczęto rozbudowę tego systemu, żadne bowiem źródła historyczne nie wspominają o kłopotach opactwa związanych z brakiem wody. Tylko hipotetycznie możemy zakładać, że pierwsza studnia (lub cysterna) w wirydarzu po- wstała już w trakcie jego budowy (przebudowy?) w XV w., jako konieczny element jego funkcji i estetyki. Czesław HaDamik Kielce Drugi etap badań archeologicznych w obrębie pobenedyktyńskiego klasztoru Świętego Krzyża na Łyścu, woj. świętokrzyskie, w 2013 roku. Wstępne wnioski i interpretacje Streszczenie Podczas badań archeologicznych prowadzonych w 2013 r. w obrębie wirydarza klasztoru pobenedyktyńskiego na Łyścu stwier- dzono istnienie rozbudowanego systemu gromadzenia wód opadowych i gruntowych. Budowano go na zasadzie dodawania kolejnych elementów do konstrukcji już istniejących (te działały nadal). Głównym elementem systemu była cysterna, określana w źródłach i opracowaniach jako studnia, która powstała zapewne w pierwszej połowie XVII w., w trakcie rozbudowy klasztoru zapoczątkowanej przez opata Bogusława Radoszewskiego Boxy i kontynuowanej przez opata Stanisława Sierakowskiego. Z tym zbiornikiem była połączona cysterna pomocnicza, zbudowana w XVIII w. i współdziałająca z nim na zasadzie naczyń połączo- nych. Ostatni element systemu, konstrukcja wokół cysterny, filtrująca wodę spływającą z wirydarza, powstał w drugiej połowie XIX lub pierwszej połowie XX w. 11 W latach 1831-1856 był to Iwan Paskiewicz, na przełomie lat 1855 i 1856 Wincenty Krasiński, od 1856 do 1862 r. Michaił Gorczakow. 12 Prezydentem Warszawy od listopada 1847 do lutego 1862 r. był Teodor Andrault de Langeron. 38 "Z rozkazu J.O. Księcia Namiestnika wydany do kościoła katedralnego w Janowie [Podlaskim] ut kwit z d. 29 listop./11 grud. 1857 r. "; Akta Intendenta, s. 31; pokwitowanie odbioru -s. 42-43. Obraz autorstwa malarza pochodzącego z Werony, Saveria dalla Rosy (1745-1821), po kasacie diecezji podlaskiej trafił do katedry w Lublinie, gdzie znajduje się do dzisiaj. m. kałamajSka-SaeeD, Losy wyposażenia, s. 136. 39 Pokwitowanie odbioru -Akta Intendenta, s. 52. Obraz, również autorstwa dalla Rosy, trafił do katedry w Janowie Podlaskim, skąd później został przeniesiony do katedry w Lublinie. Zachowany do dzisiaj. m. kałamajSka-SaeeD, Losy wyposażenia, s. 135-136.N o Wymienienie przedmiotów Przypuszczalna cena [Uwagi] Przedmioty srebrne Rub. sr. Kop. 1. Monstrancja w guście gotyckim, ofiarowana przez Stefana Batorego w r. 1583, bardzo pięknej roboty, po większej części filigranowej, z herbem wyobrażającym jednogłowego orła z koroną i kamieniami 13 -wysokości 1 arszyn 14 5½ werszkó- w 15 , ważąca 11 funtów 16 . 500. - ma być u kapucynów Prosiłbym o jedną z tych dwóch dla kościoła Ś[więte]go Karola Boromeusza 17 2. Monstrancja w promieniach z koroną i krzyżykiem, wysa- dzana kamieniami wschodnimi, w ilości więcej jak 1000, w nowym guście 18 -wysokości 1 arszyn, ważąca 9 funtów 16 zołotników 19 . 500. - 13 Monstrancja przekazana na polecenie księcia Paskiewicza kapucynom, którzy w 1850 r. objęli dawne opactwo cysterskie w Lądzie. Potem była przechowywana w katedrze we Włocławku. Obecnie zaginiona. m. kałamajSka-SaeeD, Losy wyposażenia, s. 146-147. 14 Arszyn -rosyjska miara długości równa około 0,71 m. 15 Werszek -rosyjska miara długości równa około 4,45 cm. 16 Funt -miara masy równa około 0,41 kilograma. 17 W Warszawie były (i nadal są) dwa kościoły pw. św. Karola Boromeusza. Pierwszy z nich został wybu- dowany w latach 1790-1793 na terenie nowo założonego cmentarza na Powązkach, w latach 1849-1850 był przebudowywany. Drugi został zbudowany w latach 1841-1849 u zbiegu ul. Chłodnej i Elektoralnej. Jak wynika z dopisków w dalszej części wykazu, chodzi o kościół na Powązkach. 18 "Z rozkazu J.O. Księcia Namiestnika wydana ks. biskupowi Beniaminowi [Szymańskiemu] dla kościoła katedralnego w Janowie [Podlaskim] jak kwit z d. 29 listopada / 11 grudnia 1856 r. ", Akta Intendenta, s. 27; pokwitowanie odbioru -s. 42-43. Zachowana do chwili obecnej w kościele w Janowie. m. kałamajSka-Sa- eeD, Losy wyposażenia, s. 141. 19 Zołotnik -miara masy równa około 4,27 g. 3. Monstrancja wyobrażająca Trójcę Świętą, na wierzchu krzyż z Panem Jezusem, pod nim Bóg Ojciec, a pod Hostią Duch Ś[wię]ty, miejsce w które kładzie się Hostia, otoczone jest wiankiem z winnych gron i kłosów pszenicy 20 -wysokości 1½ arszyna, ważąca 12 funtów 48 zołotników. 350. - jest 4. Monstrancja, także w guście gotyckim, nowsza od poprze- dzającej, lecz ze względu na robotę, okazuje się że należy do tegoż samego czasu, na środkowej jej części znajduje się sześć gotyckich liter, w środku pod Hostią umieszczony jest wielki całkowity koral 21 ; cała monstrancja wysoka 1 arszyn, waży 4 funty 27 zołotników. 225. - jest 5. Pacyfikał, w którym były relikwie święte, w guście rokoko -wysokości 14½ werszków, ważący 5 funtów 12 zołotników. 125. - jest [przekreślone] nie masz Prosiłbym o ten relikwiarz do kościoła Ś[więte]go Karola [Boromeusza] 6. Pacyfikał, w postaci krzyża pozłacany, wysadzany 14 kamieniami, jak boki, tak i wokoło części dolnej filigranowej roboty, w guście gotyckim, na dolnej części dwa wyryte, a jeden przybity, herby wyobrażające orła jednogłowego, na przybitym po bokach umieszczone są litery: S.R., jak się należy domyślać "Stephan[us] Rex.", na wzięciu 6 gotyckich liter 22 -waży 4 funty 61 zołotników, wysokości ¾ arszyna. 150. - nie masz [przekreślone] jest 7. Mszał cały w srebro oprawny 1739 r. z wyobrażeniem ze stro- ny wierzchniej Zwiastowania i 4 Ewangelistów, a z drugiej 5 ciu Doktorów Kościoła w ubiorze katolickim 23 . 175. - jest Z rozkazu J.O. Księcia Namiest- nika wydany księdzu biskupowi Beniaminowi [Szymańskiemu] w Janowie [Podlaskim] z d. 24 listo./ 6 grud. 1856 r. 8. Dwa kielichy z dwoma patynami 24 -ważące 1 funt 31 zołotników. 20. - Jest 9. Dwa lichtarze z wyrżniętymi na nich herbami 25 -ważące 1 funt 26 zołotników. 20. - Są 10. Krzyż wielki, drewniany z Panem Jezusem w naturalnej wielkości, snycerskiej roboty. Krzyż wyłożony srebrem i brązem pozłacanym 26 -wysokości 4½ arszynów. Srebra w tymże 11 funtów. 300. - jest 11. Krzyż ołtarzowy, srebrny, na żelaznym pręcie, z wyzłoconym Panem Jezusem, 1765 r. 27 -ważący 6 funtów 29 zołotników. 100. - jest 12. Krzyż używany na procesjach, na brązowym, wysrebrzo- nym drzewcu, z Panem Jezusem, wysadzany kryształami wschodnimi 28 . 100. - jest dla przyszłych arcybiskupów. 13. Krucyfiksów brązowych -2. Powązki 2. - Nie masz Prosiłbym dla kościoła Ś[więte]go Karola [Boromeusza] 14. Krzyż ołowiany z takim P[anem] Jezusem 29 1 i drewnianych snycerskiej roboty krzyżów 3. 10. - jest jeden 15. Lichtarzów, różnej wielkości, cynkowych 30 50 -ważących 51 pudów 31 . 17 lichtarzy Powązki 357. - jest trzynaście Prosiłbym o 12 dla kościoła Ś[więte]go Karola [Boromeusza] 16. Sześć drewnianych, w złoconej brązowej oprawie, relikwia- rzów 32 . 18. - są cztery 17. Cztery ołtarzyki, w nich rzeźbiarskie wyobrażenia Ś[więtych] Anny, Joachima, Arch[anioła] Gabriela i Matki Boskiej 33 . 150. - są 25 "Wydano Pensji Żeńskiej [Rządowej w Warszawie] ut kwit z d. 10/22 listop. 1858. ", Akta Intendenta, s. 29; pokwitowanie odbioru -s. 47. 26 "Wydany z rozkazu J.O. Księcia Namiestnika prowincjałowi oo. kapucynów dnia 14/26 lutego 1855. ", Akta Intendenta, s. 29; pokwitowanie odbioru -s. 37. Od mniej więcej 1856 r. krucyfiks znajduje się w ko- ściele kapucynów w Łomży. m. kałamajSka-SaeeD, Losy wyposażenia, s. 136. 27 "Wydano kościołowi Panny Maryi [kościół Nawiedzenia NMP w Warszawie] ut kwit 10/22 listopada 1858", Akta Intendenta, s. 29; pokwitowanie odbioru -s. 51. 28 "Z rozkazu J. O. Księcia Namiestnika wydany x. biskupowi Beniaminowi [Szymańskiemu] do kościoła katedralnego w Janowie [Podlaskim] ut kwit z d. 29 listop./11 grud. 1856 r. ", Akta Intendenta, s. 29; pokwi- towanie odbioru -s. 42-43. Z katedry w Janowie Podlaskim trafił do katedry lubelskiej, prawdopodobnie zrabowany w czasie II wojny światowej. m. kałamajSka-SaeeD, Losy wyposażenia, s. 143-144. 29 Krzyż trafił do parafii w Niegowie, Akta Intendenta, pokwitowanie odbioru -s. 41-42. 30 "Dziewięć sztuk wydano oo. kapucynom jak pod pozycją 2ą" -chodzi o dopisek pod pozycją drugą w późniejszym spisie: "Wydana z rozkazu J.O. Księcia Namiestnika prowincjałowi oo. kapucynów dnia 14 / 26 lutego 1855 r. ", por. przyp. 20. 31 Pud -miara masy równa około 16,38 kg. 32 "Wydano oo. kapucynom jak pod pozycją 2ą", Akta Intendenta, s. 30, pokwitowanie odbioru dla ka- pucynów warszawskich -s. 38. Zdaniem M. Kałamajskiej-Saeed jest to sześć identycznych relikwiarzy, z których dwa znajdują się w Janowie Podlaskim, a cztery w Lądzie, M. kałamajSka-SaeeD, Losy wyposażenia, s. 144-145. 33 "Wydano oo. kapucynom jak pod pozycją 2ą", Akta Intendenta, s. 30; pokwitowanie odbioru dla kapu- cynów warszawskich -s. 38. 18. Sześć drewnianych, posrebrzanych lichtarzy, różnego kształtu. 42. - nie ma 19. Sześć miedzianych [poprawione na: mosiężnych] pozłaca- nych wazonów 34 . 12. - są 20. Dwa lustra w brązowych ramach. 50. - nie ma 21. Cztery kariatydy (podstawy) do podpierania ołtarza 35 . 40. - są 22. Cztery drążki z wazonami u góry do noszenia baldachi- mu, miedziane, posrebrzane z złoceniami w niektórych miejscach. 40. - nie ma 23. Dwa drążki z dzwonkami. - - nie masz Ornaty 24. Ornatów -31. [przekreślone, wpisane: 3] 96. - [Przy pozycjach 24-33] Co będzie łaska do kościoła Ś[więte]go Karola [Boromeusza] [Przy pozycjach 24-33] nie masz 25. Czarne aksamitne ubranie -1. [przekreślone, wpisane: 5] 3. - 26. Kapa z aksamitu malinowego -1. 15. - 27. Pokrycie na krzesła z materii złotolitej -1. 3. - 28. Wielkie aksamitne, pąsowe pokrycie na baldachim. 40. - 29. [brak opisu] 36 26 10. - 30. Stuł 39 15. - 31. [brak opisu] 40 15. - 32. [brak opisu] 36 10. - 33. Starej bielizny kościelnej, przeszło 1300 sztuk. 40. - 34. Postumentów drewnianych w brązowej, pozłacanej oprawie 37 -2. 6. - są Razem na sumę 3539. - 34 "Dwa oo. kapucynom jak pod pozycją 2ą", Akta Intendenta, s. 30; pokwitowanie odbioru dla kapucy- nów warszawskich -s. 38. Cztery wazy trafiły do warszawskiej katedry św. Jana, Akta Intendenta, pokwito- wanie odbioru -s. 30. 35 "Wydano oo. kapucynom jak pod pozycją 2ą"; Akta Intendenta, s. 30; pokwitowanie odbioru dla kapu- cynów warszawskich -s. 38. 36 Pod pozycjami 29, 31, 32 w polskim wykazie pozostawiono puste rubryki, zapewne dlatego, że osoba sporządzająca wykaz nie znała polskich nazw wymienionych przedmiotów. W spisie wykonanym po ro- syjsku rubryki te zostały wypełnione, użyto jednak określeń prawosławnych przedmiotów liturgicznych, prawdopodobnie bliższych inwentaryzatorowi. Wymienionym przedmiotom można jednak przypisać od- powiedniki z liturgii katolickiej. W wykazie rosyjskim wymieniono: Poz. 29. Wozduchow [wozduch]; odpo- wiednikiem wozduchu w obrządku katolickim jest korporał -niewielki, kwadratowy obrus, na którym sta- wia się naczynia liturgiczne, element bielizny kielichowej. Poz. 31. Palikow [palica/epigonation]; możliwe, że chodzi o palkę -usztywniony kwadrat materiału służący do przykrywania kielicha -zbliżoną wyglądem do palicy. Poz. 32. Poruczej [poruczy/epimanikia]; poruczy (narękawniki) nie mają bezpośredniej analogii w liturgii katolickiej, chodzi najpewniej o mający wspólną w narękawnikami genezę manipularz. 37 "Jak pod pozycją 2ą"; Akta Intendenta, s. 30; pokwitowanie odbioru dla kapucynów warszawskich, s. 38. Obrazy 1. Chór Ś[więtych] Męczennic z wyobrażeniem Ś[więte]go Franciszka i modlącej przed nim królewnej 38 -długości 6 arszynów 7 werszków, szerokości 2 arszynów 14 werszków. jest 2. Św[ięta] Trójca z wyobrażeniem Ignacego Loyoli, takiejże wielkości, jak poprzedni 39 . jest 3. Matka Boska, z wyobrażeniem modlącego się przed Nią Kazi- mierza, w 9 ciu obrazach 40 -długości 6 arszynów 6 werszków, szerokości 3 arszyna 3 werszka. jest Prosiłbym o te dwa obrazy dla kościoła Ś[więte]go Karola [Boromeusza], ten i naznaczony [obraz z poz. 1] 4. Barjola, Stanisław i Aloiza 41 , w 9 ciu obrazach 42 , takiej wielko- ści jak poprzedzający. jest [przekreślone] nie masz 5. Św[ięta] Tekla Męczennica 43 . Malowany przez H.A. Rozzo -Werone 44 -długości 1 arszyn 2 werszka, szerokości 1 arszyn ½ werszka. jest 6. Jan Nepomucen 45 -długości 3 arszynów 9 werszków, szerokości 2 arszyny 1 werszek. jest 7. Jan Chrzciciel, na płótnie, wierzch zaokrąglony 46 . nie masz 8. Wieczerza Pańska, na płótnie, wierzch zaokrąglony 47 . nie masz [przekreślone] jest 9. Wierzchnie ozdoby od 2 ch ram z obrazów malowanych we Włoszech. jest Zgodno z oryginałem. Intendent Zamku Leopold Gimbutt Konrad MoraWSki Warszawa Prezentowany dokument znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w zespole Intendent Zamku, nr 57, Akta Intendenta Zamku tyczące się Przedmiotów pozostałych po Jezuitach w Połocku. jezuici, Połock, kościół NMP w Połocku, wykaz, wyposażenie, intendent zamku, źródło, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie The current source edition presents a list of objects from the Jesuit church in Połock drawn up in 1843, after they had been transported to Warsaw. The index comprises the information on the appearance, value, and number of the removed items which altogether constituted the entire decoration of the church. Among them one could find both altar paintings, as well as smaller objects, such as pieces of the so-called chalice linen.The document signed by the castle's steward Leopold Gimbutt can be an important source for the research on the history of the Połock temple founded the Society of Jesus. Supplemented with the data from a 1855 inventory, included in the same cardboard-bound unit, it may serve as an important contribution to the study of the subsequent fate of the pieces of the equipment from the Połock church. The list belongs to the collection of the Central Archives of Historical Records in Warsaw, fond Castle Steward, no. 57, Castle Steward's Records Concerning Objects Left by the Połock Jesuits. Jesuits, Polotsk, Church of the Blessed Virgin Mary in Polotsk, register, equipment, intendant of the castle, source, Central Archives of Historical Records in Warsaw Władysława IV z 1633 i jego potwierdzenie przez Augusta II z 1730 r., zapisy testamentowe w pieniądzach i naturaliach. Są to zarówno oryginalne dokumenty, jak i odpisy, wykonane m.in. przez zakonników 2 . Ponieważ kościół pobernardyński został przekazany w 1846 r. jako filialny parafii w Ostrzeszowie, zebrał te dokumenty, uporządkował i zrobił odpisy 3 ks. Józef Waber, który był proboszczem w Ostrzeszowie w latach 1847-1859 oraz prodziekanem ostrzeszowskim 4 . * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016.Słowa kluczowe Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 303-311 Konrad MoraWSki Warszawa Inventory of objects from the Jesuit church in Połock transported to the Warsaw castle in 1843 Summary Under tsar Alexander I's ukase of 13 March 1820, all members of the Jesuit order were forced to leave the territory of the Imperial Russia. Following this decision, the abandoned Jesuit church in Połock was taken over by the Piarists, and 20 years later it was transformed into an Orthodox temple. This conversion caused the equipment to be removed and transported to he former Royal Castle in Warsaw. Keywords Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 303-311 Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 313-320 Dorota MatyaSzczyk Poznań Dekret króla Fryderyka Wilhelma II w sprawie zakonów mendykanckich na terenie Prus Południowych wydany 8 XI 1797 r. * W Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu znajduje się duży zespół akt związa- nych z klasztorem bernardynów w Ostrzeszowie. W jednym z poszytów, zatytuło- wanym Dokumenta klasztoru Bernardyńskiego w Ostrzeszowie zebrał i uporządkował w Ostrzeszowie dnia 13 października 1851 Proboszcz Dziekan Waber mpp 1 , znajdują się dokumenty prawne i finansowe klasztoru. Są tam m.in. akta związane z jego lokacją, w tym petycja szlachty z 1629 r. w sprawie osadzenia bernardynów w Ostrzeszowie, przywilej Wśród zgromadzonych akt znalazł się też odpis dekretu 5 pochodzącego z czasów Prus Południowych 6 . Wydał go w Piotrkowie Trybunalskim król Fryderyk Wilhelm II w dniu 8 XI 1797 r. 7 Dekret, opracowany wspólnie przez urzędników kamery piotr- kowskiej oraz Dyrekcję Cła i Akcyzy w departamencie kaliskim, skierowany był do męskich i żeńskich zakonów mendykanckich. Wydaje się, że nie odnosił się do całych Prus Południowych, lecz dotyczył tylko 11 powiatów, które wchodziły w skład utwo- rzonego w 1796 r. wzmiankowanego departamentu. Były to powiaty: częstochowski, kaliski, koniński, odolanowski, ostrzeszowski, piotrkowski, radomszczański, sieradzki, szadkowski, warcki i wieluński. Na tym terenie funkcjonowały trzy inspekcje podatko- we: piotrkowska, kaliska i sieradzka, i to one miały pełnić funkcje kontrolne. Dokument przechowywany w poznańskim Archiwum Archidiecezjalnym w aktach klasztoru ostrzeszowskiego jest niepotwierdzonym urzędowo odpisem. Tekst jest pisany łamaną polszczyzną i należy przypuszczać, że w takiej formie otrzymali go zakonnicy. Ponieważ w czasach Prus Południowych zatrudnieni w kamerze urzędnicy niemieccy w większości nie znali języka polskiego, konieczne było zatrudnianie tłu- maczy. Jednak osoba przekładająca tekst dekretu na język polski zrobiła to bardzo nieudolnie 8 . stanie osobowym klasztoru. W razie podania nieprawdziwych danych groziły im kontrola urzędników prowincjonalnych i utrata rekompensaty. Dekret ten zapewne był skierowany do urzędników powołanego w 1796 r. departamentu kaliskiego, gdyż podpisali go ówczesny prezydent kamery piotrkowskiej von Oppeln-Bronikowski i jej drugi dyrektor von Reinbeck. Nie wiadomo, w jaki sposób dokument ten trafił w ręce bernardynów w Ostrzeszowie.Dokument podpisali von Bronikowski i von Reinbeck. Ferdinand Georg von Oppeln -Bronikowski 10 , wcześniej landrat w Prusach Zachodnich, dzięki poparciu generała von Möllendorfa 11 został mianowany w 1793 r. prezydentem kamery piotrkowskiej i kierował nią do przejścia na emeryturę w 1803 r. Möllendorf, przedstawiając jego kandydaturę ministrowi Vossowi, argumentował, że von Oppeln-Bronikowski zna ję- zyk, obyczaje i prawo polskie 12 . O von Reinbecku natomiast (wymienionym w odpisie jako Reinbek) wiadomo jedynie, że pełnił funkcję drugiego dyrektora kamery piotr- kowskiej 13 . Treść dekretu jest niespójna, co być może wynika z nieudolnego tłumaczenia. Nie jest jasne, czy król kierował go do urzędników departamentu, co sugeruje punkt 8, czy też do zakonów mendykanckich. Jeżeli do tych pierwszych, to zastanawiające jest, w jaki sposób dokument ten trafił w ręce bernardynów ostrzeszowskich. Pisownia odpowiadająca połowie XIX w. sugeruje, że kopię dokumentu wykonał nie zakonnik, lecz dopiero proboszcz ks. Józef Waber. W aktach klasztornych nie zachowała się informacja, czy dekret ten wszedł w życie, choć należy sądzić, że tak, mimo iż król zmarł osiem dni po jego podpisaniu. Poniższy tekst przytoczony jest zgodnie z normą instrukcji wydawniczej dla dawnych tekstów. W nawiasach kwadratowych podaję swoją interpretację znaczenia niektó- rych sformułowań. [k. 25] My Fryderyk Wilhelm z Łaski Boski Król Pruski Mieły i Wierny Ponieważ Generalny Finans Departamentu z Generalnym Cła i Akcyzu Departamen- tu Prus Południowych znosieło się [Kamera Wojenno-Ekonomiczna Departamentu i Dyrekcja Cła i Akcyz Departamentu ustaliły w porozumieniu], że jak męskiej i bia- łogłowskiej płci w klasztorach mędykanskich zostają [że pozostający w klasztorach mendykanckich zakonnicy i zakonnice] to jest bernardyńskich kapucynskich franciszkańskich, czyli reformackich miłosiernych braci i sióstr obmyśleniu nadgrodzenia w gotowy podatek konsump- cyi [zostaną wynagrodzeni za obciążenie podatkiem konsumpcyjnym, który ma być wprowadzony] od 1 go grudnia tegoż r. zaczynać się ma, na ten koniec iest naśladujące urządzenie czyli ułożenie się tu nakazuje [sformułowanie niejasne, prawdopodobnie odnosi się do zawarcia porozumienia -ugody w sprawie opłacania podatku i przeka- zywania rekompensaty, co sugeruje następne zdanie] 1 mo Tejże bonifikacyi ma bydź kwartaliter post numerando z kassy consumptionis miejscowej wypłacać [ta rekompensata ma być wypłacana kwartalnie po zapłaceniu podatku konsumpcyjnego w miejscowej kasie] 2 do Ta Bonifikacya wynosi a. dla każdego konwentualisty złotych polskich -8. b. dla każdego służącego złotych polskich -6. c. w każdym zaś klasztorze miłosiernych braci i sióstr ulokowanych dla chorych łosz- ka czyli miejsca [od liczby utrzymywanych łóżek dla chorych w każdym klasztorze] złotych polskich -4. Na rok się tyle oznacza. 3 tio Liczba zaś tychże konwencyonalistów każdego z klasztorów rachują się na koń- cu kwartału wiele ich się znajdzie, do tego nowicjusze tegoż klasztoru należeć będą, co się zasie tyczą pensjonowanych powinni bydź wyłączeni od tejże płaty [liczba za- konników przebywających w klasztorze ma być podana na końcu każdego kwartału, a wśród nich mają się znaleźć też nowicjusze. Pensjonariusze natomiast mają być wy- łączeni z tej rekompensaty finansowej]. zwierząt i produkcji trunków]. Któreby zaś klasztory mendykantów przeciwko temu rozkazowi nieposłuszne były, albo podania niesprawiedliwe podać chcieli, podpada- ią, za pierwszą winą [utracie -D. M.] tejże bonifikacyi za każdy kwartał, w drugim razie zaś na rok cały, a w trzecim razie przypada [przepada -D. M.] taż bonifikacya na zawsze. 7 mo Wspomnione zaś klasztory mendykantów które podług regułów swoich pienię- dzy przy sobie mieć niemogą. Ci mają swój podatek kazać wpisać na całki kwartał do książki konsumpcyi, [k. 25v] po skończeniu kwartału obrachują się takie klasztory z miejscowym amptem i z której strony należy dopłacić potrąciwszy wyrażoną boni- fikacyą dopłacać czyli wypłacać amptowi consumptionis [dla klasztorów, które zgod- nie z zakonną regułą nie mogą posiadać pieniędzy, w księdze rachunkowej w urzę- dzie zostanie zapisana wysokość kwartalnego podatku i kwartalnej rekompensaty. Jeżeli podatek będzie wyższy, należy niedobór wpłacić do kasy, a jeżeli rekompensa- ta będzie wyższa, to zakonnicy otrzymają ją w wysokości umniejszonej o podatek] 8 vo Względem szpitalów zostaje się tak jak dotychczas bywało. Nakazujemy wam abyście to zwyż wyrażone pilnie klasztorom mendykantowym w miastach waszej in- spekcyi oznajmić raczyli. Jesteśmy Wam w łasce przychylni. Dan w Piotrkowie Dn 8 vov Novembra 1797 mo v. Bronikowski v. Reinbek Dorota MatyaSzczyk Poznań Dekret króla Fryderyka Wilhelma II w sprawie zakonów mendykanckich na terenie Prus Południowych wydany 8 XI 1797 r. Streszczenie W aktach klasztoru bernardyńskiego w Ostrzeszowie (PA 298/6), przechowywanych w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu, znalazł się odpis dekretu wydanego 8 XI 1797 r. przez króla Fryderyka Wilhelma II. Wprowadzał on obowiązek płacenia przez zakony mendykanckie podatku od uboju zwierząt i produkcji trunków, z którego dotąd były zwolnione. W zamian przyznano niewielką finansową kwartalną rekompensatę zakonnikom, nowicjuszom i ich służącym, a także kwotę przypadającą na każde łóżko w klasztorze przeznaczone dla chorych. Aby otrzymać te świadczenia, przełożeni co trzy miesiące mieli składać raporty informujące o Słowa kluczowe dekret, Prusy Południowe, Fryderyk Wilhelm II, departament kaliski, bernardyni, Ostrzeszów, zakony mendykanckie Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 313-320 Dorota MatyaSzczyk Poznań King Frederick William II's decree concerning mendicant orders in South Prussia issued on 8 November 1797 Summary Among the records from the Bernardine monastery in Ostrzeszów (PA 298/6), kept at the Archdiocesan Archive in Poznań, there is a copy of a decree issued on 8 November 1797 by king Frederick William II. The decree was most probably intended for the officials of the Kalisz department created in 1796, since it was signed by the then president of the Piotrków camera von Oppeln-Bronikowski and its deputy director von Reinbeck. It remains unknown how the Ostrzeszów Bernardine fathers came into possession of the document.Po ustanowieniu Królestwa Polskiego, przy ogólnej organizacji kraju, zwrócono także uwagę i na duchowieństwo. Wyznaczona w Radzie Stanu Deputacja, podobna do wyżej wzmiankowanej, zajmowała się przygotowaniem stosownych materiałów, a owocem jej pracy był obszerny raport o stanie duchowieństwa i jego potrzebach, złożony Najjaśniejszemu Panu w r. 1816 12 . Na marginesie dopisane: "prócz dwóch zostawionych tabel aneksa do niniejszego opisu należące wziął W[ielmożn]y Głuszyński". Zachowane aneksy są opublikowane przy niniejszym tekście.10 Według A. Barańskiej " Fryderyk August na prośbę arcybiskupa Raczyńskiego zobowiązał jesienią 1810 r. ministra Łuszczewskiego do powołania specjalnej deputacji z osób duchownych i świeckich, która miała zająć się najpilniejszymi problemami Kościoła w Księstwie", zob. A. barańSka, wyznaczona została Deputacja, pod prezydencją Ministra Wyznań i Oświe[cenia] Publ[icznego] składająca się z Prymasa, z jednego biskupa /płockiego/ i jednego prałata, z ministra Przychodów i Skarbu, i jednego radcy Komisji Rząd[owej] Wyznań i Ośw[iecenia] P[ublicznego], która by się zarządzeniem dobrami i funduszami instytutów zniesionych trudniła. Ten jest rzetelny obraz działań supresyjnych. Wypada jeszcze nieco się zastanowić, czyli Delegaci Apostolscy suprymując majętniejsze klasztory i beneficja simplicia przestąpili zakres bullą oznaczony, jak to Ojcu Ś[więte]mu doniesiono.Keywords decree, South Prussia, Frederick William II, Kalisz Department, Bernardine Fathers, Ostrzeszów, mendicant orders Hereditas Monasteriorum vol. 3, 2013, s. 313-320 Rys historyczny, prawie nieznany 6 , skłania do zadania kilku pytań. Dlaczego życzenie cesarza zostało skierowane do Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, a nie do Komi- sji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, skoro to ta ostatnia aż do 1832 r. zajmowała się zarządem dóbr suprymowanych 7 ? Na ile kompetentny do przy- gotowania informacji był Głuszyński, który wprawdzie wcześniej był urzędnikiem ko- misji wyznań, ale związanym z jej "pionem edukacyjnym"? Jak przedstawia się jego wersja wydarzeń w porównaniu z innymi sporządzonymi w tym okresie analizami 8 ? *** Pisownia tekstu została zmodernizowana, z uwzględnieniem zaleceń odpowiedniej instrukcji wydawniczej 9 oraz zasad redakcyjnych przyjętych w "Hereditas Monaste- riorum". Licznie występujące podwojenia liter pomijano, stosownie do współczesnej pisowni (np.: kommissya, suppressya oddano jako: komisja, supresja). Zachowane zostały właściwości semantyczne i gramatyczne (np.: ówczasowy, zasta- wując, wspomniona, zadosyć, reparacji); pozostawiono charakterystyczne formy mia- nownika liczby mnogiej (np.: aneksa, projekta, instytuta, członki) oraz biernika liczby pojedynczej (np.: supresją, deputacją). Pozostawiono bez rozwiązania skróty: r. (rok), d. (dzień) oraz itd. (i tak dalej). Monasteriorum", 1, 2012, s. 285-301; eaDem, Memoriał z 11 VIII 1820 r. o stanie zagospodarowania majątków poklasztornych przez Deputację Spraw Zniesionych Instytutów Duchownych, "Hereditas Monasteriorum", 2, 2013, s. 291-310. 9 K. lePSzy (red.), Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI w. do połowy XIX w., Wrocław 1953. Rys historyczny supresji niektórych Instytutów Duchownych w Królestwie Polskim [w] r. 1819 wykonanej Postępowanie przy wykonaniu supresji niektórych instytutów duchownych w r. 1819, z tym większą pewnością daje się wystawić, że i niedawny ten wypadek w świeżej jest jeszcze pamięci, i niewątpliwych jego objaśnień, dostarczają aneksa a załączonego tu raportu Komitetu, który się zajmował przygotowawczą czynnością uposażenia du- chowieństwa. Nim się przystąpi do głównego przedmiotu, wspomnieć potrzeba o niektórych dzia- łaniach rządowych, które supresją poprzedziły i z których ona istotnie wyniknęła. Od dawnego czasu, dawała się czuć potrzeba organizacji duchowieństwa polskiego. Już w r. 1810 Król J[ego]M[ił]ość Saski dekretem z d. 10 marca 1810 wyznaczył był Deputacją z trzech radców stanu i tyluż komisarzy duchownych 10 , która w r. 1811 wygotowała projekt takowej organizacji, dla przerwanych jednak wówczas związków z Stolicą Apostolską, zamiar nie przyszedł do skutku 11 . Tudzież 4ry projekta, które w d. 6/18 marca 1817 zamienione w postanowienia kró- lewskie, ułatwiały i wskazywały przygotowawcze do organizacji działania, jako to: a Między Warszawą, Petersburgiem i Rzymem. Kościół a państwo w dobie Królestwa Polskiego (Źródła i Monografie -Towarzy- stwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 328), Lublin 2008, s. 88; jako człon- ków deputacji wymienia: Ignacego Sobolewskiego, Franciszka Grabowskiego, ks. Jana Pawła Woronicza, Józefa Morawskiego, ks. Adama Prażmowskiego i ks. Józefa Koźmiana. Dekret Fryderyka Augusta z 10 III 1810 r. nie figuruje w Dzienniku Praw Księstwa Warszawskiego, nie publikują go również W. bartel, j. ko- Sim, W. roStocki (oprac.), Ustawodawstwo Księstwa Warszawskiego. Akty normatywne władzy najwyższej, t. 2: 1809-1810 (Starodawne Prawa Polskiego Pomniki. Seria 2, Pomniki Prawa Polskiego. Dział 4, Akty Księstwa Warszawskiego, 2), Warszawa 1964. 1. Oznaczające stosunki władz duchownych z cywilnymi 2. Zawierające przepisy budowy i reparacji kościołów 3. Nakazujące zamianę dziesięcin 4. Nakazujące spis funduszów duchowieństwa Postanowienia te, nie wymagały poprzedniego porozumienia się z Stolicą Apostol- ską, lecz do ogólnej organizacji, porozumienie się takowe, Deputacja w raporcie swo- im za konieczne uznała 13 . Ona także w raporcie pierwszą myśl rzuciła zniesienia b i zbytecznych kanonii kate- dralnych i kolegiackich, zapewniając stąd dla duchowieństwa potrzebny zasiłek. W skutku działań rzeczonej Deputacji, Najjaśniejszy Pan rozkazał w r. 1817 ówcza- sowemu Ministrowi Wyznań i Oświecenia Publicznego 14 , ażeby /bez udziału Komi- sji w której prezydował/ podał myśli do negocjacji z Stolicą Apostolską mającej się rozpocząć w zamiarze organizacji duchowieństwa. Rozkazu tego dopełnił Minister z pomocą jednego tylko członka Komisji Rz[ądowej] Wyznań, ówczasowego referen- ta spraw religijnych /biskupa płockiego/ 15 . Prowadzono negocjacją w drodze dyplo- matycznej, a w skutku układów, wyszła bulla Ojca Ś[więte]go z d. 30 czerwca 1818 /aneks do raportu Komitetu Lit. L/ 16 W bulli tej Ojciec Ś[wię]ty wyraża: " że gdy po zaszłej zmianie rzeczy i klęskach wojen- nych, dobra do biskupstw, kapituł i seminariów przedtem należące, prawie całkiem zniszczone i dochody bardzo zmniejszone zostały; My Franciszkowi biskupowi /Mal- czewskiemu, później arcybiskupowi, Prymasowi/ dajemy moc, c aby tyle klasztorów, beneficjów c prostych /kanonii i prebend/ apostolską udzieloną sobie władzą d mógł suprymować i znieść, ile potrzeba będzie do dostatecznego uposażenia każdego d już egzystującego biskupiego stołu, tudzież każdej egzystującej już kapituły, i na do- pełnienie funduszu każdego seminarium, jak na e całkowite i dostatnie e uposażenie nowego biskupiego kościoła, kapituły i seminarium podlaskiego. " b Na marginesie dopisane: "opactw komandatoryjnych". c-c Słowa podkreślone. d-d Słowa podkreślone. e-e Słowa podkreślone. 13 Dekret z 6 (18) III 1817 r. i przebieg prac wyczerpująco omówiła A. barańSka, Między Warszawą, s. 225- -262; jego treść zob. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Centralne Władze Wyznaniowe Kró- lestwa Polskiego, nr 174, Akta tyczące się dekretów królewskich [dotyczących] duchowieństwa katolickiego. Ogólne, s. 5-14. 14 Stanisław Kostka Potocki. Do wykonania tej czynności oznacza bulla Delegatowi czas sześciomiesięczny, a do nieograniczonego upoważnienia jego, dołącza mocną groźbę na tych, którzy by się działaniu jego w czymkolwiek i pod jakim bądź pozorem, opierać ważyli. Gdy rozporządzenie Ojca Ś[więte]go nie dopuszczało zwłoki, delegat apostolski Mal- czewski, już Prymas i arcybiskup, przystępując do działania, podał w d. 22 Lutego 1819 do Komisji Rząd[owej] Wyznań obszerny raport 17 , w którym wystawiwszy ob- raz stanu i potrzeb duchowieństwa, i na zasadzie spisu funduszów duchownych, w r. 1816 przez biskupów z podań beneficjatów ułożonego, obliczywszy potrzebną na cel bullą wskazany sumę, wymienił instytuta które suprymować zamierzał. Co do czynności tyczących się instytutów i osób duchownych, jako w rzeczy do sa- mego tylko Delegata Apostolskiego należącej, nie wydała Komisja Rządowa żadne- go rozporządzenia. Lecz zważywszy, że uskutecznienie działań z supresji wyniknąć mających, a mianowicie zarządzenie majątkiem znieść się mogących instytutów, przechodzi sposoby Delegata i wcześnie obmyślone być powinno; uznała stosow- nym zapewnić mu pomoc i tym końcem przedstawiła namiestnikowi królewskiemu projekt do postanowienia w d. 3 kwietnia 1819 zapadłego /aneks Lit. N/ przez któ- re, /Jak ta Deputacja dopełniła włożonego na siebie obowiązku; objaśnienie Komitetu /aneks Lit. P/ wykazuje/ 18 . Z swojej strony Delegat Apostolski, dekretem z d. 17 Kwietnia 1819 /aneks do raportu Lit. M/ 19 na mocy udzielonej sobie władzy, i podług swojej znajomości rzeczy, zniósł instytuta duchowne, które za kwalifikujące się do supresji osądził. Wprawdzie w dniu, w którym rzeczony dekret podpisał, był już bliski zgonu. Lecz podpisy tak poważnych świadków i regenta kancelarii arcybiskupiej, o autentyczno- ści aktu wątpić nie dozwalają. Nie był zaś to chwilowo poddany Delegatowi projekt, którego nie mógł w słabości swojej ocenić ważności, /jak są niektórych osób domysły/ bo osnowa jego, zgadza się z planem podanym Komisji Rządow[ej] w d. 22 lutego tegoż samego roku, kiedy jeszcze był przy zupełnych silach fizycznych i umysłowych. Po śmierci Delegata Apostolskiego arcybiskupa Malczewskiego, następca jego arcy- biskup Hołowczyc, podobnież przez breve Ojca Ś[więte]go z d. 16 lutego r. 1820 20 17 Na temat raportu zob. A. barańSka, Między Warszawą, s. 444. 18 Tym aneksem mógł być Memoriał z 11 VIII 1820 r., zob. przyp. 8. 19 Okoliczności wydania dekretu supresyjnego omówiła ostatnio A. barańSka, Między Warszawą, s. 437- -461. 20 Brewe Piusa VII Compertum Est. upoważniony został do wykonania wspomnianej wyżej bulli, z oznaczeniem także sześciomiesięcznego przeciągu czasu do tej czynności f . Gdy zaś Ojciec Ś[wię]ty miał sobie sekretnie doniesione, jakoby zeszły Delegat prze- stąpił zakres woli bullą oznaczonej; przeto upoważniając nowego arcybiskupa do dalszego działania, polecił mu zarazem sprostowanie uchybień, jeżeli się jakich po- przednik jego dopuścił, zostawując jego mądrości i roztropności, naprawienie tego, w czym by się zboczenie okazało. Ponieważ supresja dekretem arcybiskupa Malczewskiego była już w zupełności wy- konana; przeto nowy Delegat arcybiskup działał już to pod względem duchownym, jako Delegat Apostolski, załatwiając sameż tylko szczegóły z tejże supresji wynikające, stosując się do poleceń Ojca Ś[więte]go; już też jako członek deputacji zarządzającej funduszami. A gdy taż Deputacja wkrótce uporządkowała swoje czynności, przeto dalsze jej działania, przeszły z porządku do Komisji Rząd[owej] Wyznań i O[świecenia] P[ublicznego] której także arcybiskup był członkiem, i tam się załatwiają przy dozorze Sekcji Duchownej 21 . Z powyższego wyjaśnienia okazuje się: że pierwszą myśl supresji podała wyżej wspomniona Deputacja w Radzie Stanu ustanowiona w r. 1816 i że myśl ta między innymi była przedmiotem negocjacji dyplomatycznej z Stolicą Apostolską; że sam papież przyjął tę myśl i wykonanie jej poruczył Delegatom swoim nadając im wła- dzę nieograniczoną działania; że jedynym celem supresji, było uzyskanie funduszów na g uposażenie wyższego świeckiego duchowieństwa g ; że co do samego aktu su- presji, Rząd nie wydał żadnego postanowienia; że tylko pod względem administracji dóbr i funduszów już suprymowanych, ustanowiona przez Rząd Deputacja z osób duchownych i świeckich trudniła się tym przedmiotem i dziś się trudni Komisja Rzą- d[owa] Wyznań i Ośw[iecenia] Publ[icznego] -Jakie zaś ważniejsze użycie jest fundu- szów suprymowanych, załączony tu etat na rok następny wykazuje h . Rzeczą jest naturalną, że naruszenie własności tylu instytutów, musiało dać powód do licznych zażaleń, które ustać nie mogą dopóki istnieć będą członki zniesionych Zgromadzeń. f Na marginesie dopisane: "aneks Lit. O". g-g Słowa podkreślone. h Na marginesie dopisane: "Etat". i-i Zdanie dopisane. 21 Deputacja Spraw Zniesionych Instytutów Duchownych została rozwiązana 29 V 1821 r. na wniosek ministra Stanisława Grabowskiego. Jej uprawnienia przejęła powołana przez niego 19 VI 1821 r. sekcja przy KRWRiOP. i Uważano zrazu, że Delegat Malczewski, większą liczbę zniósł instytutów, niżby wy- magała potrzeba otrzymania funduszu, obrachowanego przybliżonym sposobem, na uposażenie wyższego duchowieństwa i . Lecz kiedy bulla mieć chciała, ażeby było zniesionych tyle klasztorów, itd. ile będzie potrzeba na dostateczne uposażenie daw- niejszych i nowych biskupstw, kapituł, seminariów i uskutecznienie tego zostawiła Delegatom Apostolskim władzą i imieniem papieskim działających, bez wymienienia instytutów znieść się mających; a Komitet ustanowiony do wygotowania projektu uposażenia duchowieństwa, oprócz funduszów na wsparcie plebanów, wykazał jesz- cze potrzebę nowych funduszów, pomimo tego, że biskupi itd. płatni są ze Skarbu; jawnie się zatem pokazuje: że pod względem uzyskania przez supresją dostatecz- nych funduszów, nie tylko zakres bulli nie musiał być przestąpiony, ale nadto mniej wykonano niż ona zamierzała. Ilona czamańSka, Dokumenty klasztoru oo. Kamedułów z Pożajścia w Państwowym Archiwum Historycznym w Tbilisi. Katalog [Records from the monastery of Camaldolese fathers in Pożajście in the State Historical Archive in Tbilisi. Catalogue], Poznań:Instytut Historyczny Uniwersytet Wrocławski Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 2012, pp. 158, tables, illustrated VerOnika ČaPSká, ellinOr fOrSter, janine chriStina maeGraith and chriStine Schneider (eds), Between Revival and Uncertainty. Monastic and Secular Female Communities in Central Europe in the Long Eighteenth Century / Zwischen Aufbruch und Ungewissheit.Piotr PiętkOwSki Instytut Historyczny Uniwersytet Wrocławski Klösterliche und weltliche Frauengemeinschaften in Zentraluropa im "langen" 18. Jahrhundert, Opava: European Social Fund, Silesian University in Opava -Schle- sische Universität in Opava, 2012, ss. 340, ilustracje, bibliografia Publikacja jest efektem dwuletniej współpracy historyków z Czech, Polski, Austrii i Niemiec w zakresie badań nad żeńskim życiem religijnym w Europie Środkowej w dobie nowożytnej, a konkretnie w "długim wieku XVIII", którym to terminem historiografia brytyjska określa prze- ważnie okres od "chwalebnej rewolucji" (Glorious revolution) w 1688 r. do bitwy pod Waterloo w 1815 r. Jej edycję poprzedziły dwa spotkania robocze -panel dyskusyjny zorganizowany w lipcu 2011 r. w Grazu na temat Female Religious Life in East-Central Europe in the Long Eighteenth Century oraz warsztaty naukowe przeprowadzone w kwietniu 2012 r. w Opawie pod hasłem Piety and Fluidity of the Boundaries between Convent and World. W problematykę tomu, gromadzącego 11 artykułów (dziewięć w języku niemieckim i dwa w języku angielskim), wprowadza tekst autorstwa Veroniki Čapskiej pt. Between Revival and Religious Life in Central Europe in the Long Eighteenth Century, w którym autorka przedstawi- ła charakterystyczne cechy żeńskiego krajobrazu monastycznego w Europie Środkowej na podstawie przykładów z terenu Śląska, Czech i Węgier. Pozostałe 10 artykułów zgrupowano w ramach trzech działów tematycznych. W pierwszym z nich, podejmującym zagadnienie ist- nienia i egzekwowania klauzury w zgromadzeniach klauzurowych, opublikowano trzy studia: J. Zdichynec, "Quia sic fert consuetudo?" Die Klausur in den Zisterzienserinnenklöstern der Frühen Neuzeit: Vorschriften, Wahrnehmung und Praxis, J. Ch. Maegraith, Klosterapotheken und ländli- che Armenfürsorge am Beispiel südwestdeutscher Frauenklöster, O. M. Przybyłowicz, Stabilisation and Continuity. The Nunnery of the Order of St. Clare in Stary Sącz from the Visitation of Cardinal Jerzy Radziwiłł (1599) to the Reformation of Bishop Kajetan Sołtyk (1763). Dział drugi, dotyczący ingerencji państwa w życie żeńskich klasztorów i świeckich domów religijnych, reprezentują trzy artykuły analizujące tę problematykę na przykładzie zgromadzeń funkcjonujących na zie- miach monarchii habsburskiej pod rządami cesarza Józefa II, mianowicie: Ch. Schneider, Die Auswirkungen der josephinischen Klosteraufhebungen auf den Wiener Ursulinenkonvent, E. For- ster, Die Aufhebung der Tiroler Damenstifte am Ende des 18. Jahrhunderts im Kontext des verän- derten Umgangs mit Adelsprivilegien, Ch. Tropper, Die Entwicklung des Konventes des Benedik- tinerinnenstiftes St. Georgen am Längsee im 18. Jahrhundert. Na ostatni z działów, zatytułowany Self-assurance / Selbstvergewisserung, składają się z kolei cztery szkice: I. Facchinelli, "Von Mo- tiven und Bewögnus Ursachen zu Erbauung eines Closters". Von der Gründung zur Abteierhebung von Kloster Säben 1686-1699, Ch. M. Gigler, "[…] miteinander in geistlichen Ordensüebungen, dan Unterrichtung der unschuldigen Mägdlein und Verferttigung der Kürchen Arbeithen gottseelig zu leben […]". Die Entstehung und innere Organisation der Kongregation der Halleiner Schwestern- Franziskanerinnen im 18. Jahrhundert, S. Benz, Geschichtsschreibung der Frauenklöster Zentral- europas im 18. Jahrhundert, T. Schröder, Zwischen Chorgesang und Kartenspiel -Lebensführung und Herrschaftspraxis in Kloster und Stift. Jan kSiążka, Tadeusz Olejnik (eds), 400-lecie klasztoru sióstr bernardynek na ziemi wieluńskiej [400 Years of the Monastery of the Bernardine Sisters in Wieluń], Wieluń: Wieluńska Biblioteka Regionalna, 2013, pp. 268, illustratedPiotr PiętkOwSki Instytut Historyczny Uniwersytet Wrocławski Inwentarz rękopisów Archiwum Kapituły Kolegiackiej i Katedralnej w Sandomierzu XIII-XX wieku [Inventory of manuscripts from the Archive of the Collegiate and Cathedral Chapter in Sandomierz from 13 th -20 th centuries], ed. Feliks kiryk, Sandomierz: Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu, 2010, pp. 418 It is the first catalogue of manuscripts kept at the Archive of the Collegiate and Cathedral Chap- ter in Sandomierz, a separate section of the Diocesan Archive, which in turn constitutes a part of the Diocesan Library in Sandomierz. It comprises 950 units dating from 13 th -20 th centuries. It is organised according to subject areas: 1. Mediaeval parchment and paper manuscript co- dices; 2. Records of the Collegiate Chapter from 16 th -18 th century; 3. Records of the Cathedral Chapter from 17 th -20 th century; 4. Other. The descriptions are composed of: 1. number; 2. date; 3. title; 4. regest (short description); 5. information on previous forms of availability. The catalogue is supplemented by indices: of persons, geographical names, and a subject index. Piotr PiętkOwSki Instytut Historyczny Uniwersytet Wrocławski ks. Janusz królikOwSkiWydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Marian małecki, Z Ziemi Świętej do Polski. Dzieje Zakonu Bożogrobców -From Holy Land to Poland. The History of the Order of the Holy Sepulchre, Warszawa-Katowice: Zakon Rycerski Świętego Grobu Bożego w Jerozolimie - Zwierzchnictwo w Polsce 2013, ss. 159, il. Nieruchomości miasta Krakowa w czasach Sejmu Czteroletniego. Opis z 1792 roku [Immovable Property of the City of Kraków during the Four-Year Sejm. Fr. Mirosław nOwak, Kaplica błogosławionego Czesława we Wrocławiu [The Chapel of Blessed Ceslaus in Wrocław], Warszawa: Wydawnictwo SióstrThe documents have been organised chronologically. The catalogue description includes: 1. number; 2. date and place of issue; 3. regest (short descrip- tion); 4. information on the issuers' and the office staff's signatures of authenticity; 5. external description, including: the description of the seal, marginal and dorsal notes, bookplates. The edition is supplemented with an index of persons, institutions, associations, foundations, and congregations, as well as an index of geographical names and the concordance of catalogue numbers. Piotr PiętkOwSki Instytut Historyczny Uniwersytet Wrocławski A Description from 1792], edited by Kamila Follprecht, Kraków: State Archives, 2007, pp. 174, 50 illustrations The text of the manuscript entitled A Collection of Descriptions of the Property of the City of Kra- ków in 1792 from the files of the bookseller Ambroży Grabowski (1782-1868) was published by the State Archives to commemorate the 750 th anniversary of the granting of Magdeburg Rights to Kraków. The manuscript contains an inventory of property owned by the city in 1792. It includes descriptions of numerous buildings which have not survived to this day (e.g. the City Hall with the guardhouse, the Great Weigh House, the Small Weigh House, the Holy Spirit Hospital). Patrycja ziOmek Office of Project, Wrocław Wydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie aBBé de rancé, Vie et mort des moines de la Trappe, édition établie, présentéePatrycja ziOmek Office of Project, Wrocław Sabina PaVOne, I gesuiti dalle origini alla soppressione 1540-1773, Bari: Editori Laterza, 2009 2 , ss. 168 (wyd. 1: 2004; wyd. w języku hiszpańskim: Los Jesuitas desde los oríge- nes hasta la supresión, Buenos Aires: Libros de la Araucaria, 2007) S. Pavone od kilkunastu lat zajmuje się badaniami dziejów nowożytnych, szczególnie wie- le uwagi poświęcając w ramach tych badań dziejom jezuitów. Prezentowana praca stanowi syntetyczną prezentację dziejów zakonu jezuitów w pierwszym okresie jego istnienia, tzn. od powstania do kasaty w 1773 r. Mimo syntetycznego charakteru publikacja proponuje bardzo integralny opis dziejów jezuitów, ukazujący zarówno charakter zakonu, jak i jego specyfikę, która ujawniała się w poszczególnych okresach i w odniesieniu do pojawiających się wyzwań. Cechą charakterystyczną zaproponowanej syntezy jest zwracanie uwagi na charakter działań podejmowanych przez jezuitów i ich ducha, stanowiące próbę wyjaśnienia powodzenia za- konu i skuteczności podejmowanej przez niego wszechstronnej działalności. Autorka podjęła także próbę wyjaśnienia trudności, jakie napotykali jezuici w swojej działalności i które w koń- cu doprowadziły do ich kasaty. Janusz królikOwSki et annotée par Jean-Maurice de mOntremy (Le Temps Retroué), Paris: Mercure de France, 2012, ss. 294 Opat Armand-Jean Le Bouthillier de Rancé zachował się w pamięci potomnych przede wszyst- kim jako reformator klasztoru la Trappe. Założenia wprowadzanej reformy zapisał w licznych pismach, którymi wniósł znaczny wkład także do teologii monastycyzmu. Wśród jego prac znajduje się również osobne dzieło, które składa się z 13 spisanych przez niego relacji o śmierci mnichów z Trappe z lat 1674-1699. Dzieło cieszyło dużą popularnością -Rancé publikował je czterokrotnie, stopniowo poszerzając o nowe relacje ( z lat 1678, 1683, 1691, 1699). Prezento- wana publikacja stanowi przedruk ostatniego wydania. Każda relacja o śmierci mnicha zawiera zwięzły opis jego życia, zwłaszcza ocenę życia w klasz- torze, a na tym tle przygotowanie się do śmierci i samą śmierć. W zamierzeniu autora miał to być przewodnik duchowy dla mnichów w jego wspólnocie, szczególnie jeśli chodzi o przygo- towanie do śmierci, stanowiące ważny element duchowości monastycznej. Można powiedzieć, że dzieło wpisuje się w ciąg popularnych kiedyś pism duchowych mówiących o przygotowa- niu do śmierci (de arte moriendi). Na podstawie zebranych relacji możemy przede wszystkim poznać wiele konkretnych zagadnień dotyczących życia wspólnoty w Trappe w pierwszym okresie jej istnienia, które stało się potem punktem odniesienia dla trapistów. Poznajemy po- nadto ważne wątki duchowości proponowanej przez działającego w tym klasztorze Rancégo. Z tych powodów prezentowane dzieło stanowi niezastąpione źródło do poznania ważnego nurtu monastycznego w Kościele. ks. Janusz królikOwSki Wydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Anna Maria raPetti, Monachesimo medievale. Uomini, donne e istituzioni, Venezia: Marsilio Editori Porziuncola, 2005, ss. 172 Wydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Dariusz wadOwicki, Mit w społeczeństwie i kulturze [Myth in the society and culture]Prezentowany tom zawiera następujące opracowania: A. Sarco, L'Archivio storico della Peniten- zieria Apostolica. Origini, evoluzione, consistenza; S. Pagano, Formulari di suppliche e di lettere della Penitenzieria Apostolica anteriori al secolo XV; L. Schmugge, Le suppliche nell'archivio della Penitenzieria Apostolica e le fonti "in partibus"; K. Salonen, L'attività della Penitenzieria Apostolica durante il Pontificato di Pio II (1458-1464); A. Esch, I registri della Penitenzieria Apostolica come fonte della storia sociale ed economica del XV secolo; M. Raffaeli, Archivi ecclesistici e ricerca stori- ca. L'esempio della Penitenzieria Apostolica; A. Pagano, Acta Cardinalium Poenitentiariorum Maio- rum seu Acta Sacrae Paenitentiariae; G. Caberletti, Il fondo dei matrimoniali e sua rilevanza per la ricerca storica; F. Lovison, La serie dei Penitenzieri Minori tra XVI e XIX secolo; R. Regoli, I fondi della Penitenzieria Apostolica relativi all'occupazione francese di Roma. ks. Janusz królikOwSki Wydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie André Vauchéz, Francesco d'Assisi e gli Ordini mendicanti, Assisi: Edizioni Porziuncola, 2005, ss. 325 Francuski mediewista A. Vauchéz, chociaż -jak sam zaznacza we wstępie -nie należy do histo- ryków "franciszkujących", w kolejnej publikacji zebrał pokaźną liczbę swoich studiów poświę- conych właśnie franciszkanizmowi. Zostały one podzielone na trzy bardzo spójne pod wzglę- dem tematycznym grupy: pierwsza dotyczy samego św. Franciszka z Asyżu, druga poświęcona jest zakonom mendykanckim w okresie od ich powstania do XV w., a trzecia ma charakter hagiograficzny. W studiach grupy pierwszej A. Vauchéz omawia kwestię specyfiki odnowy duchowej zapro- ponowanej przez świętego z Asyżu i charakter jego pism, zwracając uwagę na ich nastawienie antyheretyckie. Stara się wydobyć obraz młodości św. Franciszka, jaki wyłania się z żywotów napisanych przez Tomasza z Celano. Dwa studia dotyczą stygmatów św. Franciszka. Zamyka ją tekst poświęcony "snom" papieża Innocentego III, które głęboko wpisały się w żywot i misję św. Franciszka, stanowiąc stały element uzasadnień jego wiarygodności eklezjalnej. Druga grupa studiów ma charakter głównie socjologiczny. Autor omawia wpływ dominika- nów i franciszkanów na życie społeczne, szczególnie miejskie, w Italii i Francji, a także na samo papiestwo. Trzecia grupa tekstów, o charakterze hagiograficznym, poświęcona jest następującym posta- ciom: św. Małgorzacie z Cortony, św. Eleazarowi z Sabran, Delfinie z Signe, żonie św. Eleazara (kwestia jej procesu kanonizacyjnego), Joannie Marii de Maillé, św. Kolecie, św. Katarzynie Vi- gri, św. Franciszkowi z Paoli. Zamyka ją artykuł, którego bohaterem jest Paul Sabathier (1858- -1928), autor głośnej biografii św. Franciszka. Tomem tym A. Vauchéz wpisuje się w krąg wpływowych badaczy franciszkanizmu, a jego pra- ca powinna być uwzględniana w studiach poświęconych temu nurtowi życia zakonnego w Kościele. ks. Janusz królikOwSki (Tożsamość Osób, Zbiorowości i Instytucji, 9), Lublin: Wydawnictwo KUL, 2013, pp. 253 Patrycja ziOmekziOmekOffice of Project, Wrocław w. zawitkOwSka, w. P. wlaźlak (eds), Archiwa i kancelarie w służbie Kościoła i nauki [Archives and offices in the service of the Church and science], Rzeszów:Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2012, pp. 144, ilustrated niaturzysty okresu schyłkowego malarstwa książkowego, poświęcone zostały trzy artykuły. M. Zdanek i M. Starzyński ukazali zarys dziejów opactwa w czasach artystycznej działalności Sa- mostrzelnika, Barbara Miodońska scharakteryzowała jego twórczość malarską, a M. Starzyński omówił rolę i funkcje herbów w miniaturach jego autorstwa. Znajdziemy tu poza tym cha- rakterystykę duchowości cysterskiej (o. Iwo Kołodziejczyk OCist), pierwszą część opracowania rezultatów prac konserwatorskich prowadzonych w krużgankach klasztoru w Mogile w latach 2006-2007 (T. Węcławowicz) oraz opracowanie średniowiecznej genezy kompozycji krajobra- zowej w opactwie w Rudach (o. Dariusz Tabor CR). Tom II, za 2008 rok, jako jedyny składa się z dwóch części. Część 1, zatytułowana Aeldred z Rievaulx -myśl i czasy (pod redakcją M. Starzyńskiego, ss. 195) w całości poświęcono myśli i biografii jednego z ojców duchowości cysterskiej, angielskiego mnicha Aelreda z Rielvaux, którego 900-tna rocznica urodzin przypadła w 2007 r. Wszystkie prace zostały opublikowane w polskiej i obcojęzycznej (angielskiej, włoskiej lub czeskiej) wersji językowej. David H. Wil- liams przedstawił rozwój fundacji cysterskich w Anglii w latach 1143-1167, B. Kwiatkowska -Kopka -przypadającą na okres piastowania tu przez Aelreda godności opackiej przebudową opactwa Rielvaux, a o. Bernard A. Grenz OCist opublikował w polskim tłumaczeniu i opatrzył komentarzem list św. Bernarda z Clairvaux do Aelreda z Rievaulx, polecający mu napisanie jego największego dzieła -Zwierciadła miłości. Większość prac poświęcona jest myśli Aelre- da: teologii przyjaźni, uznanej za "hermeneutyczny klucz" do jego dzieł (o. Wincenty W. Polek OCist), teorii trzech szabatów -ikon odpoczynku, jako formie życia duchowego (Domenico Pezzini), porządkowi natury rozumianemu jako wieczny odpoczynek wszystkich bytów (o. Ry- szard Groń OCist), a także Aelredowi jako wychowawcy mnichów, pomagającemu im odnaleźć w klasztorze własne doświadczenie duchowe (o. Alexius Vandrovec OSB). Poza tym Andrzej M. Wyrwa omówił ideę i przebieg szlaku cysterskiego na ziemiach polskich. Część 2, zatytułowana Błogosławiony Wincenty Kadłubek. W 800-lecie sakry biskupiej (pod re- dakcją M. Starzyńskiego i M. Zdanka, ss. 332) stanowi pokłosie konferencji zorganizowanej 3 XI 2008 r. w opactwie w Mogile z okazji 800-lecia papieskiej konfirmacji wyboru mistrza Wincentego Kadłubka na biskupa krakowskiego. Rozpoczynają go, opublikowane po polsku i angielsku, obszerne wprowadzenie autorstwa o. P. Chojnackiego i M. Starzyńskiego oraz opracowane przez M. Zdanka kalendarium życia i kultu Kadłubka. Jerzy Wyrozumski zajął się wpływem intelektualnego odrodzenia wieku XII na działalność mistrza Wincentego. Artur Lis zestawił i omówił trzynaście dokumentów, których wystawienie wiązane było z działalnością Wincentego Kadłubka w kancelarii książęcej oraz jako biskupa krakowskiego. Marek D. Kowal- ski przedstawił relacje biskupa Wincentego Kadłubka z krakowską kapitułą katedralną, skupia- jąc się na krytyce informacji o przekazaniu przez niego na jej rzecz dziesięcin z kilkunastu wsi położonych koło Czchowa. Następna grupa artykułów ogniskuje się wokół Kroniki polskiej mistrza Wincentego Kadłub- ka: jej konstrukcji (Edward Skibiński; Zenon Kałuża), kwestii wykorzystania przez niego dzieł Wilhelma z Conches i Bernarda z Clairvaux (Z. Kałuża) oraz Annales Regni Polonorum deperditi (Maciej Mikuła), pamięci i tradycji o Kadłubku w dziejopisarstwie polskim XIII-XV w. (Wojciech Drelicharz) oraz renesansu jego Kroniki w XV w. (Marian Zwiercan). Najwięcej prac koncentruje się na zagadnieniu kultu błogosławionego Wincentego Kadłubka: jego miejsca w staropolskiej hagiografii (Roman M. Zawadzki) i kaznodziejstwie (ks. Kazimierz Panuś); jego ikonografii (Krzysztof J. Czyżewski, Marek Walczak), aktom procesu kanonicznego z lat 1687-1691 (M. Zdanek), form kultu w katedrze na Wawelu (ks. J. Urban), starań arcybiskupa Karola Wojtyły o kanonizację mistrza Wincentego (ks. Grzegorz Ryś) oraz możliwość jego kano- nizacji w świetle obecnych procedur (ks. Henryk Misztal). W tomie III, za 2009 rok (pod redakcją M. Starzyńskiego, ss. 140) opublikowano artykuł nt. roli cystersów w kształtowaniu tożsamości Europy (A. M. Wyrwa) oraz sporządzony na podstawie wykazów i ksiąg święceń arcybiskupów gnieźnieńskich spis mnichów cysterskich, którzy w la- tach 1482-1493, 1563-1581, 1585-1603, 1720-1731 i 1732-1737 przyjęli święcenia kapłańskie (Krzysztof Kaczmarek). Poza tym czytelnik znajdzie tu drugą (pierwsza w t. 1) część opracowania rezultatów prac konserwatorskich prowadzonych w krużgankach klasztoru w Mogile w latach 2006-2007, które weryfikują dotychczasowe ustalenia o chronologii poszczególnych etapów budowy kościoła i klasztoru w Mogile (T. Węcławowicz), krótki komunikat nt . XX-wiecznych witraży w kościele i klasztorze w Mogile (Grażyna Fijałkowska) oraz krótkie przypomnienie sylwetki trzeciego opata Cîteaux, św. Stefana Hardinga (1059-1134) z aneksem zawierającym tłumaczenie jego trzech dzieł: Monitum do Biblii św. Stefana, datowane na 1109 r., List o zacho- waniu mnichów, datowany na lata 1108-1113 oraz List do mnichów z Sherborne, datowany na lata 1122-1133 (o. Ignacy Rogusz OCist). Tom IV za rok 2010 (pod redakcją M. Starzyńskiego, ss. 195) otwiera opublikowana po polsku i angielsku pierwsza część pracy Alexandry Gajewski poświęconej Innemu spojrzeniu na archi- tekturę cysterską, poświęconą Idei architektury cysterskiej jako zwierciadłu czasu. Kolejną część tomu zajmuje trzech prac stanowiących pokłosie międzynarodowej konferencji Rezydencje opackie w klasztorach cysterskich -problematyka badawcza i konserwatorska, która odbyła się 20 IX 2008 r. w opactwie cysterskim w Jędrzejowie. Znajdziemy tu opracowania poświęcone Cysterskim domom opackim w średniowiecznej Brytanii (D. H. Williams, po polsku i angielsku) oraz stanowi badań nad domami opackimi w klasztorach cysterskich w Małopolsce (M. Zdanek) i dotyczącym ich zagadnieniom architektoniczno-konserwatorskim (B. Kwiatkowska-Kopka). Dział Rozpraw i artykułów kończą dwie prace: Młyny zbożowe i przemysłowe w dobrach cyster- sów z Oliwy do początku XVII w. (Rafał Kubicki) oraz przygotowane przez M. Starzyńskiego przy współpracy plastyka, Barbary Widłak, opracowanie heraldyczno-historyczne Herbów i pieczęci opactwa i opata klasztoru mogilskiego. W dziale Prace drobne i materiały znajdziemy opracowa- nie odkrytymi w latach 80. XX w. Witraży z małego wirydarza przy domu opata w klasztorze pocysterskim w Kołbaczu (Roman Kamiński) oraz sprawozdanie z odbudowy pocysterskiego zespołu klasztorno-pałacowego w Rudach w latach 1998-2010 (ks. Jan Rosiek). Tom V, za rok 2011 (ss. 124 + 40) poświęcony jest w całości publikacji materiałów z dwóch se- minariów poświęconych sztuce i kulturze zakonu cysterskiego zorganizowanych w klasztorze mogilskim w latach 2010 i 2011. Oprócz prezentacji źródeł i głównych aspektów duchowości cysterskiej (Ignacy Rogusz), znajdziemy tu prace poświęcone metodyce interpretacji architek- tury sakralnej (T. Węcławowicz), miejscu wizerunków NMP na w Mater Misericordiae i Lactatio santi Bernardi w średniowiecznej duchowości i sztuce cysterskiej (Anna M. Migdał), wybranym dekoracjom malarskiim z rudzkiego kodeksu BUWr I F 149: Moralia in Iob Sancti Gregorii Magni (D. Tabor), stanowi badań nad nieistniejącym skrzydłem północnym klasztoru w Koprzywnicy (B. Kopka-Kwiatkowska), badaniom archeologiczno-architektonicznym prowadzonym w opac- twie Sedlec koło Kutnej Hory (Aleš Pospíšil), dziejom (w tym architeturze i wyposażeniu ar- tystycznemu) oraz pokasacyjnym losom opactw w Olizarowym Stawie i Wistyczach (Marcin Zgliński), interpretacji symboliki architektury cysterskiego kościoła pw. Matki Boskiej Często- chowskiej w Nowej Hucie (Józef S. Wroński). Ostatni tom, VI, za lata 2012-2013, pt. In orbe sol, lux et sidera. Studia z dziejów Zakonu Cyster- skiego dedykowane Davidovi H. Williamsowi w osiemdziesiątą rocznicę urodzin (pod redakcją M. Starzyńskiego, M. Zdanka, ss. 253), został dedykowany, z okazji osiemdziesiątych urodzin, D. H. Williamsowi, anglikańskiemu duchownemu a jednocześnie jednemu z najwybitniejszych współczesnych znawców cystersów; który w latach 1995-1995 pełnił posługę duszpasterską w Polsce. Otwiera go Editoriale (o. Marek P. Chojnacki OCist, M. Starzyński, M. Zdanek), prezen- tujące tom i wyjaśniającego, dlaczego jest on ostatnim wydanym tomem tego czasopisma. Po nim następuje prezentacja sylwetki Jubilata (B. Kwiatkowska-Konopka) oraz bibliografia jego prac za lata 1963-2012 (M. Starzyński). W dziale Artykuły i rozprawy znajdziemy analizę traktatu św. Bernarda z Clairvaux Ad milites templi. De laude nova militiae jako przewodnika po Ziemi Świętej (Agnieszka Maciąg), kwestię odnowy liturgii sakramentalnej w Katechizmie autorstwa Marcina Białobrzeskiego, opata mogilskiego w latach 1559-1586 (Mateusz Kawa), charaktery- stykę nauczania na temat Eucharystii w tworzonych zapewne na potrzeby mniszek trzebnickich dziełach XVII-wiecznego cystersa, Kaspra z Przemętu (Dominika Krupińska), edycję i tłumacze- nie oraz prezentację XVII-wiecznego Epitafium enigmatycznego o mistrzu Wincentym Kadłubuk (Anna Ledzińska, M. Zdanek). Justyna Ziomek scharakteryzowała XIV-wieczne polichromie w kaplicy św. Jakuba Większego w opactwie cystersów w Lądzie, a Jadwiga Odrobina omówiła znajdujący się aktualnie w opactwie mogilskim gotycki tryptyk pochodzący z kościoła para- fialnego pw. NMP i św. Andrzeja ze Szczodrowa, który prawdopodobnie pierwotnie znajdował się w kościele parafialnym w Sycowie. Andrzej M. Wyrwa omówił srebrną tabliczkę wotywną dedykowaną trzeciemu opatowi Cîteaux -Stefanowi Hardingowi, odnalezioną w kościele św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim, jako przykład kultu tego świętego na ziemiach polskich. W dziale Prace drobne i materiały Anna Bojęś-Białasik i Jacek Czechowicz uzupełnili ustalenia B. Kwiatkowskiej Kopki i M. Zdanka dotyczące domu opackiego w Mogile (t. IV). B. Kwiatkowska -Kopka na podstawie własnych badań prowadzonych w klasztorze jędrzejowskim polemizuje z tezą Roberta Kunkla, że budowa klasztorów cysterskich mogła być realizowana bez wcześniej- szego projektu. Z kolei Magdalena Kadziszewska polemizuje z Piotrem Pokorą w kwestii datacji dwóch pieczęci opata Wągrowca, Adama Rzewuskiego, oraz publikuje wystawiony przez niego dokument z 29 III 1763 r., zachowany w transumpcie z 1778 r. Paweł Stróżyk opublikował tabli- ce z nowożytnymi pieczęciami opatów wielkopolskich klasztorów cysterskich, jako uzupełnie- nie do swojego opublikowanego w 2011 r. artykułu (w: W. Drelicharz, Z. Piech (red.), Pieczęcie herbowe -herby na pieczęciach, s. 191-215) oraz część trzecią opracowania pieczęci opactwa w Łeknie-Wągrowcu (cz. I i Ii opublikowane w "Studiach i Materiałach do Dziejów Pałuk", t. 4 i 6). Mateusz Wyżga przedstawił świadectwa działalności duszpasterskiej cystersów mogilskich wśród okolicznej ludności w księgach metrykalnych parafii Raciborowice z XVII i XVIII w. Niestety, tom VI, za lata 2012-2013, jest ostatnim tomem czasopisma. Redakcja podjęła decy- zję o przekształceniu periodyku w serię wydawniczą pod tytułem "Cistercium Mater Nostra. Studia et documenta", w ramach której będą ukazywać się monografie, wydawnictwa źródło- we, tematyczne zbiory artykułów i materiały pokonferencyjne. Zapowiedziany pierwszy tom będzie obejmował wybrane prace zebrane o. Augustyna Ciesielskiego OCist. 1 http://centrumjp2.pl/nauka/konferencje/konferencja-memory-culture-and-religion/idea-i-zaproszenie/ (dostęp: 18 XI 2013 r.).2 http://www.kasaty.pl/projekt/ (dostęp: 18 XI 2013 r.). Annamaria Orla-Bukowska. The Intensification of Religious Symbols in a Postsecular World: The Role of the Christian Cross for Jewish Memory and Culture (abstrakt). Dostępny ONLINE: http://centrumjp2.pl/nauka/ konferencje/konferencja-memory-culture-and-religion/abstracts-2/.lic Discourse in Present Day Poland), rolę religii w tożsamości narodowej postsowieckiej Rosji (Victoria Dunaeva, Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego, Warszawa) czy strategie odrzucania globalizacji przez kulturę i religię w Arabii Saudyjskiej (Anna Odrowąż-Coates, Akademia Pedagogiki Specjalnej, Warszawa). Sprawozdanie 5 z przebiegu konferencji ukazuje się na łamach "Hereditas Monasteriorum" również dlatego, że do udziału w niej zakwalifikował się referat dra Marcina Jewdokimowa (członka Projektu) pt. The Monastic Legacy in the View of Michel Foucault's Work, w którym autor wskazuje obecność dziedzictwa klasztorów w nowoczesnej konstytucji w ujęciu organizacji społecznej. Niestety z powodów niezależnych od siebie referent nie mógł wziąć udziału w wydarzeniu.3 Ibidem. 4 Witold Guca Instytut Historyczny Uniwersytet Jana Kochanowskiego Konferencja Interdyscyplinarnego Zespołu do Badań Dziedzictwa Kulturowego Świętego Krzyża Debaty świętokrzyskie I, Kielce-Święty Krzyż, 24-25 V 2013 r.* W dniach 24-25 V 2013 r. odbyła się interdyscyplinarna konferencja naukowa zatytułowana Debaty świętokrzyskie I. Spotkanie to zostało zorganizowane przez Interdyscyplinarny Zespół do Badań Dziedzictwa Kulturowego Świętego Krzyża, działający pod egidą Wydziału Humani- stycznego Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach przy współpracy z Muzeum Naro- dowym w Kielcach, Biblioteką Uniwersytecką UJK, Wojewódzką Biblioteką Publiczną im. Witol- da Gombrowicza w Kielcach, Klasztorem Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej na Świętym Krzyżu, Stowarzyszeniem "Per Crucem" oraz Biurem Turystycznym "Busferie" S. J. z Kielc. W jego organizacji pomogli też liczni sponsorzy. Obrady w pierwszym dniu konferencji odbywały się w sali portretowej Pałacu Biskupów Kra- kowskich w Kielcach. Otworzył je Robert Kotowski, dyrektor Muzeum Narodowego, który po- witał zgromadzonych gości i prelegentów. Następnie głos zabrał Janusz Detka, dziekan Uni- wersytetu Jana Kochanowskiego, który zarysował dzieje powstania oraz założenia badawcze Interdyscyplinarnego Zespołu do Badań Dziedzictwa Kulturowego Świętego Krzyża. Tematykę tę kontynuowali występujący po nim organizatorzy konferencji: przewodniczący Krzysztof Bracha oraz sekretarz komitetu organizacyjnego Marzena Marczewska. Część roboczą rozpoczął Krzysztof Bracha (Dziedzictwo duchowe opactwa świętokrzyskiego w średniowieczu. Stan i potrzeby badawcze), skupiając się na omówieniu wybranych zachowa- nych tekstów istotnych dla poznania duchowości oraz klimatu intelektualnego i pastoralnego w konwencie świętokrzyskim; szczególną uwagę poświęcił kolekcji kazań mnicha Mikołaja Włoskiego. Marek Derwich omówił główne idee i cele kierowanego przez siebie projektu ba- dawczego Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospo- litej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja, przedstawiając wynikające z nich postulaty badań nad dziejami opactwa świętokrzyskiego. Tomisław Giergiel (Problem "kasztelanii świętokrzyskich") swoje wystąpienie poświęcił kasztelaniom w Kielcach, Łagowie i Tarczku. Jan Wroniszewski (Ród Powałów w ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Przyczynek do genealogii Wojsława, współfundatora opactwa świętokrzyskiego) przedstawił sylwetkę ko- mesa Wojsława. Eligia Gąssowska (Centrum kultowe Wiślan w Górach Świętokrzyskich) omówiła wyniki prac archeologicznych prowadzonych na Górze Dobrzeszowskiej, w Gródku Leśnym, w Zamczysku koło Widełek oraz nad tzw. kamieniem z Kontrewersu z rytem naskalnym (przed- stawiającym według niej Welesa), a także na szczycie Łyśca. Podsumowując, stwierdziła, że Góry Świętokrzyskie mogły stanowić centrum kultowe Wiślan. W dyskusji M. Derwich zapro- testował przeciw popularyzowaniu tak daleko idących hipotez bez równoczesnej naukowej publikacji materiałów, na których zostały one oparte. Po przerwie Tadeusz M. Trajdos (Kult Męki Pańskiej za panowania Władysława Jagiełły w diecezji przemyskiej) skonstatował niewielką intensywność tego kultu w okresie panowania Jagiełły. Marta Samek (Margaritae in corona. Kilka uwag o artystycznym dziedzictwie regionu Świętego Krzyża) scharakteryzowała dziedzictwo architektoniczne i artystyczne ziemi świętokrzyskiej, w tym przede wszystkim opactwa na Świętym Krzyżu Jacek Pielas (Hieronim Michał Komornicki ( † 1689) -aktywista sejmikowy, opat łysogórski) ukazał Hieronima Michała Komornickiego jako wojskowego, następnie reprezentanta interesów szlachty sandomierskiej, a u schyłku życia opata komendatoryjnego świętokrzyskiego. Podkreślił jego zasługi w uzyskaniu potwierdze- nia przywilejów opactwa przez króla Jana III Sobieskiego oraz wkład włożony w przygotowa- nie gruntu do powstania polskiej kongregacji benedyktyńskiej. Małgorzata Krzysztofik (Zbiór starodruków aktualnie przechowywanych w bibliotece na Św. Krzyżu) omówiła tę niewielką ko- lekcję książek, podkreślając, że brak w niej druków pochodzących ze skasowanego w 1819 r. opactwa świętokrzyskiego. Piotr Rosiński (Zabytkowe organy w kościele pw. Trójcy Świętej na Św. Krzyżu) zaprezentował próbę rekonstrukcji wyglądu organów, które w ufundował w koście- le klasztornym na Świętym Krzyżu Władysław Jagiełło, opierając ją miniaturach z Pontyfikału Erazma Ciołka (około 1510 r.) oraz zachowanych XIV-wiecznych organach ze Szwajcarii i XVI -wiecznych z Nowego Korczyna. Pierwszy dzień konferencji zakończył pokaz filmu prezentującego fragment Spektaklu słow- no-muzycznego Kazania świętokrzyskie, koncertu opartego na tekście Kazań świętokrzyskich, kompozycji i wykonania Józefa Skrzeka oraz towarzyszących mu muzyków: Apostolisa Anthi- mosa, Marka Piekarczyka, Włodzimierza Kiniorskiego, Marcina Brykczyńskiego i chóru Oktoich. Koncert odbył się w kościele na Świętym Krzyżu 22 IX 2012 r. Obrady drugiego dnia konferencji prowadzono w sali biblioteki klasztoru oblatów na Świętym Krzyżu. Poprzedziły je jednak prowadzone przez Czesława Hadamika oględziny prowadzonych przez niego na obszarze klasztoru prac archeologicznych oraz omówienie (i pokazanie) ich wstępnych wyników 1 . Właściwą część obrad otworzył superior klasztoru, o. Zygfryd Wiecha OMI, który m.in. krótko nakreślił plany przywrócenia opactwu łysogórskiemu dawnego blasku, jako centralnemu ośrodkowi religijnemu, kulturalnemu i turystycznemu. Jerzy Z. Pająk (Manifestacje patriotyczne na Św. Krzyżu w XIX w.) przedstawił patriotyczne ma- nifestacje odbywające się w Guberni Radomskiej przed powstaniem styczniowym. Kulmina- cyjnym wydarzeniem była wielka uroczystość z okazji odpustu w dniu 14 września (święto Znalezienia Świętego Krzyża) 1861 r., podczas której na szczyt Łyśca przybyło około 30 tys. osób. Religijne spotkanie zmieniło swój charakter, gdy w trakcie uroczystości pielgrzymi uczcili pamięć poległych powstańców z 1831 r. i usypali symboliczny kopiec uwieńczony krzyżem we wschodniej części polany znajdującej się przed murami klasztoru oraz odśpiewali Boże, coś Polskę. Cezary Jastrzębski (Początki turystyki na Świętym Krzyżu) omówił najstarsze opisy krajo- znawcze poświęcone Świętemu Krzyżowi. Jerzy Szczepański (Górnictwo i hutnictwo w dobrach benedyktynów ze Św. Krzyża) zarysował dzieje Staropolskiego Okręgu Przemysłowego oraz miejsce, jakie zajęły przedsięwzięcia gospodarcze podejmowane przez benedyktynów łyso- górskich w ich dobrach w Michałowie i Wierzbniku. Anna Kurska (Święty Krzyż. Znaczenie miejsca w dziewiętnastowiecznych podróżach po Polsce) scharakteryzowała najważniejsze XIX-wieczne relacje z podróży poświęcone łysogórskiemu klasztorowi, autorstwa m.in. Juliana U. Niemcewicza, Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, Kazimierza Wójcickiego, Walentego Maleszewskiego i Deotymy. Zbigniew Trzaskowski (Święty Krzyż w twórczości współczesnych poetów kieleckich) omówił przykłady współczesnej poezji po- święconej Świętemu Krzyżowi tworzonej przez poetów amatorów z regionu świętokrzyskiego. Jak stwierdził, wartość artystyczna tej poezji jest niewielka, oddaje ona jednak autentyczną ekspresję i uczucia związane z tym miejscem. Na zakończenie Krzysztof Bracha i Marzena Marczewska poinformowali, że materiały pokonfe- rencyjne ukażą się w sygnowanej przez Wydział Humanistyczny UJK serii wydawniczej "Debaty świętokrzyskie", oraz zaprosili na kolejną konferencję z cyklu, w jego ramach bowiem planowa- ne są coroczne spotkania. Waldemar rOzynkOwSki Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Konferencja Klasztor dominikański w Toruniu. W 750 rocznicę fundacji, Toruń, 4 X 2013 r.* Mikołaja Kopernika. Kierownikami naukowymi konferencji byli: Waldemar Rozynkowski, Piotr Oliński oraz Juliusz Raczkowski. Konferencję otworzył W. Rozynkowski. W swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na obchodzoną w tym roku rocznicę sprowadzenia do Torunia dominikanów, którą warto wykorzystać do po- głębienia stanu badań nad historią konwentu w mieście. Trzeba nadmienić, że w Toruniu to właśnie ten klasztor jako jedyny przetrwał różne zawieruchy dziejowe i nieprzerwanie funkcjo- nował w mieście do początku XIX w. Obrady rozpoczął Andrzej Radzimiński (Dominikanie toruńscy na tle życia zakonnego w pań- stwie zakonu krzyżackiego w Prusach), który przedstawił początki klasztoru toruńskiego na tle kształtowania się sieci klasztorów na obszarze państwa krzyżackiego, zdominowanej, jak pod- kreślił, przez dominikanów i franciszkanów. Monika Jakubek-Raczkowska oraz Juliusz Raczkowski (Dominikanie: obraz i kult. Średniowieczne elementy wystroju kościoła św. Mikołaja w Toruniu) podkreślili, że zachowane średniowieczne dziedzictwo podominikańskie jawi się jako zespół form niezwykłych, o silnym oddziaływaniu zarówno na samych zakonników, jak i na wiernych. Świadczy ono także o dobrej formacji du- chowej i intelektualnej zakonników, którzy byli świadomi siły oddziaływania wyposażenia ich świątyni. Rafał Kubicki, omawiając Miejsce klasztoru toruńskiego w prowincji polskiej dominikanów w śre- dniowieczu, wziął pod uwagę liczebność i skład personalny konwentu, poziom wykształcenia zakonników, typ i wielkość szkoły klasztornej, działalność organizacyjną braci i ich udział w sprawowaniu urzędów w kontracie pruskiej oraz w prowincji polskiej. Sławomir Zonenberg omówił Stosunki krzyżacko-dominikańskie w Prusach do 1466 r., wskazu- jąc, że władze zakonu (i państwa) krzyżackiego zachowywały się w stosunku do dominikanów neutralnie. Łukasz Myszka (autor rozprawy doktorskiej poświęconej dziejom dominikanów to- ruńskich w okresie nowożytnym) omówił Działalność duszpasterską dominikanów toruńskich w czasach nowożytnych. Koncentrowała się ona na sprawowaniu sakramentów, kaznodziejstwie oraz propagowaniu kultu Najświętszego Sakramentu, Męki Pańskiej, Najświętszej Maryi Panny i różnych świętych. Autor podkreślił znaczenie dominikanów dla kondycji życia religijnego ka- tolików w zdominowanym przez protestantów Toruniu. W. Rozynkowski (Księgi metrykalne parafii w Kaszczorku w kontekście ostatnich lat pobytu do- minikanów w Toruniu) omówił odnalezione przez niego najstarsze źródła metrykalne parafii w Kaszczorku -założone w 1789 r. przez obsługującego parafię o. Augustyna Zaborowskiego trzy księgi: chrztów, ślubów i zmarłych. Wskazał na ich znaczenie dla poznania stanu osobowe- go konwentu toruńskich dominikanów na przełomie XVIII i XIX w. oraz losów dwóch ostatnich tutejszych dominikanów, o. Damiana Kępińskiego i o. Mateusza Lipińskiego, po kasacie klasz- toru. Witold Konopka omówił Losy wyposażenia klasztoru dominikańskiego w Toruniu po kasacie. Wybrane zagadnienia. Wykorzystując inwentarze kościoła klasztornego i klasztoru z lat 1817 i 1831, na kilkunastu przykładach przedstawił proces przekazywania ich wyposażenia okolicz- nym kościołom. Wskazał też, co się z niego zachowało. Konferencję podsumował P. Oliński, który podkreślił wartość merytoryczną wygło- szonych referatów oraz potrzebę dalszych badań nad dominikanami toruńskimi. Za- powiedział także, że pokłosiem konferencji będzie wydawnictwo zbiorowe. Marcin JewdOkimOw Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Konferencja Religious Heritage and Tourism, Kowno, 17 X 2013 r.* Międzynarodowa konferencja pt. Religious Heritage and Tourism odbyła się 17 X 2013 r. w Kownie (Litwa) na Vytauto Didžiojo Universitetas. Wydarzenie zebrało uczest- ników i uczestniczki z takich krajów jak: Litwa, Łotwa, Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Indie czy Polska, będących przedstawicielami różnych dyscyplin (etnogra- fia, tourism studies, ekonomia czy socjologia). Jego głównym organizatorem był Mi- chael Strmiska z Global Studies Department of Orange County Community College w Nowym Jorku (USA). Konferencja została podzielona na dwie sesje i dwa warsztaty. Sesje Dziedzictwo religijne i praktyki turystyczne oraz Dziedzictwo religijne i turystyka zostały poświęcone teoretycznej i metodologicznej refleksji nad relacjami pomiędzy dziedzictwem religijnym i różnymi formami turystyki. Prelegenci wskazywali na spe- cyfikę turystyki religijnej na tle innych typów turystyki (kulturowa, rekreacyjna itd.) oraz odróżniali podróż turystyczną od pielgrzymki. Otóż jedno miejsce -traktowa- ne jako święte przez wyznawców danej religii -może przyciągać zarówno turystów, jak i pielgrzymów, dlatego elementem różnicującym te dwa typy jest motywacja: pielgrzym podróżuje z powodów religijnych, turysta -rekreacyjnych i kulturowych. W pierwszej sesji zaprezentowano najciekawszy, jak się wydaje, z punktu widzenia projektu Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rze- czypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja referat pt. Managing Tourism Impacts at Religious Heritage Sites: Responsible Tourism Approach (Amrtynas Užpelkis). Prelegent obszernie omówił wpływ ruchu turystycznego i zwią- zanych z nim praktyk turystycznych na obiekty dziedzictwa religijnego i kulturowego w wymiarach ekonomicznym, społecznym i środowiskowym. Co ważne, w każdym z tych wymiarów można wskazać pozytywne i negatywne efekty wpływu ruchu tury- stycznego. W wymiarze ekonomicznym pozytywną konsekwencją może być wzrost zatrudnienia lokalnej ludności. Jednocześnie trzeba podkreślić, że w dużej mierze będą to prace sezonowe; wzrośnie również koszt utrzymania danego obiektu i może nastąpić wzrost cen mieszkań, który z kolei może zainicjować proces gentryfikacji. W wymiarze społecznym pozytywnym efektem może być np. wzrost świadomości kulturowej mieszkańców i wynikająca z niego odpowiedzialność za dziedzictwo, ale jednocześnie zagrożeniem jest utowarowienie kultury i religii. Wreszcie, w wymiarze środowiskowym, turystyka może spowodować rozwój infrastrukturalny miejscowo- ści, w której znajduje się dany obiekt, czy wzrost świadomości ekologicznej mieszkań- ców, ale zarazem negatywne konsekwencje dla środowiska przyniesie przestrzenna koncentracja aktywności turystycznych. Są to uwagi o tyle ważne w perspektywie naszego Projektu, że w efekcie projektowych działań inwentaryzacyjnych na mapie Polski mogą się wyłonić nowe obiekty turystyczne, które mogą przynieść pozytyw- ne i negatywne konsekwencje dla społeczności lokalnych. W dyskusji po referacie zwrócono uwagę, że wytwarzanie nowego obiektu turystycznego powinno wiązać się z odpowiedzialnością za konsekwencje jego dalszego funkcjonowania. Minimali- zacja negatywnych konsekwencji może odbywać się poprzez tworzenie strategii za- pobiegających im. Wytwarzanie takich strategii może odbywać się w duchu partycy- pacyjności, tzn. poprzez wkluczenie społeczności lokalnej do projektowania nowego obiektu turystycznego. Jak się wydaje, w łonie naszego Projektu warto podjąć dysku- sję na temat ekonomicznych, społecznych i środowiskowych konsekwencji naszych prac badawczych dla danych miejscowości. W sesji pierwszej zaprezentowany został referat bazujący na badaniach przepro- wadzonych w lipcu 2013 r. w Wąchocku przez zespół V i rozwiniętych o pogłębioną refleksję na temat związku pomiędzy turystyką i patriotyzmem na przykładzie wy- branego klasztoru. Marcin Jewdokimow wygłosił tekst pt. Between Patriotism and Religious Heritage Tourism -Instances of "Rebuilding" the Cistercian Abbey in Wąchock after the Dissolution (1819-2013). Referat wzbudził zainteresowanie i dyskusję. Pytania dotyczyły tego, na ile jedna z głównych tez wystąpienia, mówiąca, że klasztor był i jest "rekonstruowany" w ramach dwóch narracji: patriotycznej i turystycznej, może być traktowana jako charakterystyczna dla kontekstu polskiego. Zarówno w tekście, jak i w dyskusji referent podkreślił, że związanie turystyki i patriotyzmu nie jest zja- wiskiem nowym, gdyż korzeniami sięga XIX w. (powstanie turystyki masowej), i od początku jest zjawiskiem charakterystycznym dla Europy, a nie tylko dla Polski. Zarówno podczas warsztatów, jak i w czasie sesji przedstawiono wiele studiów przy- padku, opisujących miejsca turystyczne na Litwie, w Indiach czy na Łotwie. Mówiono o turystyce religijnej związanej z różnymi wyznaniami (chrześcijaństwo, buddyzm, pogaństwo). W perspektywie prac zespołu V ważne są następujące kwestie. Po pierw- sze, dobry odbiór pracy terenowej zespołu (metodologia i wyniki badania). Po dru- gie, uwrażliwienie na kwestie konsekwencji wytwarzania obiektów turystycznych, które mogą powstawać w efekcie prowadzenia badań. Zespół podejmie dyskusję, czy -a jeśli tak, to jak -w kolejnych badaniach terenowych uwzględnić ten wątek odpo- wiedzialności (np. poprzez włączenie zagadnień o odpowiedzialności i konsekwen- cjach "turystyfikacji" badanych obiektów do pytań badawczych). Po trzecie, organiza- tor wydarzenia, Michael Strmiska, planuje zainicjować projekt praktyczno-badawczy dotyczący turystyki religijnej na Litwie. Reprezentant zespołu V zadeklarował chęć współpracy w ramach zespołu roboczego, jak również zobowiązał się informować o tym przedsięwzięciu inne osoby biorące udział w projekcie Dziedzictwo kulturowe. 2.1. Zespoły badawcze Zespół I. W omawianym okresie nie funkcjonował. Jeden z jego członków, dr Witalij Rosowski, prowadził badania indywidualne (por. dalej). Zespół II. Skład: osiem osób (bez zmian). Koordynator: prof. Piotr Oliński (UMK) Cel: ewidencjonowanie spuścizny po klasztorach skasowanych na obszarze Prus Zachodnich. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Zob. też sprawozdanie z kwerendy przeprowadzonej przez dra hab. Sławomira Kościelaka, HM, 3, 2013. Zespół III. Skład: cztery osoby (bez zmian). Koordynator: ks. prof. Janusz Królikowski (UPJPII). Cel: inwentaryzacja i opracowanie dziedzictwa kulturowego po klasztorach skasowanych na obszarze diecezji tarnowskiej. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Zespół IV. Skład: trzy osoby, w porównaniu do poprzedniego okresu sprawozdawczego w czerwcu zrezygnowała Iwona Brankiewicz, w lipcu natomiast dołączyła do zespołu doktorantka w Katedrze Projektowania i Konserwacji Krajobrazu mgr inż. Natalia Kot. Koordynator: prof. Małgorzata Milecka (UP Lublin). Cel: inwentaryzacja i opracowanie założeń ogrodowych i parkowych po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Zespół V. Skład: dwie osoby (bez zmian). Koordynator: dr Marcin Jewdokimow (UKSW). Cel: zbadanie materialnego i symbolicznego znaczenia wybranych skasowanych klasztorów dla społeczności lokalnych. Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. 2.2. Kwerendy i badania różne W ramach Projektu przeprowadzono badania i prace służące odnalezieniu oraz usystematyzowaniu wiadomości źródłowych związanych ze skasowanymi klasztorami, a także wprowadzeniu opracowanych danych do Portalu Wiedzy. Kierowany przez mgra Piotra Piętkowskiego oraz Weronikę Wojciech zespół złożony ze studentów, absolwentów i doktorantów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego, w składzie: mgr Anna Brodziak, mgr Dominik Kwieciak, Magdalena Małota, Kacper Manikowski, Jacek Wójcik, mgr Paula Zawisza, Marcin Zdyb i Patrycja Ziomek, przy współpracy Anny Dalidowskiej, mgra Piotra Fedasa i mgr Natalii Kocowskiej, uzupełniał bazy danych, przede wszystkim druków, archiwaliów, dokumentów i rękopisów, mobiliów, architektury i ostatnich zakonników, przede wszystkim na podstawie danych z drukowanych katalogów, inwentarzy i innych opracowań. 2.3. Poyskiwanie materiałów źródłowych i ikonograficznych W okresie od maja do października 2013 r. zdigitalizowano lub pozyskano następujące materiały źródłowe i ikonograficzne: W okresie od maja do października 2013 r. zakupiono następujące pozycje książkowe na potrzeby realizacji Projektu: a. BarańSka, Między Warszawą, Petersburgiem i Rzymem. Kościół a państwo w dobie Królestwa Polskiego (1815-1830) (Źródła i Monografie, 328), Lublin 2008, ss. 910. P. cOnnertOn, Jak społeczeństwa pamiętają, przekł. i wstęp m. naPiórkOwSki, Warszawa 2012, ss. 202. f. GryGlewicz, r. łukaSzyk, z. SułkOwSki (red.), Encyklopedia katolicka, t. 1-16, Lublin 1995-2012. a. helman-ważny, Sztuka tybetańskich ksiąg klasztornych (Sztuka Azji i Afryki), Warszawa 2009, ss. 258. t. kizwalter, Historia Powszechna Wiek XIX, Warszawa 2007, ss. 258. a. kOryBut-wrOniecki, Państwo Pruskie wobec Kościoła Katolickiego w latach 1837-1842, Toruń 2012, ss. 294. l. mezzadri, Rewolucja francuska a Kościół, przekł. E. łukaSzyk (Biblioteka Historii Kościoła), Kraków 2007, ss. 231. a. mirek (red.), Żeńskie zgromadzenia zakonne w Europie Środkowo-Wschodniej wobec totalitaryzmu komunistycznego (Przestrzeń Religijna Europy Środkowo-Wschodniej Otwarta na Wschód i Zachód, 3), Warszawa 2012, ss. 199. Współpracownicy Projektu wzięli udział również w kilku konferencjach powiązanych tematycznie z Projektem: 8 V 2013 r., Warszawa, podczas Warsztatów Historyków Cyfrowych, mgr Katarzyna Bock (Uniwersytet Wrocławski) wygłosiła komunikat Projekt "Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja". 15 V 2013 r., Owińska, podczas Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków w Wielkopolsce, mgr Dorota Matyaszczyk (Poznań) wygłosiła referat Pocysterski zespół klasztorny w Owińskach. 22-23 V 2013 r., Poznań, warsztaty z edycji baz danych w Projekcie. 24-25 V 2013 r., Kielce, podczas I Debat Świętokrzyskich, prof. Marek Derwich (kierownik Projektu), wygłosił referat Nowe pespektywy badań nad dziejami opactwa benedyktynów na Św. Krzyżu w kontekście projektu "Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej oraz na Śląsku w XVII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja". 27-28 V 2013 r., Warszawa, podczas konferencji Czas w kulturze średniowiecza, mgr Piotr Szukiel (Uniwersytet Wrocławski) przedstawił referat Regem saeculorum venite adoremus! -czas i liturgia w opactwie NMP na Piasku w świetle liber ordinarius z 1440/1584 r. 10-13 X 2013 r., Namysłów, podczas konferencji Namysłów i Ziemia Namysłowska w dziejach Śląska i Polski. W 700. rocznicę utworzenia księstwa namysłowskiego, prof. M. Derwich wygłosił referat Projekt badawczy "Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja" jako szansa dla rozwoju badań regionalnych. 17 X 2013 r., Kowno, podczas konferencji Religious Heritage and Tourism, dr Marcin Jewdokimow (UKSW w Warszawie) wygłosił referat Between Patriotism and Religious Heritage Tourism -Instances of "Rebuilding" the Cisterican Abbey in Wąchock after the Dissolution (1819-2013).Akta Centralnych Władz Wyznaniowych Królestwa Polskiego z lat 1781-1819 (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie), zesp. 190, sygn. 853, dział III: 156, dział IV: 944, 957, 964, 1005, 1006, 1017. Dokumentacja fotograficzna akt z Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej dotyczących skaso- wanego klasztoru klarysek z Gniezna. Dokumentacja fotograficzna inwentarza bibliotecznego klasztoru paulinów w Wielgomłynach (Archiwum Archidiecezji w Częstochowie). Dokumentacja fotograficzna Sali Książęcej w opactwie cystersów w Lubiążu (Jerzy Buława). Fotografie kart tytułowych 2000 starych druków ze skasowanych klasztorów znajdujących się w Bibliotece Diecezjalnej w Sandomierzu. Inwentarz zespołu archiwalnego Generalne Dyrektorium. Departament Prus Nowowschodnich z lat 1795-1806 (Archiwum Główne Akt Dawnych), zesp. 170, sygn. 945, 952, 993, 981, 994, 1009, 1012-1014, 1018, 1020, 1021, 1026. 2.4 Pozyskiwanie literatury naukowej z. zielińSki, Kulturkampf w archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej w latach 1837-1887, Poznań 2011, ss. 324. e. m. ziółek, Między tronem i ołtarzem. Kościół i państwo w Księstwie Warszawskim (Źródła i Mo- nografie, 384), Lublin 2012, ss. 800. Pozyskano również (kserokopie i PDF-y) następujące publikacje: w. BartOSzewSki, O zakonach wedle Austryjackiego Prawa Kościelnego i Prawa Kanonicznego, Lwów 1893. 3. Konferencje i seminaria 3.1. Konferencje zorganizowane W dniach 11-14 VII 2013 r. w Jarosławiu zorganizowano konferencję naukową Losy dziedzictwa po klasztorach jezuickich skasowanych na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jego znaczenie dla powstania i działalności Komisji Edukacji Narodowej (w 240. rocznicę kasaty zakonu jezuitów i powstania KEN). Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Akta zostaną wydane w serii wydaw- niczej Projektu w 2014 r. W dniach 4-5 X 2013 r. w Cieplicach zorganizowano konferencję naukową Losy klasztorów na Śląsku, w Czechach i na Górnych i Dolnych Łużycach w XVIII i XIX w. Akta będą wydane w serii wydawniczej Projektu. W dniach 17-19 X 2013 r. w Nowym Sączu zorganizowano konferencję naukową Losy i znacze- nie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpoczęcia kasat józefińskich w Galicji). Sprawozdanie zob. HM, 3, 2013. Akta zostaną wydane w serii wydawniczej Projektu w 2014 r. 3.2. Udział w konferencjach 4. Wydawnictwa 4.1. Publikacje o Projekcie i o "Hereditas Monasteriorum" M. kOśka, Nowe czasopismo naukowe "Hereditas Monasteriorum" [A new Scientific Periodical "He- reditas Monasteriorum"], "Miscellanea Historico-Archivistica", .2. Informacje o Projekcie publikowane na stronach www Hereditas Monasteriorum -pozytywna opinia na temat półrocznika zawarta w dyskusji pod wpisem e. kulczyckieGO, Producenci bełkotu, czyli imponujący dorobek naukowy (http://ekulczycki.pl/teoria_komunikacji/producenci-belkotu-czyli-imponujacy-dorobek-naukowy/#comment-1015052368, dostęp: 26 XI 2013 r.). Informacja o przystąpieniu Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu do Projektu (http://bdsandomierz.pl/index.php/aktualnoci, dostęp: 26 XI 2013 r.). Kasaty.pl -warsztaty z edycji baz danych (http://aap.poznan.pl/blog/kasaty-pl-warsztaty-z-edycji-baz-danych/, dostęp: 26 XI 2013 r.). Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpoczęcia kasat józefińskich) (http://www.nid.pl/pl/Regiony/Malopolskie/Aktualnosci/news.php?ID=1820, dostęp: 26 XI 2013 r.; http://www.sadeczanin.info/koInformacje o "Studiach Franciszkańskich" (http://www.franciszkanie.net/news/1277,informa- cje_o_studiach_franciszkanskich/, dostęp: 26 XI 2013 r.). Namysłowska w dziejach Śląska i Polski. W 700. rocznicę utworzenia Księstwa Namysłowskiego (http://www.nto.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20131002/POWIA-T06/131009892, dostęp 26 XI 2013 r.; http://www.starynamyslow.pl/dawny-namyslow/czasy -wspolczesne/276-najazd-historykow-na-namyslow.html, dostęp:26 XI 2013 r.). Małgorzatą Milecką (Lublin), dotyczących losów zespołu klasztornego franciszkanów lubelskich po jego kasacie w 1817 r. Dyskusję po tej części rozpoczęła Dorota Matyaszczyk, która zwróciła uwagę, że w wypadku przekształcenia budynku klasztornego w fabrykę nie powinniśmy mówić o "ratowaniu" danej budowli, ponieważ zmieniła ona zupełnie swój pierwotny -sakralny -charakter. M. Derwich podkreślił, że często na miejscu dawnych klasztorów lokowano nowe zgromadzenia; w ten sposób kasaty w jakiejś mierze otwierały drogę dla rozwoju nowych form życia zakonnego. C. Jastrzębski zwrócił uwagę na konieczność krytyki wszystkich źródeł, także ikonograficznych, podając za przykład rycinę przedstawiającą umiejscowienie kościoła Świętego Krzyża we Lwowie, które w żaden sposób nie miało pokrycia w rzeczywistości.Przed rozpoczęciem kolejnej części obrad uczestnicy konferencji obejrzeli prezentowaną w jednym z pomieszczeń muzeum, ratuszu w Miasteczku Galicyjskim, wystawę: Górny Spisz na mapach węgierskich i austriackich w czasie polskiego zastawu. sekcję, Pokasacyjne losy wyposażenia, moderował Cezary Jastrzębski (Kielce). Pierwsze dwa referaty wygłosiła Janina Dzik (Kraków). Wystąpienie rozpoczęła od przedstawienia losów wyposażenia Kaplicy Relikwii w dawnym kościele jezuickim św. św. Piotra i Pawła w Krakowie, a następnie zajęła się historią relikwiarzy św. Kingi po kasacie klasztoru klarysek w Starym Sączu. Znaczenie historyczne i wartość artystyczna szat liturgicznych z opactwa benedyktynów w Tyńcu przedstawiła Karolina Stanilewicz (Katowice). Panel zamknęła Dorota Matyaszczyk (Poznań) wystąpieniem Koncert życzeń w 1829 roku, czyli oczekiwania "biednych kościołów" w Diecezji Poznańskiej na wyposażenie po skasowanych klasztorach. Skutki memoriału ks. Jana Kompałły do arcybiskupa Teofila Wolickiego. Na przykładach poszczególnych klasztorów i kościołów szczegółowo przedstawiła losy zabudowań klasztornych oraz ich wyposażenia. W dyskusji przeprowadzonej po ostatnim referacie omówiono terminologię prawa kościelnego.Za względu na nieobecność referentów nie odbył się zaplanowany w programie panel siódmy, Losy księgozbiorów. Ostatnią sekcję konferencji, Skutki kasat, poprowadził ks. JanuszKrólikowski (Tarnów). Maria Marcinowska (Nowy Sącz) przedstawiła referat Spadkobiercy skasowanych klasztorów nowosądeckich, w którym zaprezentowała krótki przegląd historii skasowanych klasztorów w Nowym Sączu i losy ich zabudowań oraz wyposażenia. Następnie ks. Marcin Nabożny (Lublin) przedstawił referat Kościół i parafia pw. św. Mikołaja w Lubli jako dziedzictwo po skasowanym opactwie w Koprzywnicy. O skutkach kasaty klasztoru bernardynek w Tarnowie mówiła Anna Gąsior, podkreślając duże znaczenie tego klasztoru jako jedynej placówki żeńskiej w tym rejonie. Stanisław Dziuba (Wrocław) wygłosił referat Lwowskie benedyktynki w drodze do klasztoru krzeszowskiego na Dolnym Śląsku w 1946 r. -najnowsze ustalenia, przedstawiając perypetie związane z przeniesieniem tego zgromadzenia. Jako przedostatni wystąpił Grzegorz Pisarski (Wrocław), który mówił o opiniach dotyczących kasatach józefińskich na łamach współczesnej prasy Śląska Pruskiego. Ostatni referat został wygłoszony przez Andrzeja Laskowskiego (Kraków), w którym autor przedstawił działania władz samorządowych związane z dawnym klasztorem karmelitów. W dyskusji zamykającej obrady poruszono ciekawą kwestię wyceny majątków poklasztornych oraz wykorzystania pozyskanych w ten sposób środków na inne przedsięwzięcia. M. Derwich zaznaczył, że niezwykle ważne są: sprawdzenie przez badacza kwestionariusza badań, zapoznanie się z podstawową literaturą przedmiotu i obiektywność w pracy naukowej. Następnie dokonał zamknięcia obrad. Podkreślił wysoki poziom wystąpień zaprezentowanych podczas tych dwóch dni, wyjątkowość nieopracowanego i bardzo ciekawego materiału źródłowego, którego przykłady były przedstawiane, podziękował serdecznie wszystkim uczestnikom konferencji, jak również zaprosił na kolejne organizowane przez Projekt i zachęcił do dalszych badań.W ostatnim dniu konferencji -19 X 2013 r. -odbył się objazd naukowy. Uczestnicy udali się na zwiedzanie skansenu Miasteczko Galicyjskie, w którym toczyły się obrady, po czym zwiedzali opactwo klarysek i dawny klasztor franciszkanów w Starym Sączu oraz dawne klasztory norbertanów, franciszkanów i pijarów w Nowym Sączu.Dwudniowe obrady z pewnością przyczyniły się do poznania okoliczności oraz skutków kasat józefińskich, jak również -dzięki różnorodności poruszonych zagadnień oraz ujęć problemu -na szersze spojrzenie na problem sformułowany w tytule spotkania.Zwrócił uwagę na losy opuszczonych domów zakonnych (zamków) i kaplic, wyposażenia pokrzyżackiego oraz na kontynuację kultu świętych, np. św. Huberta. Kolejnym etapem sympozjum była dyskusja, podczas której Marek Derwich (Wrocław) zarzucił brak warsztatu i kwestionariusza badawczego dotyczącego kasat i likwidacji zakonnych w niektórych wygłoszonych referatach. Zwrócił uwagę na kwestie źródłowe i metodologiczne, np. związane z procesem likwidacyjnym i jego następstwami. Apelował o głębszą analizę źródeł i zaprezentowanie nowego spojrzenia na badaną tematykę. Podczas dyskusji poruszono także zagadnienia procesu zmiany praw patronackich w zakonach, a także prób legalizowania kasat przez zawieranie umów kasacyjnych między radami miejskimi a zakonnikami.Po dyskusji i przerwie na kawę rozpoczął się kolejny panel tematyczny, poświęcony źródłom. Jego moderatorem był Waldemar Rozynkowski. Jako pierwsza, z referatem Druki i rękopisy z opactwa cystersów w Oliwie w zbiorach PAN Biblioteki Gdańskiej, wystąpiła Ewa Lichnerowicz (Gdańsk). Zaprezentowała przykłady z inwentarza zakonu cystersów i przedstawiła problematykę związaną z badaniami i warsztatem naukowym badacza zajmującego się tematyką dotyczącą druków i rękopisów pocysterskich. Po niej Sławomir Kościelak (Gdańsk) wygłosił referat Mobilia ze skasowanych klasztorów dominikanów i karmeplitów w Gdańsku w inwentarzach zbiorczych akt kasacyjnych pruskiego Ministerstwa Wyznań w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie. Przedstawił w nim przykłady i rodzaje mobiliów w dwóch badanych klasztorach, wśród nich obrazy, lichtarze, monstrancje, antependia, dzwony, kielichy i inne elementy wyposażenia z kościołów. Następnie porównał je między sobą i scharakteryzował. Kolejnym prelegentem był Karol Maciejko (Olsztyn), który w referacie Archiwalia poklasztorne w zasobie Archiwum Państwowego w Olsztynie podał liczne przykłady i rodzaje dokumentów zachowanych w Archiwum Państwowym w Olsztynie, dotyczących m.in. bernardynów w Barczewie i Lubawie. Jako ostatnia głos zabrała Karolina Stanilewicz (Łódź). W referacie Paramenty sióstr Norbertanek w Żukowie -ich losy po kasacie klasztoru i znaczenie dla rozwoju kultury artystycznej Pomorza przybliżyła hafciarstwo żukowskich norbertanek i przedstawiła przykłady specyfiki haftów na szatach liturgicznych, obrusach ołtarzowych i antependiach pochodzących z ich klasztoru. Obrady pierwszego dnia zamknęła dyskusja, podczas której poruszono kwestie dotyczące m.in. księgozbiorów pokasacyjnych należących do zakonu cystersów, inwentarzy poklasztornych oraz nazewnictwa elementów wyposażenia.Dnia następnego, 8 listopada, obrady rozpoczęły się o godz. 9.30. W bloku tematycznym Przed i po kasacie", moderowanym przez Krzysztofa Guzikowskiego, jako pierwszy z referatem Wybrane źródła dotyczące kasaty klasztorów bernardyńskich w Prusach Zachodnich w pierwszej połowie XIX w. wystąpił Rafał Kubicki (Gdańsk). Wśród omawianych źródeł wymienił m.in. akta personalne, inwentarze, protokoły, spisy obiektów przenoszonych do innych kościołów, a także plany sytuacyjne obiektów klasztornych. Następnie omówił je oraz przedstawił ich wykorzystanie przy badaniu przybliżenia procesu kasacyjnego. Po nim Piotr Oliński wygłosił referat Spory benedyktynek toruńskich z władzami pruskimi w związku z działaniami kasacyjnymi. W swym wystąpieniu w skrócie przedstawił podłoże i przebieg konfliktu benedyktyńsko-pruskiego w przełomu XVI i XVII w., koncentrując się zwłaszcza na sprawie majątku golubskiego. Dalej zwrócił uwagę na wpływ tego konfliktu na proces kasacyjny w regionie. Następnie Leszek Zygner (Ciechanów) zaprezentował referat Kasata klasztorów w diecezji płockiej pod pruskim panowaniem. W wystąpieniu syntetycznie omówił przyczyny, przebieg i skutki procesu kasacyjnego w diecezji płockiej na przykładzie klasztorów w Płocku i Wyszogrodzie. Jako ostatni przed dyskusją i przerwą wystąpił Andrzej Buczyło (Toruń). W referacie Kasata i losy pokasacyjne klasztoru karmelitów w Bielsku Podlaskim omówił w skrócie losy klasztoru przed kasatą, zwracając uwagę na liczbę zakonników znajdujących się w nim. Następnie przedstawił proces kasacyjny klaszto-ru i opisał jego losy po kasacie. Podczas dyskusji poruszono kwestie m.in. procesu decyzyjnego w konflikcie benedyktyńsko-pruskim w Toruniu oraz przebiegu i podstaw prawnych kasat przed 1810 r.Po przerwie wznowiono obrady. Ich moderatorem został Rafał Kubicki. Z kolejnym referatem wystąpił Rafał Witkowski (Poznań). W wystąpieniu Kasata kartuzji Domus Paradisi Mariae i losy majątku poklasztornego w perspektywie geograficznej scharakteryzował dzieje klasztoru, a następnie omówił m.in. przejęcie majątku kartuzji, jego kasatę i tradycję widoczną do dzisiejszych czasów. Część trzecią obrad zamknął Maksymilian Kuśka (Kraków-Cieszyn); referatem Likwidacja klasztorów braci miłosiernych w Gdańsku i Łowiczu i dziedzictwo po nich pozostałe przybliżył sytuację gospodarczą i społeczną bonifratrów w Gdańsku i Łowiczu, omówił przyczyny i przebieg działań władz pruskich wobec tego zgromadzenia, a także ich następstwa w postaci likwidacji klasztorów.W ramach czwartego panelu, poświęconego losom druków i muzykaliów, referat Księgozbiory klasztorów męskich w Prusach Zachodnich w okresie ich kasaty wygłosił ks. Wojciech Zawadzki(Warszawa). W swym wystąpieniu scharakteryzował księgozbiory zakonne z terenów Prus Zachodnich. Omówił katalogi, zanalizował główne informacje o książkach (miejsce i rok wydania, język tekstu, wartość bibliofilską) oraz opisał ich losy po kasacie. Przybliżył także badania nad losami księgozbiorów, głównie franciszkańskich. Referat ten zakończył kolejną część obrad i rozpoczął dyskusję, podczas której poruszono kwestie dotyczące m.in. powiązania kasat w Kartuzach i Pelplinie oraz prawdopodobieństwa istnienia zakonu bonifratrów w Kaliszu.Po dyskusji i przerwie obiadowej rozpoczęto kolejny panel tematyczny obrad, poświęcony pokasacyjnym losom budowli. Jego moderatorem była Małgorzata Milecka. Panel rozpoczęła Katarzyna A. Błoch (Toruń) referatem Zespół poklasztorny w Trzemesznie. Stan badań archeologiczno-architektonicznych i perspektywy badawcze. W swym wystąpieniu, wykorzystując przeprowadzone badania archeologiczne, przedstawiła historię tych badań, ich przebieg oraz efekty. Zwróciła uwagę m.in. na badania antropologiczne, podwodne i dendrochronologiczne. W referacie zabrakło jednak elementów związanych z etapem funkcjonowania klasztoru w okresie pokasacyjnym. Następnie Joanna Napierała (Lublin) wygłosiła referat Losy zabudowań kolegium jezuitów w Poznaniu po jego kasacie w 1773 r., w którym przedstawiła przede wszystkim początki zakonu jezuitów w Poznaniu, a w końcowej części wystąpienia wymieniła dokumenty kasacyjne i krótko omówiła losy zabudowań kolegialnych po kasacie. Po niej głos zabrała Anna Niklas (Toruń), która w wystąpieniu Historia i architektura dawnego kościoła reformatów w Grudziądzu poruszyła kwestie związane z pokasacyjnymi losami kościoła grudziądzkiego, dziś służącego jako więzienie, a także z jego przebudową i warunkami architektonicznymi. Omówiła również jego strukturę przestrzenną i wygląd architektoniczny wnętrza, porównując je z obiektami sakralnymi z okolicy. Jako ostatnia w panelu piątym wystąpiła Anna Cicha (Toruń). W referacie Klasztor benedyktynek toruńskich -od spichrza do muzeum skupiła się głównie na nowożytnych i współczesnych losach klasztoru. Zwróciła także uwagę na kwestie związane z badaniami archeologicznymi i architektonicznymi, przedstawiając wygląd klasztoru i jego przebudowę w XIX w. Następnie rozpoczęła się dyskusja, podczas której Marek Derwich zwrócił uwagę na kwestie metodologiczne, apelując m.in. o korzystanie z archiwum budowlanego w badaniach dotyczących losów zabudowań, by zrekonstruować ich wygląd w momencie kasaty i losy w okresie pokasacyjnym.Po dyskusji i przerwie rozpoczęła się ostatnia, szósta część obrad. Panel poświęcony pokasacyjnym losom wyposażenia artystycznego moderowała Maja Gąssowska. Jako pierwsza w tej sekcji głos zabrała Bożena Grabowska (Gorzów Wielkopolski). W referacie Losy dziedzictwa po opactwie cystersów w Mironicach (sekularyzowane w 1539 r.), omawiając pozostałości po opactwie cystersów, przedstawiła jego losy na przestrzeni dziejów, od 1539 r. po wiek XX. Następnie Witalij Rosowski (Lublin) w wystąpieniu Z Kresów Wschodnich na Ziemie Odzyskane. Losy cudownego obrazu Pana Jezusa z klasztoru ojców reformatów w Dederkałach na Wołyniu zaprezentował historię obrazu Jezusa Dederkalskiego, proces kasaty zakonu reformatów w 1891 r., a także pokasacyjne losy obrazu i przeniesienie go, po II wojnie światowej, na tereny Ziem Zachodnich. Jako ostatnia wystąpiła Małgorzata Milecka (Lublin) z referatem Pokasacyjne losy kompozycji krajobrazowych cystersów oliwskich. W swym wystąpieniu omówiła i scharakteryzowała pokasacyjną historię, bogactwo wyposażenia, plan i wygląd ogrodu opackiego w Gdańsku-Oliwie na przestrzeni dziejów. Obrady zamknęła dyskusja, podczas której prof. Derwich zwrócił uwagę na brak wykorzystywania lokalnej prasy z XIX w. i zamieszczanych tam relacji przy opisie pokasacyjnych losów zabytków. Po dyskusji prof. Derwich podsumował dwudniowe sympozjum. Podziękował organizatorom za trud włożony w zorganizowanie obrad, a następnie nawoływał do prowadzenia badań interdyscyplinarnych, łączenia historii z innymi naukami oraz prowadzenia kwerendy źródłowej w najróżniejszych archiwach, tak by jak najlepiej odnieść się do przeszłości. Zapowiedział również, że w 2014 r. ukaże się pokonferencyjna praca zbiorowa.Podczas konferencji zostały wyłożone trzy referaty: Rafała Simińskiego (Szczecin), Kasata klasztoru norbertanów w Białobokach w pierwszych dziesięcioleciach XVI wieku, o. Rolanda Prejsa OFMCap (Lublin), Kasata klasztoru kapucynów w Rywałdzie -losy mienia poklasztornego, oraz Paoli Picardi (Rzym), The fate of the artistic heritage of the Pope's villa at Magliana and the convent of Santa Maria della Concezione in Campo Marzio: cases of dissolution of monasteries in Rome after 1870. Podczas obrad nie zostały wygłoszone referaty: o. Dariusza Cichora OSPPE (Jasna Góra), Konwent paulinów w Topolnie w ostatnich latach przed kasatą w 1810 r." oraz Jolanty Byczkowskiej-Sztaby (Warszawa), Muzykalia po klasztorach skasowanych na Pomorzu. spotkanie zakończył objazd naukowy po terenach ziemi chełmińskiej, tematycznie powiązany z głównym tematem obrad -losami dziedzictwa poklasztornego na terenie Prus Zachodnich, Wschodnich i Pomorza. Odwiedzono dawny klasztor kapucynów w Rywałdzie, zamek pokrzyżacki w Radzyniu Chełmińskim, dawne opactwo benedyktynek (obecnie muzeum) w Grudziądzu, a także dawne opactwo benedyktynek oraz klasztory dominikanów i franciszkanów w Chełmnie. W drugiej połowie 2013 r. prace zespołu skupiły się na współorganizowaniu konferencji Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Prus Zachodnich i Wschodnich oraz Pomorza, która odbyła się w Przysieku koło Torunia w dniach 7-9 XI 2013 r. Wygłoszono na niej blisko 30 referatów dotyczących różnych aspektów kasat klasztornych i pozostałych po nich świadectw. Dla niektórych członków zespołu stało się to okazją do zaprezentowania swoich najnowszych badań prowadzonych w ramach Projektu. Sławomir Kościelak przedstawił kolejny efekt kwerend w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie, który tym razem dotyczył ewidencji mobiliów ze skasowanych klasztorów dominikanów i karmelitów w Gdańsku (por. też jego sprawozdanie w tym tomie "Hereditas Monasteriorum"), a Rafał Kubicki skupił się na źródłach dotyczących klasztorów bernardyńskich w Prusach Zachodnich Przeglądu źródeł stanowiących dziedzictwo po zsekularyzowanym w 1525 r. zakonie krzyżackim w Prusach dokonał Waldemar Rozynkowski. Szczegółowy problem sporu benedyktynek toruńskich z władzami miasta Torunia był przedmiotem prezentowanych na konferencji badań Piotra Olińskiego. Z kolei na konferencji Losy dziedzictwa po klasztorach jezuickich skasowanych na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jego znaczenie dla powstania i działalności Komisji Edukacji Narodowej (w 240. rocznicę kasaty zakonu jezuitów i powstania KEN), która odbyła się w dniach 11-14 VII 2013 r. w Jarosławiu, S. Kościelak przedstawił referat Inwentarze pojezuickiego dobytku w zespole akt szkolnych Wolnego (Napoleońskiego) Miasta Gdańska z lat 1808-1811, a W. Rozynkowski -Inwentarz "Rzeczy Kościelnych" kolegium jezuickiego w Toruniu z 1773 roku. Ponadto wszyscy uczestnicy zespołu kontynuowali prace nad ewidencjonowaniem spuścizny po klasztorach skasowanych na obszarze Prus Zachodnich. Wydział Teologiczny Sekcja w Tarnowie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w KrakowieSprawozdanie z prac w okresie od kwietnia do października 2013 r.* W ostatnim okresie prowadzono w dalszym ciągu kwerendy archiwalne oraz przygotowano kolejne już opracowania materiałów zebranych w czasie kwerend przeprowadzonych w okresie wcześniejszym.1. Na przełomie kwietnia i maja prowadzono kilkudniową kwerendę w Archiwum Kongregacji ds. Kanonizacji w Rzymie, kontynuując podjęte wcześniej w ramach innego projektu prace dotyczące poloników zachowanych w zasobach tego archiwum, które odnoszą się do procesów beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych, a także zagadnień liturgicznych wnoszonych do kongregacji zarówno przez biskupów, jak i przez rozmaitych przełożonych zakonnych.W związku z Projektem Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja w ramach rzymskiej kwerendy zwrócono uwagę na materiały, które mają bliższy związek z Projektem. Stwierdzono, że wiele rzymskich materiałów archiwalnych dotyczy zakonów w okresie ich kasat, rzucając światło na niektóre z pojawiających się wówczas problemów mających znaczenie kościelne i kulturowe.Można z łatwością odnotować, że kasaty zakonów doprowadziły do przerwania nawet bardzo zaawansowanych prac nad procesami beatyfikacyjnymi i kanonizacyjnymi oraz wpłynęły na załamanie się troski o liturgię i jej właściwe kształtowanie w życiu Kościoła, czego wyrazem jest prawie zupełny brak korespondencji w tej materii z przełomu XVIII i XIX w. W wyniku przerw w procesach beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych spowodowanych kasatami, a potem okupacji Rzymu przez Napoleona i wywiezienia wielu materiałów archiwalnych do Francji uległy rozproszeniu lub zniszczeniu cenne materiały, w tym także liczne polonika. Wśród materiałów zachowanych w Archiwum Kongregacji ds. Kanonizacji przeanalizowano przede wszystkim archiwalia związane z procesami beatyfikacyjnymi dwóch marianów: Stanisława od Jezusa i Maryi Papczyńskiego oraz Kazimierza od św. Józefa Wyszyńskiego -procesami prowadzonymi bardzo intensywnie pod koniec XVIII w.Na cele Projektu sporządzono odpis wykazu pism S. Papczyńskiego, który w ramach procesu beatyfikacyjnego został wówczas złożony w kongregacji celem dokonania ich oceny teologicznej. Zachowały się dwie takie oceny, ale niestety nie wiadomo, co się stało z samymi pismami, będącymi w posiadaniu kongregacji. Wprawdzie na temat pism S. Papczyńskiego i stanu ich zachowania już pisano 1 , a pisma znane doczekały się wydania krytycznego i pełnego tłumaczenia na język polski 2 , ale należy żywić nadzieję, że może któreś z zagubionych pism uda się jeszcze odnaleźć. Być może realizowany Projekt pozwoli wnieść jakiś wkład w tej materii. Wspomniany wykaz pism S. Papczyńskiego został opracowany i jest przygotowywany do druku. Jest on tym bardziej godny uwagi, że powiększa zestaw pism uznanych dotychczas za zaginione, a ponieważ podaje incipity poszczególnych pism, może przyczynić się do zidentyfikowania pism pierwszego polskiego zakonodawcy.2. W ramach pobytu rzymskiego zapoznano się z najnowszymi publikacjami na temat kasat, które ukazały się w ostatnim czasie na świecie. Trzeba powiedzieć, że prace nad dziejami kasat są prowadzone w wielu miejscach, czego dowodzą pojawiające się publikacje, ale nie mają one charakteru systematycznego. Można więc stwierdzić, że nasz Projekt ma w tym względzie pionierski charakter i być może przyczyni się do szerszego zainteresowania tą problematyką wśród historyków Kościoła, choć nie tylko, ponieważ zagadnienie ma szersze odniesienie kulturowe i społeczne. Problematyka kasat w pełni zasługuje na większe zainteresowanie badaczy dziejów, jak pokazują pierwsze osiągnięte w tej materii rezultaty.3. W archiwach parafialnych kontynuowano kwerendy dotyczące prepozytury benedyktyńskiej w Tuchowie, która zaowocowała pozyskaniem dalszych materiałów źródłowych dotyczących jej dziejów. Do druku została przygotowana edycja jedynego znanego przedkasacyjnego inwentarza miejscowej plebanii i kościoła: K. Królikowski, Inwentarz kościoła św. Jakuba Apostoła, plebanii i uposażenia parafii w Tuchowie z 1803 r.3 Massalskim w sprawie dóbr po skasowanym zakonie jezuitów w Wilnie (1777); J. Królikowski, Bulla "Dominus ac Redemptor" papieża Klemensa XIII i inne dokumenty papieskie dotyczące kasaty jezuitów. Do druku w materiałach pokonferencyjnych oddany został także tekst ukazujący kulisy przygotowywania kasaty zakonu: J. Królikowski, Proces Gabriela Malagridy -propagandowe preludium kasaty jezuitów. podstawie kwerendy w tarnowskim Archiwum Diecezjalnym przygotowano także referaty na konferencję Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpoczęcia kasat józefińskich w Galicji), zorganizowaną w Nowym Sączu(17-19 X 2013 r.): A. Gąsior, Skutki kasaty klasztoru bernardynek w Tarnowie; R. Kantor, Przepisy austriackiego prawa kościelnego w sprawach zakonnych od czasów Marii Teresy do konkordatu z 1855 r.; J. Królikowski, Problematyka zakonna w protokolarzach parafialnych z terenu diecezji tarnowskiej. Oprócz referatów opracowanych na bazie kwerendy w archiwum tarnowskim w czasie konferencji sądeckiej przedstawiono także referat: J. Królikowski, Władysława Chotkowskiego badania nad kasatami zakonów.5. W tarnowskim Archiwum Diecezjalnym został odnaleziony inwentarz biblioteki opactwa benedyktyńskiego w Tyńcu pochodzący z 1837 r. Oprócz określenia zawartości biblioteki tynieckiej pozwala on także na zbadanie jej burzliwych losów w pierwszym okresie po kasacie, co będzie możliwe po zestawieniu go z zachowanym w Bibliotece Narodowej spisem księgozbioru tynieckiego z końca XVIII w.(rps Biblioteki Ordynacji Zamoyskich, 2044). Inwentarz będzie przygotowany do druku.Gdy zostaną ukończone prace nad przenoszeniem starodruków do nowego pomieszczenia w Bibliotece Seminarium Duchownego w Tarnowie, będzie można zweryfikować inwentarz, stwierdzając konkretnie, co z biblioteki tynieckiej zachowało się w zbiorach tarnowskiej biblioteki seminaryjnej, do której przekazano zbiory pochodzące z Tyńca. W chwili obecnej nie da się w pełni odpowiedzieć, jaka część biblioteki tynieckiej znajduje się w Tarnowie.6. W dniach 3-6 czerwca kontynuowano kwerendę w Archiwum Paulinów na Jasnej Górze. Szczególną uwagę zwrócono na tzw. Roczniki paulińskie, które w czwartym tomie obejmują okres od końca XVIII do połowy XIX w. Dokonano z nich wypisów, które wprost dotyczą kasat klasztorów paulińskich i pozwalają zarówno na ustalenie okoliczności i dat kasat poszczególnych klasztorów, jak i na poznanie sytuacji egzystencjalnej i duchowej, którą kasaty wywołały. Zebrany materiał został już częściowo opracowany i przygotowany do druku. 7. W dniach 3-5 września prowadzono kwerendę w Archiwum Archidiecezjalnym w Częstochowie. Zweryfikowano archiwalia dotyczące kartuzji w Gidlach, wybierając do publikacji jeszcze kilka dokumentów, które uzupełniają wiedzę na temat kasaty tego klasztoru (efekt wcześniejszej kwerendy został już opublikowany W "Hereditas Monasteriorum", 2, 2013, s. 311-347). Zbadano archiwalia odnoszące się do klasztoru paulinów w Wielgomłynach; dotyczą one głównie jego dziejów gospodarczych, a także umożliwiają przeprowadzenie badań prozopograficznych. Na uwagę zasługują zachowane dwa inwentarze biblioteczne tamtejszego klasztoru, pochodzące z XVIII w.; na ich podstawie można określić, co posiadała biblioteka klasztorna na progu kasaty. Dzięki uprzejmości dyrektora biblioteki inwentarze zostały sfotografowane i przekazane na cele badań związanych z Projektem. Wstępną analizą objęto archiwalia dotyczące klasztoru bernardynek w Wieluniu, stwierdzając, że na ich podstawie można będzie zbadać funkcjonowanie klasztoru w okresie kasat jako domu zbiorczego 4 . 8. W czasie prowadzonych kwerend udało się odnaleźć dwa bardzo cenne rękopisy.Pierwszy pochodzi z drugiej połowy XVII w. i zawiera zbiór kazań autorów dominikańskich przeznaczonych na cały rok: de tempore (niestety, rękopis nie jest kompletny, choć tylko w niewielkim stopniu). Autorem większości kazań jest słynny kaznodzieja dominikański Jacek Mijakowski (1597/1603-1647)5 . Rękopis jest tym cenniejszy, że są w nim zebrane kazania, które dotychczas nie były znane. Być może są to kazania głoszone w kościele Mariackim w Krakowie, gdzie Mijakowski był kaznodzieją (1634-1643). Przy odrębnym cyklu kazań wielkopostnych, stanowiących zakończenie rękopisu, napisano, że zostały wygłoszone w 1650 r. w kościele Mariackim w Krakowie 6 . Możliwe, że rękopis pochodzi z klasztoru dominikanów w Bochni, jednak brak wpisu proweniencyjnego nie pozwala na precyzyjne określenie miejsca jego pochodzenia. Dokładne zbadanie rękopisu przyniesie zapewne jakieś dodatkowe informacje na ten temat. Wstępne zbadanie pozwala stwierdzić, że zawiera on bardzo ciekawe i stojące na wysokim poziomie kazania, w których przewijają się liczne exempla z epoki. Stanowi więc żywą ilustrację obyczajów i życia religijnego.Drugi rękopis pochodzi zapewne z końca XVIII w., a wpis dedykacyjny na okładce pozwala stwierdzić, że został on podarowany przez jakąś bliżej nieznaną zakonnicę Anieli od Najświętszego Sakramentu. Być może chodzi o Franciszkę Jurkiewiczównę (około 1723-1790) z krakowskiego klasztoru karmelitanek na Wesołej 7 . Rękopis zawiera zbiór medytacji eucharystycznych, odwołujących się do pism licznych autorów katolickich; swoją bogatą treścią, w którą wpleciono także wątki mistyczne, rzuca wiele nowego światła na polską pobożność eucharystyczną w XVII i XVIII w. Rękopis zasługuje na pełne wydanie jako źródło do dziejów pobożności w Polsce. 9. W toku badań prowadzonych w ramach Projektu został przygotowany i opublikowany artykuł poświęcony fundacji klasztoru klarysek w Zamościu 8 , który jest bardzo mało znany z powodu zaginięcia archiwum 9 .Małgorzata milecka, Ewelina widelSka Wydział Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Sprawozdanie z prac nad losami założeń ogrodowych po skasowanych klasztorach w okresie od maja do października 2013 r.* W omawianym okresie nastąpiły zmiany w składzie zespołu. Z udziału w jego pracach w czerwcu zrezygnowała Iwona Brankiewicz, w lipcu natomiast do zespołu dołączyła mgr inż. Natalia Kot, doktorantka w Katedrze Projektowania i Konserwacji Krajobrazu. W ramach planowych badań w czerwcu 2013 r. Małgorzata Milecka przeprowadziła kwerendę archiwaliów dotyczących dawnego zespołu klasztornego jezuitów w Lublinie. Badania były prowadzone w Archiwum Państwowym i Archiwum Archidiecezjalnym w Lublinie. Szczególnie istotne na etapie analiz wstępnych okazały się historyczne materiały ikonograficzne i kartograficzne dotyczące XVIII-i XIX-wiecznego Lublina, które w zestawieniu z dostępnymi opracowaniami oraz studiami z zakresu architektury i urbanistyki miasta pozwoliły na przeprowadzenie analizy porównawczej. Kolejnym etapem było przeprowadzenie szczegółowej inwentaryzacji terenu zespołu pojezuickiego i opracowanie wyników badań. Na tej podstawie możliwe było określenie wpływu jezuitów na kształtowanie szeroko pojętej kultury przestrzennej miasta Lublina. Efekt prac zostanie przedstawiony w artykule M. Milecka, N. Kot, Wpływ jezuitów na kształtowanie kultury przestrzennej Lublina, który zostanie wydany drukiem w materiałach z konferencji Losy dziedzictwa po klasztorach jezuickich skasowanych na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jego znaczenie dla powstania i działalności Komisji Edukacji Narodowej. W lipcu 2013 r. podjęto szczegółowe badania dawnego zespołu klasztornego jezuitów w Drohiczynie. Podczas wyjazdu terenowego przeprowadzono inwentaryzację terenu oraz wstępną analizę struktury przestrzennej dawnego założenia z uwzględnieniem zachowanych obiektów z okresu działalności jezuitów. Aktualnie w budynkach niegdyś do nich należących mieszczą się seminarium duchowne oraz kuria diecezjalna. Celem badań było określenie zasięgu i charakteru przekształceń dawnego zespołu jezuickiego. Ewelina Widelska, prowadząca prace na terenie dawnego zespołu, starała się przeanalizować związek pomiędzy aktualnymi funkcjami poszczególnych budynków a zasadnością wprowadzenia nowej zabudowy w obręb dawnego terytorium klasztoru. W kontekście tych zmian funkcjonalno-przestrzennych podjęto się określenia zakresu przekształceń obszernego złożenia ogrodowego oraz powiązań z otaczającym krajobrazem. Badania terenowe były poprzedzone szczegółową kwerendą materiałów znajdujących się w zbiorach Archiwum Diecezjalnego w Drohiczynie. Pozyskane materiały oraz dotychczasowe opracowania na temat działalności jezuitów w Drohiczynie i jej efektów społecznych, kulturowych, a także przyrodniczo-krajobrazowych stały się podstawą referatu E. Widelska, Przekształcenia założenia klasztornego jezuitów w Drohiczynie po kasacie w 1773 r., wygłoszonego na wspomnianej konferencji Losy dziedzictwa po klasztorach jezuickich, którego tekst zostanie wydany drukiem w materiałach z tej konferencji. W przedmiotowym okresie E. Widelska we współpracy z M. Milecką przeprowadziła pogłębioną analizę zespołu klasztornego kapucynów w Lubartowie. W lipcu 2013 r. sporządzono na terenie zespołu szczegółową inwentaryzację dendrologiczną z oceną stanu zdrowotnego drzewostanu. Efektem tych prac było opracowanie analizy dendrochronologicznej i gatunkowej drzewostanu. Na tej podstawie okazało się, że na terenie zespołu zachował się drzewostan jeszcze z pierwszej połowy XIX w. Te szczegółowe prace pozwoliły na wyznaczenie najstarszych fragmentów ogrodu klasztornego oraz ocenę stopnia ich zachowania w kontekście pozyskanych wcześniej materiałów źródłowych, zawierających m.in. rozplanowanie ogrodu kapucynów. Podstawą analiz finalnych były istniejące plany oraz materiały ewidencyjne, z których bezspornie wynikło, że klasztor od momentu założenia cechował się zróżnicowanym programem funkcjonalno-przestrzennym i pomimo kasaty w 1864 r. oraz wieloletniego braku użytkowania w znaczącym stopniu zachował swoje funkcje oraz pierwotny, fragmentami czytelny, układ kompozycyjny. Charakter i stopień przekształceń założenia klasztornego oraz jego znaczenie w strukturze przyrodniczej Lubartowa zostały przedstawione w przygotowywanym przez zespół artykule M. Milecka, E. Widelska, Przekształcenia krajobrazu Lubartowa w kontekście kasaty klasztoru kapucynów, który zostanie opublikowany w "Hereditas Monasteriorum".We wrześniu 2013 r. zespół podjął badania nad dawnym zespołem klasztornym franciszkanów lubelskich i jego losem po kasacie w 1817 r. Prace zakładały przeprowadzenie wstępnej analizy stanu istniejącego z inwentaryzacją terenu i określeniem aktualnej struktury funkcjonalno-przestrzennej. Kwerendę terenową poprzedziły badania archiwaliów przeprowadzone w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, które dały podstawy do analizy przekształceń zespołu w kontekście zmian zasięgu i charakteru zabudowy oraz zasięgu i funkcji ogrodów klasztornych. W analizie tego obiektu istotne okazały się kontekst społeczno-historyczny pojawienia się w Lublinie zakonu franciszkanów konwentualnych oraz etapy powstawania kościoła i klasztoru. Analizy pozwoliły określić także rolę obiektu w przekształceniach krajobrazu Lublina. Efekty tych badań zostały przedstawione w formie referatu M.Milecka, E. Widelska, Losy zespołu klasztornego franciszkanów lubelskich po kasacie w 1817 roku na konferencji Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpoczęcia kasat józefińskich w Galicji). Szczegółowe wyniki zostaną opublikowane w artykule pokonferencyjnym. Na tej samej konferencji Miłosława Sieradzka, dyplomantka M. Mileckiej, przedstawiła referat i poster Projekt rewaloryzacji zabytkowego założenia ogrodowego sióstr niepokalanek w Nowym Sączu. We wrześniu i październiku 2013 r. M. Milecka przeprowadziła badania dawnego zespołu cystersów w Oliwie. Wyniki tych prac zostały przedstawione w referacie M. Milecka, Pokasacyjne losy kompozycji krajobrazowych cystersów oliwskich na konferencji Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Prus Zachodnich i Wschodnich oraz Pomorza. Ponieważ w okresie objętym sprawozdaniem zespół pracował w zmniejszonym składzie, nie zostały sfinalizowane badania kompleksu klasztornego filipinów w Studziannie. Ich zakończenie planuje się jednak jeszcze w 2013 r.; efektem będzie artykuł poświęcony dziedzictwu krajobrazowemu tego zespołu. Instytut Socjologii, Collegium Civitas w Warszawie Sprawozdanie z prac w dniach 1 V-31 X 2013 r.* W ramach Projektu w okresie od 1 V do 31 X 2013 r. wykonano następujące działania: 1. W dniach 22-24 VII 2013 r. prowadzono badania terenowe w Wąchocku. W ramach case study przeprowadzono tam wywiady z ważnymi lokalnymi aktorami społecznymi i z braćmi z klasztoru. Wykonano dokumentację wizualną Wąchocka i opactwa oraz zebrano publikacje dotyczące miasta i regionu oraz historii wąchockich cystersów. Przeprowadzono również obserwację uczestniczącą. 2. Przygotowano raport wewnętrzny z badania w Wąchocku (13 stron). 3. Napisano tekst do "Hereditas Monasteriorum" pt. Miejsce klasztoru w Wąchocku w lokalnej pamięci zbiorowej, który ukazuje się w niniejszym tomie czasopisma. 4. Przygotowano wystąpienie na międzynarodową konferencję pt. Religious Heritage and Tourism (17 X 2013 r.) -Between patriotism and religious heritage tourism -instances of "rebuilding" the Cistercian Abbey in Wąchock after the dissolution (1819-2013). Poniżej zamieszczamy abstrakt tekstu tego wystąpienia:t. Pryll, Konferencja w cieplickim Zespole Pocysterskim (4 X 2013) (http://nieregularnik-nieperio- dyczny.blogspot.com/2013/10/konferencja-w-cieplickim-zespole.html, dostęp: 26 XI 2013 r.). 4.3."Hereditas Monasteriorum" Ukazał się tom 2, 2013, ss. 609, dostępny online na stronie: http://hm.kasaty.pl/biezacy-nu- mer/ Trwają końcowe prace nad tomem 3, 2013 (dostępny online od 31 XII 2013 r.), w przygotowa- niu jest tom 4, 2014 (dostępny online od 30 VI 2014 r.). Sławomir KOścielak Instytut Historii Uniwersytet Gdański Sprawozdanie z konferencji Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach jezuickich skasowanych na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jej znaczenie dla powstania i działalności Komisji Edukacji Narodowej (w 240 rocznicę kasaty zakonu jezuitów i powstania KEN), Jarosław, 11-14 VII 2013 r.* W dniach 11-14 VII 2013 r. w salach opactwa benedyktynek oraz Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Jarosławiu odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa zorganizowana w ramach projektu Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczy- pospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja. Poświęcono ją w sposób szczególny dziedzictwu kasat jezuickich domów zakonnych na szeroko pojętych ziemiach pol- skich. Dobór tematu i miejsca był nieprzypadkowy, albowiem w 2013 r. obchodzona była 240. rocznica kasaty Towarzystwa Jezusowego, ściśle powiązana z datą ustanowienia Komisji Edu- kacji Narodowej, pierwszego ministerstwa oświaty w Polsce, którego zadaniem była inwenta- ryzacja pojezuickiego majątku, a następnie wykorzystanie go na potrzeby edukacji. Do czasu kasaty zakonu jezuitów Jarosław pozostawał w strukturze tego zakonu miejscem o wyjątkowej randze. W tym niedużym, znaczącym jednak wówczas ośrodku gospodarczym wschodniej Ma- łopolski mieściły się aż dwa jezuickie domy zakonne, co w skali Rzeczypospolitej było rzadko- ścią. Na konferencji przedstawiono 49 referatów (w tym trzy tzw. wyłożone) dokumentujących różne aspekty kasaty zakonu jezuitów, od metod badawczych, przez przebieg likwidacji, losy poszczególnych szkół, zakonników, budowli i założeń ogrodowych, majątków, księgozbiorów oraz muzykaliów. Językiem konferencji był język polski, jednak czworo referentów reprezento- wało zagraniczne instytucje i ośrodki naukowe: Wilno, Kijów, Wiedeń i Meksyk. Konferencja została zainaugurowana 11 lipca w pomieszczeniach opactwa benedyktynek w Jarosławiu, przy ul. Benedyktyńskiej 5. Miejsce to wybrano w celu podkreślenia związków, jakie łączyły Towarzystwo Jezusowe i Kongregację Chełmińską benedyktynek, zakonnic korzysta- jących niegdyś z duchowego i formacyjnego wsparcia uczniów i naśladowców św. Ignacego Loyoli. Zgodnie z tradycją wszystkich konferencji organizowanych w ramach Projektu pierw- szy, wstępny referat wygłosił jego kierownik, Marek Derwich, prezentując dotychczasowy do- robek poszczególnych zespołów i grup badawczych. W dalszej kolejności przedstawiono refe- raty dotyczące pokasacyjnych źródeł. Magdalena Ujma (Opole) omówiła spuściznę po zakonie jezuitów w zasobach Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy we Lwo- wie, gromadzącego archiwalia z obszaru tzw. Galicji Wschodniej, Józef Kus (Lublin) -archiwalia pojezuickie z Archiwum Państwowego w Lublinie, a Ewa Danowska (Kielce) -materiały do dziejów kasaty jezuitów i początków Komisji Edukacji Narodowej znajdujące się w Bibliotece * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. Naukowej PAU i PAN w Krakowie. W tej części obrad wygłoszono również bardziej szczegółowe referaty, dotyczące inwentarzy pojezuickiego mienia kolegium w Toruniu (Waldemar Rozyn- kowski, Toruń), kolegium w Starych Szkotach pod Gdańskiem (Sławomir Kościelak, Gdańsk) oraz pozostałości biblioteki i archiwum cieszyńskiej rezydencji jezuitów (Anna Rusnok, Cie- szyn). Pierwszego dnia wygłoszono ponadto referaty przedstawiające okoliczności i skutki akcji ka- sacyjnej Towarzystwa Jezusowego. Ks. Janusz Królikowski (Tarnów) omówił reperkusje kasaty jezuitów w rozporządzeniach oficjalatu tarnowskiego, a w drugim ze swoich referatów przed- stawił bullę kasacyjną papieża Klemensa XIV i inne dokumenty papieskie dotyczące wdrożenia procesu kasaty. Beata Topij-Stempińska (Kraków) ukazała problem kasaty zakonu jezuitów w historiografii polskiej XX w. Refleksjami na temat propagandowego wyzyskania rocznicy ka- saty zakonu jezuitów i powstania KEN-u w okresie PRL-u (w ramach obchodów 200. rocznicy powstania KEN-u) podzieliła się Agata Wdowik (Warszawa). Kontekst kasaty domów jezuic- kich na tle dziejów poszczególnych placówek przedstawili natomiast ks. Wojciech Zawadzki (Warszawa), który omówił dzieje rezydencji malborskiej w latach 1618-1780, oraz Anna Szylar (Tarnobrzeg), która scharakteryzowała kontakty i współpracę jezuitów i benedyktynek w San- domierzu. Drugi dzień obrad (12 lipca) rozpoczął blok referatów poświęconych losom szkół pojezuickich. Otworzył go referat o. Ludwika Grzebienia SJ, nestora historyków jezuickich w Polsce, z powo- du choroby księdza profesora odczytany przez organizatorów. Dotyczył on historiografii po- święconej Komisji Edukacji Narodowej w ostatnim 50-leciu, a zatem w okresie PRL-u (zwłaszcza po odwilży październikowej 1965 r.) oraz w pierwszych latach Trzeciej Rzeczypospolitej. Losy budynków szkolnych przejętych przez Komisję Edukacji Narodowej na obszarze całej Rzeczy- pospolitej ukazał Ryszard Mączyński (Toruń). Roman Pelczar (Stalowa Wola) zajął się szkołami jezuickimi z terenu województwa ruskiego, Maciej Zdanek (Kraków) -rywalizującym niegdyś z Akademią Krakowską kolegium jezuitów w Krakowie, a Michał Nowicki (Poznań) -erygowaną na kanwie skasowanego kolegium w Poznaniu szkołą średnią. W referacie Dariusza Rolnika (Katowice) znalazło się omówienie pamiętnikarskich odnotowań o nauczaniu zakonnym za czasów Stanisława Augusta w Rzeczypospolitej. Z kolei Ewa Ziółek (Lublin) przedstawiła za- sługi byłego jezuity, Grzegorza Piramowicza, dla działającego w ramach Komisji Edukacji Na- rodowej Towarzystwa Ksiąg Elementarnych. Wystąpienie o. Aleksandra Krzysztofa Sitnika OFM (Kraków) o szkołach bernardyńskich w latach porozbiorowych (1772-1864) miało za zadanie ukazać kontekst funkcjonowania sieci innych szkół zakonnych w warunkach sekularyzacji z końca XVIII i z XIX w. Kolejne referaty były poświęcone losom zakonników. Dzieje jezuitów usuniętych z obszaru Ro- sji po 1820 r. i umieszczonych na terenie diecezji tarnowskiej i przemyskiej w zaborze austriac- kim, jako aktywnej grupy misyjnej i duszpasterskiej, ukazała Anna Gąsior (Tarnów). Patrycja oraz Stefan Gąsiorowscy (Kraków) omówili biogramy XVIII-wiecznych jezuitów znajdujące się w dotychczas opublikowanych tomach Polskiego słownika biograficznego. Andrea Mariani (Po- znań) przedstawił życie codzienne byłych jezuitów z kolegium w Nieświeżu. Historycy sztuki, konserwatorzy zabytków, badacze założeń architektonicznych i ogrodowych obszaru dawnej Rzeczypospolitej wypełnili swoimi wystąpieniami drugą część dnia. Andrzej Betlej (Kraków) omówił losy budowli pojezuickich na obszarze dawnego województwa ruskie- go, Katarzyna Mączewska (Toruń) podzieliła się swoimi refleksjami nt. problematyki konser- watorskiej dawnych kolegiów jezuickich z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego. Joanna M. Dziewulska (Kraków) poświęciła swoje wystąpienie historii pojezuickiego kolegium i kościoła św. św. Piotra i Pawła w Krakowie, a Mirosława Sobczyńska-Szczepańska (Katowice) -kościo- łowi i kolegium w Lublinie. Pokasacyjnym losom dwóch bardzo od siebie odległych domów zakonnych Towarzystwa Jezusowego, rezydencji w Międzyrzeczu w zachodniej Wielkopolsce i kolegium jezuickiego w Winnicy na Bracławszczyźnie, przyjrzało się dwoje innych badaczy: Bo- żena Grabowska (Gorzów Wielkopolski) w odniesieniu do Międzyrzecza oraz Witalij Rosowski (Lublin) w stosunku do Winnicy. Losów pojezuickich założeń architektonicznych i ogrodowych dotyczyły także referaty wyłożone -Neringi Markauskaite (Wilno) o kościele św. Kazimierza w Wilnie, Małgorzaty Mileckiej i Iwony Brankiewicz (Lublin) o przekształceniach kompozycji krajobrazowych zespołu jezuickiego w Lublinie oraz Eweliny Widelskiej (Lublin) o przekształ- ceniach po 1773 r. założenia klasztornego jezuitów w Drohiczynie. 13 lipca, w ostatnim dniu obrad, szczególną uwagę poświęcono w pierwszej kolejności ma- jątkom ziemskim oraz wyposażeniu kościołów i kolegiów jezuickich. Tego problemu dotyczył referat Małgorzaty Kośki (Warszawa), omawiający zagospodarowanie dóbr pojezuickich w pierwszej połowie XIX w. na przykładzie Białołęki, majątku kolegium Towarzystwa Jezusowego w Warszawie. Kamila Follprecht (Kraków) przedstawiła pokasacyjne losy nieruchomości jezuic- kich w Krakowie, a Anna Gąsior (Tarnów) zreferowała umowę zawartą w 1777 r. między Komi- sją Edukacji Narodowej a biskupem wileńskim Ignacym Massalskim w sprawie dóbr pojezuic- kich w Wilnie. Joanna Nastalska-Wiśnicka (Lublin), Kazimierz S. Ożóg (Opole) oraz Janina Dzik (Kraków) zajęli się ikonografią pojezuickich kościołów. J. Nastalska-Wiśnicka dokonała tego w odniesieniu do wizerunków Matki Bożej w kościołach tego zakonu na terenie całej Rzeczypo- spolitej, K. S. Ożóg skupił się na wizerunkach Piotra Skargi w skasowanych na tymże obszarze domach jezuickich, a J. Dzik przedstawiła zachowaną ikonografię św. Stanisława Kostki w obu kościołach jezuickich w Jarosławiu. O niezwykle ciekawym wyposażeniu i wystroju zakrystii w pojezuickim kościele NMP w tym samym mieście opowiedziała w swoim wystąpieniu Jadwiga Stęchły (Jarosław); uczestnicy konferencji mieli okazję (o czym poniżej) wysłuchać jej uzupeł- niających wyjaśnień podczas wizyty w tej świątyni. W kolejnym referacie, autorstwa Małgorza- ty Kierczuk-Macieszko (Lublin), przedstawione zostały losy wyposażenia ruchomego z kościoła jezuitów w Lublinie. Należy dodać, że do tej sekwencji obrad przeniesiono także niewygłoszo- ny z przyczyn technicznych w pierwszym dniu referat Krystyny Sulkowskiej-Tuszyńskiej (To- ruń), poświęcony naczyniu fajansowemu, na którym w drugiej połowie XIX w., a więc w okresie Kulturkampfu, umieszczono emblematy nawiązujące do tumultu toruńskiego z 1724 r. Pierwsza część sesji popołudniowej dotyczyła losów pojezuickich księgozbiorów, w tym mu- zykaliów. Anna i Piotr Dymmel (Lublin) przedstawili meandry dziejów biblioteki kolegium je- zuitów w Lublinie. Jolanta Byczkowska-Sztaba (Warszawa) omówiła muzykalia kapeli wokal- no-instrumentalnej działającej przy kościele jezuitów w Świętej Lipce na pograniczu Warmii i Mazur. Wyłożony referat Magdaleny Walter-Mazur (Poznań) traktował o jezuickich rękopisach muzycznych z Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu. Ostatnie trzy referaty ukazały szerszy kontekst kasaty jezuitów. Gregor Ploch (Wiedeń) przed- stawił problem kasaty zakonu jezuickiego w Austrii (z uwzględnieniem Śląska Austriackiego), dokonanej w warunkach restrykcyjnych, antyklerykalnych zarządzeń cesarza Józefa II. Doris Bieńko de Peralta (Meksyk) wespół z Pawłem Drabarczykiem (Warszawa) zajęli się w swoim wystąpieniu działalnością, dziedzictwem i dziejami kasaty jezuitów w Nowej Hiszpanii (dziś Meksyku). Ewa Kubiak (Łódź) omówiła losy świątyń zakonu jezuitów po kasacie Towarzystwa Jezusowego w wicekrólestwach Peru, La Platy i Nowej Grenady. Uzupełnieniem obrad było zwiedzenie zabytkowych, zwłaszcza klasztornych i poklasztornych obiektów znajdujących się w Jarosławiu i jego najbliższym sąsiedztwie, na Podkarpaciu. 11 i 13 * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. lipca odbyły się dwie wycieczki po mieście, połączone ze zwiedzaniem opactwa benedyktynek oraz obu obiektów pojezuickich: kolegiaty Bożego Ciała, pełniącej obecnie funkcję świątyni diecezjalnej, oraz sanktuarium Matki Bożej Bolesnej, znajdującego się aktualnie w gestii ojców dominikanów. Przy okazji zwiedzono Rynek oraz podziemia znajdujących się przy Rynku ka- mienic. Podczas mającego miejsce 14 VII 2013 r. objazdu naukowego uczestnicy konferencji obejrzeli podominikański kościół Wniebowzięcia NMP w Sieniawie wraz z kryptą grobową właścicieli pałacu, rodziny Czartoryskich. W Przeworsku celem wizyty stał się kościół Świętego Ducha, niegdyś należący do klasztoru bożogrobców. Odwiedzono ponadto miasteczko Pruchnik, mo- gące pochwalić się unikatowym zespołem obiektów architektury drewnianej na Podkarpaciu. Najwięcej jednak wrażeń dostarczyła wizyta w Przemyślu, gdzie można było obejrzeć wiele bezcennych obiektów zabytkowych, w tym Wzgórze Zamkowe z rotundą, palatium i resztkami cerkwi Wołodara, sobór archikatedralny, który niegdyś był jezuickim kościołem połączonym z tamtejszym kolegium, wreszcie dawne klasztory przemyskich dominikanów i dominikanek. Katarzyna rOmanOw (asystent Projektu) Magdalena GawrOńSka (asystent Projektu) Sprawozdanie z konferencji Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpoczęcia kasat józefińskich w Galicji), Nowy Sącz, 17-19 X 2013 r.1 W dniach 17-19 X 2013 r. w Nowym Sączu odbyła się konferencja Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpo- częcia kasat józefińskich w Galicji), zorganizowana w ramach projektu badawczego Dziedzic- two kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja. Przedsięwzięcie zostało zorganizowane przez Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii (Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego) przy współpracy z oddziałem Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, Miasteczkiem Galicyj- skim. Wybór miejsca obrad nie był przypadkowy -Nowy Sącz stanowi doskonałą ilustrację do tematyki konferencji, ponieważ funkcjonujące w nim od stuleci klasztory norbertanów, franciszkanów oraz pijarów zostały zlikwidowane na mocy decyzji podjętych przez cesarza au- striackiego Józefa II. W programie znalazło się 36 referatów (w tym dwa w formie tekstowej), podzielonych na osiem sekcji: Jak badać, Normy prawne, Źródła, Kasaty józefińskie, Pokasacyjne losy budowli, Pokasacyjne losy wyposażenia, Losy księgozbiorów, Skutki kasat. Dwóch referen- tów reprezentowało zagraniczne instytucje i ośrodki badawcze (Lwów i Wiedeń). Konferencja rozpoczęła się 17 października o godz. 14.30, w sali konferencyjnej Miasteczka Galicyjskiego w Nowym Sączu, przy ul. Lwowskiej 226. Obrady otworzyli przedstawiciele or- ganizatorów: kierownik Projektu, Marek Derwich, wraz z dyrektorem Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, Robertem Ślusarkiem. Dyrektor muzeum przedstawił również krótko historię życia duchowego i politycznego Sądecczyzny. Po przywitaniu rozpoczęły się obrady w pierwszej sekcji (Jak badać), którą moderowała Anna Szylar (Tarnobrzeg). W wystąpieniu inaugurującym obrady Marek Derwich (Wrocław) wygłosił komunikat Losy po skasowanych klasztorach: metody i problemy. Uwagi w związku z realizacją projektu badawczego "Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja", w którym zapre- zentował dotychczasowy dorobek Projektu oraz problemy wynikłe w trakcie jego realizacji, a także plany na trzeci rok Projektu (udostępnienie baz danych online, pierwsze publikacje w se- rii wydawniczej). Następnie Janusz Królikowski (Tarnów) przedstawił referat Władysława Chot- kowskiego badania nad kasatami klasztorów, w którym oprócz samej postawy Chotkowskiego wobec kasat zawarł także uwagi dotyczące skąpego opracowania tematu kasat józefińskich w literaturze. O. Marek Miławicki OP (Kraków) w swym wystąpieniu Pod umiarkowanymi rządami Austrii. Położenie Zakonu Kaznodziejskiego w Galicji w latach 1772-1918. Zarys problemu i postu- laty badawcze omówił stopniowe pogorszenie pozycji dominikanów na tle innych zakonów. Mówił o początkowo względnie dobrej pozycji dominikanów na tle pozostałych zakonów oraz o konflikcie między dominikanami i jezuitami o klasztor w Tarnopolu. Cezary Jastrzębski (Kiel- ce) przedstawił dziedzictwo materialne pozostałe po klasztorze franciszkańskim w Chęcinach. Miłosława Sieradzka (Warszawa) w referacie dotyczącym rewaloryzacji zabytkowego założenia ogrodowego sióstr niepokalanek w Nowym Sączu przedstawiła proces wchłonięcia zabudo- wań klasztoru przez miasto. Uczestnicy konferencji mogli się zapoznać również z tekstem re- feratu o. Janusza Zbudniewka OSPPE (Warszawa) Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach paulińskich skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi, który został udostępnio- ny przez autora w formie tekstowej. Dyskusję podsumowującą panel rozpoczął M. Derwich, zwracając uwagę na problemy badaw- cze, a wśród nich stale powtarzający się problem z terminologią. W dyskusji rozważano rów- nież kwestię kasat józefińskich jako inspiracji dla rządów Prus i Rosji do podjęcia podobnych działań oraz wpływu józefinizmu na poprawę obserwancji zakonnej, a także wpływu kasat na poprawę uposażenia kościołów diecezjalnych. Kolejne dwa panele, Normy prawne i Źródła, moderował o. Roland Prejs OFMCap (Lublin). Pierwszą sekcję rozpoczął Robert Kantor (Tarnów), przedstawiając zmiany przepisów austriac- kiego prawa kościelnego od czasów Marii Teresy po rok 1855. Dominika Burdzy (Kielce) zapre- zentowała na przykładzie klasztorów dominikańskich w Krakowie i Sandomierzu instrukcje au- striackie dotyczące oszacowania dochodów instytucji kościelnych w Galicji. Następne referaty należały do sekcji Źródła. Gregor Ploch (Wiedeń) omówił archiwalia do dziejów klasztorów na ziemiach Rzeczypospolitej pod zaborem austriackim znajdujące się obecnie w zbiorach Archi- wum Państwowego w Wiedniu. Ołeh Duch (Lwów) wygłosił referat dotyczący źródeł do badań nad dziejami bazylianek w Galicji w okresie józefinizmu. W kolejnym wystąpieniu Magdalena Ujma (Opole) przedstawiła klasztor bazylianów w Werchracie, posługując się dokumentami sporządzonymi przed jego kasatą w 1808 r. O dokumentach klasztornych znajdujących się w zbiorach kolekcjonerów lwowskich mówiła Małgorzata Kośka (Warszawa), podkreślając róż- norodność typów dokumentów znajdujących się w kolekcjach, wśród których możemy od- naleźć m.in. inwentarze, kroniki czy roczniki klasztorne. Halina Rusińska-Giertych (Wrocław) zaprezentowała referat Losy mienia po klasztorach skasowanych w Galicji w świetle inseratów prasowych zamieszczonych w "Lwowskich Tygodniowych Wiadomościach", w którym przytoczy- ła przykłady ogłoszeń dotyczących licytacji mienia klasztornego. Ostatnie wystąpienie w tym panelu zaprezentował ks. Janusz Królikowski (Tarnów), przedstawiając problematykę zakonną w protokolarzach parafialnych z terenu diecezji tarnowskiej. Tekst wystąpienia Jolanty Gwioź- dzik (Katowice) pt. Sytuacja żeńskich klasztorów Lwowa w oczach eksjezuity. Silva rerum Kazimie- rza Mazurkiewicza jako źródło do dziejów kasat józefińskich został udostępniony uczestnikom do wglądu dzięki uprzejmości autorki. W dyskusji prowadzonej po wygłoszeniu ostatniego z referatów wskazywano na bogactwo za- prezentowanych źródeł. M. Derwich podkreślił jednocześnie niedostatek opracowań, zwłasz- cza w wypadku źródeł prasowych. Zachęcił do dalszych badań i tworzenia publikacji na tego typu tematy. Z ogólną akceptacją spotkała się teza o. M. Miławickiego o znaczącym wpływie duchowieństwa diecezjalnego na postęp kasat klasztorów bazyliańskich (tak też J. Królikowski, B. Lorens). W drugim dniu konferencji (18 X 2013 r.) pierwsza sekcja, Kasaty józefińskie, rozpoczęła się o go- dzinie 9.00 pod moderacją Magdaleny Ujmy (Opole). Jako pierwszy przemawiał Wacław Szetel- nicki, który omówił postawę ksieni opactwa benedyktynek obrządku łacińskiego we Lwowie wobec józefinizmu. Następne wystąpienie, Klasztory bernardyńskie Prowincji Galicyjskiej bł. Jana z Dukli i pod opieką NMP Niepokalanie Poczętej skasowane pod rządami austriackimi, przedstawił o. Aleksander Krzysztof Sitnik OFM (Kraków). Z kolei o. Roland Prejs OFMCap (Lublin) przedsta- wił następstwa kasat klasztorów kapucyńskich w Galicji. Beata Lorens (Rzeszów) przybliżyła słuchaczom kasatę bazyliańskiego monasteru w Zawałowie przeprowadzoną w 1793 r. Kasatę klasztorów bonifratrów na terenie Galicji zaprezentował Maksymilian Kuśka (Kraków-Cieszyn). Panel zakończyła Anna Szylar (Tarnobrzeg) referatem Z dziejów skasowanego w 1782 r. klasz- toru klarysek w Zamościu, przybliżając słuchaczom historię tej placówki i jej kasaty i zwracając uwagę na bardzo cenne, zachowane źródło na ten temat -kronikę klasztorną. Po wysłuchaniu wszystkich referatów podjęto dyskusję, szczególną uwagę poświęcając rozproszeniu źródeł po przeprowadzonych kasatach oraz brakowi informacji na temat miejsca ich aktualnego prze- chowywania, a także negatywnym konotacjom pojęcia "zabór" używanego przez referentów. Po krótkiej przerwie wznowiono obrady w piątej sekcji, Pokasacyjne losy budowli, prowadzonej przez Beatę Lorens (Rzeszów). W pierwszym referacie Elżbieta Piwowarczyk (Kraków) omówiła losy zabudowań po prepozyturze szpitalnej bożogrobców miechowskich z kościołem św. Ja- dwigi na Stradomiu w Krakowie. Ewelina Widelska (Lublin) zreferowała wyniki badań przepro- wadzonych wspólnie z Szóstą Trzydniowe Zespół II Piotr OlińSki Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Sprawozdanie z prac w dniach 1 V-30 XI 2013 r.* Zespół III ks. Janusz królikOwSki Na Zespół IV Zespół V Marcin jewdOkimOw Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Barbara markOwSka The paper aims at depicting and interpreting examples of symbolic and material rebuilding of the Cistercian Abbey in Wąchock (Poland) after its dissolution in 1819 until today. I claim that two main cultural contexts that have orchestrated these processes are tourist and patriotic* Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. 1 A.S. franklin, M. cranG, 'The Trouble with Tourism and Travel Theory?', "Tourist Studies", 1, 2001, 1, s. 5. Cyt. za: A. franklin, Tourism: and Introduction, London 2003, s. 5. ). The research was a part of a broader project "The cultural legacy of the monasteries resolved in the former Polish Commonwealth and in Silesia during 18 th and 19 th centuries: the fate, importance, inventory" implemented under the National Programme for Development of Humanities, Module 1.1, from the funds of Ministry of Science and Higher Education.I begin the paper with a short presentation and depiction of the monastery under scrutiny. Then, basing on the conducted study, I propose three thesis on relationship between religious heritage and tourism in the context of the monastery under scrutiny.5. Obecnie zespół przygotowuje się do badania w Opatowie.2 Adrian franklin, Tourism, s. 2. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie Sprawozdanie z prac zespołu w okresie od maja do listopada 2013 r.* W omawianym okresie I. Stembrowicz przejrzała 2816 dokumentów przechowywanych w Zbiorze Dokumentów Pergaminowych AGAD (z ogólnej liczby 9147) i wprowadziła do bazy danych opisy 811 pergaminów związanych z klasztorami skasowanymi w XIX w. Są to głównie dokumenty bożogrobców z Miechowa, benedyktynów z Łysej Góry i norbertanów z różnych klasztorów. Ł. Truściński i J. Zawadzki przejrzeli 448 j.a. (z ogólnej liczby 741) znajdujących się w Dziale VIII Warszawskiego Archiwum Radziwiłłów zatytułowanym Akta Dotyczące Duchowieństwa. Do bazy danych wprowadzono przeszło 200 regestów dokumentów, w dużej liczbie dotyczących klasztorów benedyktynek, bernardynów, dominikanów i jezuitów z Nieświeża oraz bonifratrów, dominikanek, dominikanów i jezuitów z Nowogródka, a także różnych domów bazylianów. W przygotowaniu do druku znajduje się przygotowana przez Ł. Truścińskiego edycja archiwaliów pochodzących z dawnego klasztoru kamedułów w podwarszawskiej Górze Królewskiej, cennych dla poznania dziejów zarządzanej przez nich w latach 1666-1719, na mocy zastawu, Pragi Magnackiej. Ponadto artykuły członka zespołu znajdują się w przygotowywanych do druku materiałach z dwóch konferencji naukowych organizowanych w ramach Projektu: 1. konferencja Losy dziedzictwa po klasztorach jezuickich skasowanych na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jego znaczenie dla powstania i działalności Komisji Edukacji Narodowej (M. Kośka, Zagospodarowanie dóbr pojezuickich w pierwszej połowie XIX wieku na przykładzie dóbr Białołęka pod Warszawą); 2. konferencja Losy i znaczenie dziedzictwa po klasztorach skasowanych na obszarze Galicji pod rządami austriackimi (w 230. rocznicę rozpoczęcia kasat józefińskich w Galicji) (M. Kośka, Dokumenty klasztorne w zbiorach kolekcjonerów lwowskich (hr. Wiktora Baworowskiego i dr Aleksandra Czołowskiego)). Urszula BOńczuk-dawidziuk Sprawozdanie z postępu prac nad wydaniem Akt Büschinga w dniach 30 IV-30 X 2013 r.* W ostatnich miesiącach został przygotowany zapowiadany w poprzednim sprawozdaniu spis pięciu tomów niemieckojęzycznych dokumentów zwanych Aktami Büschinga (Acta manualia die Uebernahme der Bibliotheken, Kunstsammlungen & Archive in den aufgehobenen Klöstern Schlesiens betreffend. Büsching) ze zbiorów Oddziału Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu (sygn. IV.F.267) 1 .Trzyosobowy zespół w niezmienionym składzie 2 przygotował wykaz dokumentów w układzie tabelarycznym, który prezentujemy w niniejszym tomie półrocznika "Hereditas Monasteriorum". Spis archiwaliów został poprzedzony wstępem, który obejmuje krótkie wprowadzenie na temat sylwetki komisarza sekularyzacyjnego J. G. G. Büschinga, jego roli w procesie sekularyzacji dóbr kościelnych na Śląsku w 1810 r., przedstawienie okoliczności powstania akt, a także ich charakterystykę.Do druku zostało złożone także opracowanie z transliteracją wykazu klasztorów i innych instytucji kościelnych, który znajduje się na czterech stronach kart 17-18 tomu pierwszego Akt Büschinga. Dokument nosi tytuł Nachweisung der Stifter u[nd] Klöster deren Aufhebung angeordnet worden i jest odpisem z oryginału. Jego transliteracja została poprzedzona wstępem i uzupełniona trzema tabelami ze spisem sekularyzowanych instytucji i ich komisarzy w układzie według miejscowości oraz wykazem sekularyzowanych zakonów i pozostałych instytucji kościelnych. Opracowanie, przygotowane przez dwóch członków zespołu 3 , ukaże się niebawem w publikacji materiałów z międzynarodowej konferencji naukowej Pruskie kasaty klasztorów* Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. 1 U. BOńczuk-Dawidziuk, Sprawozdanie z postępu prac nad wydaniem Akt Büschinga w dniach 30 X 2012-30 IV 2013 r., "Hereditas Monasteriorum", 2, 2013, s. 514-515.na Śląsku na tle procesów sekularyzacyjnych w Polsce i Europie, która odbyła się we Wrocławiu w dniach 18-21 XI 2010 r. (także w wersji niemieckojęzycznej) 4 . W kolejnych miesiącach zespół zakończy pracę nad zapowiadaną transliteracją inwentarzy z opactwa norbertanów św. Wincentego we Wrocławiu. Przystąpi ponadto do wstępnych prac nad opracowaniem transliteracji inwentarza malarstwa Królewskiego Muzeum Sztuki i Starożytności przy Uniwersytecie Wrocławskim sporządzonego przez Büschinga na początku lat 20. XIX w. Inwentarz tego pierwszego uniwersyteckiego zbioru malarstwa jest przechowywany wraz z innymi archiwaliami dotyczącymi obrazów w poszycie pt. Verzeichnisse die Gemälde= Sammlung betreffend w zbiorach Oddziału Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu (sygn. Akc. 1948/ 862). VII 2013 r. Alina Mądry i Patryk Frankowski przeprowadzili kwerendę w archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie 1 . Magdalena Walter-Mazur zakończyła cykl kwerend w zbiorze poklasztornych rękopisów muzycznych przechowywanych w Bibliotece Diecezjalnej w Sandomierzu 2 . Zofia Wojciechowska zakończyła opracowanie inwentarza materiałów archiwalnych pochodzących z opactwa benedyktynów w Lubiniu oraz akt dotyczących jego kasaty przechowywanych w Archiwum Państwowym w Poznaniu. Obecnie pracuje nad podobnym inwentarzem obejmującym archiwalia pochodzące z innych opactw benedyktyńskich oraz akta dotyczące ich kasaty przechowywane w tymże archiwum. Dorota Matyaszczyk od połowy roku działa samodzielnie, prowadząc na zlecenie kierownika Projektu kwerendy i prace edytorskie. * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. 1 Zob. A. mądry, Sprawozdanie z kwerendy w archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie, 3-5 VII 2013 r., "Hereditas Monasteriorum", 3, 2013. 2 Zob. M. walter-mazur, Poklasztorne rękopisy XVIII-wiecznej muzyki wokalno-instrumentalnej i instrumentalnej w zbiorach Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu. Sprawozdanie z cyklu kwerend: 16-18 I, 15-19 IV, 3-7 VI i 18-22 XI 2013 r., "Hereditas Monasteriorum", 3, 2013. Ewa hauPtman-fiScher, Katarzyna SPurGjaSz W drugim półroczu sporządzono 135 opisów rękopisów, w postaci rekordów do bazy muzykaliów Projektu 1 . Źródła te pochodzą z następujących klasztorów: -Wrocław, kanonicy regularni św. Augustyna (110 rekordów), -Wrocław, kanoniczki regularne św. Augustyna (21 rekordów), -Nysa, dominikanie (1 rekord). Rękopisy o podwójnej proweniencji: -Wrocław, kanonicy regularni św. Augustyna, oraz Wrocław, kanoniczki regularne św. Augustyna (1 rekord), -Wrocław, kanonicy regularni św. Augustyna, oraz Nysa, bożogrobcy (1 rekord), -Wrocław, kanonicy regularni św. Augustyna, oraz Lubiąż, cystersi (1 rekord). Muzykalia z klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu Ze 110 zinwentaryzowanych muzykaliów 97 ma adnotację proweniencyjną 2 . Proweniencja 13 pozostałych rękopisów została ustalona podczas opisu źródeł. W wypadku trzech rękopisów z utworami Franza Beinlicha 3 przynależność do klasztoru NMP na Piasku ustalono na podstawie dostępnej literatury 4 . Prawdopodobną proweniencję rękopisu RM 4152 ustalono dzięki * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. nazwisku posesora Josepha Hieronima Reisvitza, muzyka w omawianym klasztorze 5 . Przynależność do omawianego zbioru pozostałych dziewięciu rękopisów ustalono na podstawie nazwiska kopisty Antoniusa Rusa. Było to możliwe dzięki rozpoczęciu kwerendy magazynowej 6 . Jej omówienie na przykładzie identyfikacji A. Rusa znajduje się w dalszej części sprawozdania. Zbiór ten tworzyło wielu kopistów; 53 sygnowało pracę pełnym nazwiskiem (niekiedy także i imionami), a 18 podpisało się jedynie monogramem (zob. Aneks). O większości z nich nie mamy żadnych wiadomości, z wyjątkiem kilku, którzy pełnili w klasztorze funkcję regensów chóru. Są to kanonicy: o Friedrich Ferdinand Reichel 7 , o. Johann Karl Baudisch 8 , o. Andreas Lindner 9 , o. Franz Xaver Nitsche 10 , o. Karl Zimmermann 11 . Ponadto działalność na stanowisku regensa chóru wyżej wymienionych oraz dwóch innych kanoników dokumentują wpisy na kartach tytułowych zachowanych źródeł. F. F. Reichel sygnował swoim nazwiskiem 18 rękopisów powstałych w latach 1717-1721 12 . Działalność J. K. Baudischa na stanowisku regensa oraz kantora odnotowana jest w 11 muzykaliach powstałych w latach 1736-1744 13 . Kanonik Philipp Urban odnotowany jest w jednym tylko źródle z 1760 r. 14 Działalność kolejnego regensa, Andreasa Lindnera, poświadczają trzy rękopisy, z których jeden datowany jest na 1765 r. 15 W la-Muzykalia z klasztoru kanoniczek regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu Z 21 opracowanych rękopisów notę proweniencyjną posiada 17 źródeł. Dwa najstarsze rękopisy pochodzą z lat 1681 i 168529 . Opatrzone są wpisem "Chori S. Annae" i pochodzą z czasów, gdy wrocławskie zakonnice korzystały z niewielkiego ceglanego kościoła św. Anny. Świątynia ta powstała z inicjatywy opata augustianów Jana z Pragi, pełniła także funkcję kaplicy cmentarnej30 . W drugiej połowie XVII w. zakonnice podjęły starania o budowę własnego kościoła i klasztoru pw. św. Jakuba. Pozostałe opracowane rękopisy związane są już z tą świątynią -15 z nich ma wpisaną notę proweniencyjną "Chori S. Jacobi" 31 . Rękopis RM 4155 nie posiada wpisu proweniencyjnego, ale dedykacja dla przełożonej wrocławskich kanoniczek jednoznacznie wskazuje na przynależność do klasztoru św. Jakuba 32 . Proweniencję trzech rękopisów, RM 6198, RM 6203, RM 6213, ustalono na podstawie charakterystycznego pisma nieznanego z nazwiska skryptora, występującego często w innych źródłach tej kolekcji. Dodatkową przesłanką podczas ustalania proweniencji wspomnianych rękopisów było nazwisko kompozytora Franza Christiana Kobera 33 . Z 46 utworów Kobera skatalogowanych dotychczas w bazie muzykaliów Projektu 40 ma wpis własnościowy klasztoru kanoniczek regularnych św. Augustyna we Wrocławiu "Chori S. Jacobi", jeden należał do klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna, a pięć (w tym trzy omawiane wyżej) nie miały ustalonej proweniencji, ale na podstawie istniejących przesłanek przyporządkowano je do klasztoru żeńskiego. W bieżącym okresie sprawozdawczym zinwentaryzowano 17 rękopisów autorstwa Kobera.W opracowanym zbiorze nie odnotowano, prócz wspomnianego wyżej regensa chóru J. K. Baudischa, ofiarodawcy rękopisu RM 4155, nazwisk posesorów lub kopistów.Zachowane utwory przynależą do łacińskiej muzyki liturgicznej, są to: cztery ofertoria, 12 graduałów, antyfona, kontrafaktura arii operowej oraz msza. Dwa najstarsze rękopisy zawierają łącznie cztery anonimowe pieśni religijne w języku niemieckim, przeznaczone do wykonania w okresie adwentu i Bożego Narodzenia.Zinwentaryzowane muzykalia, oprócz dwóch z drugiej połowy XVII w., powstały w pierwszym trzydziestoleciu XVIII w.Muzykalium z wikariatu dominikanów w Nysie Rękopis RM 4374/5 należał do dominikanina Piusa Hanckego, który w latach 1764-1798 pełnił funkcję przełożonego wikariatu dominikanów w Nysie. Rękopis nie był wcześniej skatalogo-29 Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Gabinet Zbiorów Muzycznych, sygn. RM 6550, 6537. 30 z. antkOwiak, Kościoły Wrocławia, Wrocław 1991, s. 146. 31 RM 5700, RM 6197, RM 6199, RM 6200, RM 6201, RM 6202, RM 6204, RM 6205, RM 6206, RM 6207, RM 6208, RM 6209, RM 6210, RM 6211, RM 6212. 32 RM 4155: "Zu einem glücklischen Naymenstag offerired der Hochwürdigen in Gott Geistlichen wohl Edelgebohrenen Jungfrau Maria Victoriae Canonissarum Reg. Lat. Ord. S. Augustini Hochmeritirten Priorin. Joannes Baudisch can. Reg. Lat. S. Aug. p. t. Reg. Chori". Por. przyp. 8. 33 W RM 6219 wpis "Authore. Christiano F. Kober organista Warttenb. Ao. 1713. die 11 Maij. ". Analogiczny, bez daty, w RM 6204. Gross Wartenberg -obecnie Syców. Por. przyp. 21; dokładne lata działalności Kobera w obu ośrodkach pozostają nieustalone.tycznie przypisać do danego ośrodka poszczególne rękopisy. Efektem kwerendy w magazynie jest tabelaryczne zestawienie źródeł Gabinetu Zbiorów Muzycznych. Najważniejszą jej częścią jest hipotetyczne ustalenie proweniencji każdego z nich. Najczęściej określenie proweniencji nie jest możliwe w trakcie oglądu rękopisu, następuje to dopiero po przejrzeniu wielu innych muzykaliów, dzięki analizie nazwisk skryptorów i ich wzajemnych powiązań. Ustalenie proweniencji na podstawie nazwisk skryptorów bywa także niemożliwe, jeśli kopista działał w kilku różnych ośrodkach. Wtedy pozostaje tylko ogólne stwierdzenie, że dany rękopis ma proweniencję klasztorną.Doskonałym przykładem owoców takiej pracy są niektóre skatalogowane muzykalia z klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna we Wrocławiu. Kwerenda oraz opracowanie źródeł muzycznych ujawniły działalność skryptora Antoniusa Rusa w źródłach o tej proweniencji41 . Jego nazwisko dotąd nie wystąpiło w źródłach pochodzących z innych ośrodków. Jest natomiast obecne w dziewięciu źródłach o nieznanej proweniencji42 . W jednym z nich, RM 4851, prócz Rusa kopistą był m.in. Franciscus Seyfferdt, który przepisywał także inne rękopisy z kościoła NMP na Piasku 43 . Na tej podstawie wspomniane wyżej rękopisy o nieustalonej proweniencji przypisano do klasztoru kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku. W bazie muzykaliów Projektu proweniencja ta jest ujęta w nawiasy kwadratowe.Zespół VI Małgorzata kOśka Zespół X Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego Zespół X Zespół XI Alina mądry Katedra Muzykologii Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu Muzeum Instrumentów Muzycznych, oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu Sprawozdanie z działalności w dniach 1 V-31 XII 2013 r.* W dniach 3-5 Zespół XII Gabinet Zbiorów Muzycznych Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie Sprawozdanie z inwentaryzacji muzykaliów poklasztornych w Gabinecie Zbiorów Muzycznych Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie w dniach 1 V-30 X 2013 r.* 1 .1Konferencja IAML 44 (International Association of Music Libraries Archives and Documentation Centres) w Wiedniu(28 VII-2 VIII 2013 r.). Prezentacja posteru zatytułowanego Manuscript notated music in history database. Different context and significance of musical manuscripts depending on the type of the database. Udział w konferencji współfinansowany ze środków Projektu.41 RM 4158/2, RM 4158/3, RM 4664, RM 4835, RM 4755, RM5256, RM 4998. 42 RM 4158/4, RM 4156, RM 4851, RM 5362, RM 5128, RM 5141, RM 5335, RM 6271, RM 6272. 43 Np. wspólnie z A. Rusem RM 4664, a RM 4158/2 wspólnie z A. Rusem oraz J. K. Baudischem. 44 AML to organizacja zrzeszająca biblioteki i bibliotekarzy muzycznych oraz osoby zainteresowane muzyką i zbiorami muzycznymi. Stowarzyszenie powstało w lipcu 1951 r. w Paryżu w celu nawiązania międzynarodowej współpracy bibliotek muzycznych oraz wspomagania działalności zawodowej bibliotekarzy muzycznych. IAML jest liczącym się członkiem międzynarodowych organizacji bibliotecznych i muzycznych, m.in. IFLA (International Federation of Library Associations and Institutions). IAML skupia około 1850 instytucji i członków indywidualnych z 53 krajów. mach prowadzonych w tych pomieszczeniach prac konserwatorskich, jednak prace te zostały przerwane i nie wiadomo, kiedy zostaną wznowione.Mimo tych trudności aktualny stan realizacji projektu Klasztor Cystersów w Lubiążu. Katalog dzieł sztuki można ocenić jako dobry, pozwalający go zakończyć w termie, tzn. na początku 2016 r.Ryc. 2. Wybrane charakterystyczne grzbiety książek należących do biblioteki klasztoru misjonarzy z Wilna. Fot. M. kOPeć Ryc. 3. Wybrane charakterystyczne grzbiety książek należących do biblioteki klasztoru reformatów z Lublina. Fot. M. kOPeć habsburskiej. W założonej przez cieszyńskiego jezuitę bibliotece znalazła się również pewna ilość dzieł o proweniencji klasztornej z terenów Rzeczypospolitej. Zapewne niejedno z nich, na co wskazują notatki proweniencyjne, podobnie jak nieliczne polonika, trafiło do Cieszyna za sprawą Józefa Szersznika, przyrodniego brata fundatora biblioteki. W ramach drugiego i trzeciego etapu przeprowadzono kwerendę z autopsji, której przedmiotem były druki z XV-XIX w. z biblioteki Leopolda Jana Szersznika. Łącznie poddano kwerendzie 16 961 woluminów. Znaleziono 140 zapisów proweniencyjnych po 19 skasowanych klasztorach należących do ośmiu zakonów i zgromadzeń zakonnych. Najliczniej reprezentowane są druki pochodzące z cieszyńskiej rezydencji jezuitów, w ramach kwerendy zidentyfikowano 56 zapisów proweniencyjnych poświadczających ten fakt. Kolejną liczną grupę stanowią druki pochodzące z bibliotek klasztornych dominikanów, franciszkanów i jezuitów z Opawy. Na uwagę zasługuje 10 notatek proweniencyjnych pijarów z Nowego Sącza, być może druki będące wcześniej ich własnością trafiły do Cieszyna za sprawą wspomnianego już wcześniej przyrodniego brata założyciela biblioteki, Józefa Szersznika, urzędnika z Galicji (por. tabela 1). Sprawozdanie z prac w dniach 1 V-30 IX 2013 r.* W okresie sprawozdawczym prace prowadziły Iwona Pogorzelska oraz Anna Rogowska. Z udziału pracach zespołu zrezygnował Hubert Mazur. Iwona Pogorzelska przeprowadziła kwerendę w inwentarzach 27 zespołów archiwalnych, szukając materiałów interesujących w ramach Projektu (zob. tabela 1). Ponadto sporządziła inwentarz ogólny zespołu archiwalnego 21/303/0, Mapy i plany podworskie, w którym wyszczególniła trzy odnalezione jednostki archiwalne dotyczące klasztoru reformatów w Pińczowie (zob. tabela 2). Tabela 1. Zakres i rezultat kwerendy przeprowadzonej przez I. Pogorzelską * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. Tabela 2. Jednostki archiwalne dotyczące klasztoru reformatów w Pińczowie przechowywane w Archiwum Państwowym w Kielcach z zespole 21/303/0, Mapy i plany podworskie. Anna Rogowska prowadziła prace nad zinwentaryzowaniem i częściową edycją archiwaliów dotyczących kasaty i losów pokasacyjnych opactwa cystersów w Jędrzejowie. W ramach tych prac sporządziła inwentarze szczegółowe 10 j.a.: cim tegoż dzieła 6 , pochodzące z tegoż ośmiotomowego wydania. Za pochodzące z dawnej biblioteki klasztornej uznać można także osiem innych druków bez proweniencji, których tytuły pojawiają się we wspomnianym inwentarzu biblioteki. W sumie w miarę pewne pochodzenie z książnicy klasztornej można przypisać 47 drukom. W kościele parafialnym św. Wojciecha istniała biblioteczka z księgozbiorem o charakterze religijnym, zgromadzonym głównie dzięki staraniom Adama Brachmana, miejscowego proboszcza w latach 1763-1782 7 . Wiemy też, że na początku XX w. księgozbiorem parafialnym interesował się prof. Józef Kallenbach 8 . 24 druki noszą datowane w większości na lata 1918-1920 noty nieznanego bliżej ks. Stanisława Kańskiego, przy czym jeden z nich nosi poza tym notę proweniencyjną Antoniego Śliwińskiego ( † 24 VIII 1894 r.), ostatniego augustianina-eremity, który po kasacie administrował pozostałościami po klasztorze 9 , oraz wspomnianego ks. Kańskiego 10 . łe w 1900 r. akta ukazujące stan klasztoru i jego zabudowań 46 lat po kasacie 19 , kiedy jego zarządcą był ks. Michał Sławeta 20 . Są to: Opisanie kościoła i wewnętrznych tegoż ozdób tudzież zabudowań po zniesionym klasztorze XX Augustianów w mieście Książ Wielki (A), Wykaz sprzętów i apparatów znajdujących się w Kościele po zniesionym Klasztorze XX. Augustynianów. W Mieście Książ Wielki (B) oraz Opisanie ogrodu, drzew owocowych i dzikich znajdujących się w ogrodzie i na cmentarzu zniesionego klasztoru po XX Augustyanach w mieście Książ Wielki (C). W zakończeniu części C zamieszczono ogólny opis biblioteki, z którego wynika, że w 1900 r. liczyła ona 410 druków, w tym m.in. "książek treści ascetycznej -91, kazań po łacinie i po polsku pisanych -102, dzieł filozoficznych -30". Po zakończeniu kwerend (m.in. w Archiwum Państwowym w Radomiu), planowanym na koniec 2013 r., przygotowane zostaną: artykuł na temat pozostałości po bibliotece klasztornej oraz edycja najważniejszych archiwaliów urzędowych ukazujących stan i wyposażenie kościoła i klasztoru. Sprawozdanie z kwerendy w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie w dniach 26-30 VIII 2013 r.* Celem kwerendy przeprowadzonej w dniach 26-30 VIII 2013 r. w ramach projektu Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja było w pierwszej kolejności wytypowanie i zamówienie materiałów aktowych niezbędnych do opracowania dziejów kasaty klasztoru brygidek w Gdańsku, przeprowadzonej pomiędzy 1817 (wdrożenie tajnego rozkazu o likwidacji klasztorów kontemplacyjnych i mendykanckich) a 1855 r. (śmierć ostatniej z brygidek). Opracowanie dziejów kasaty klasztoru gdańskich brygidek, a także analiza jej doraźnych i długofalowych skutków nie tylko w kontekście historii Kościoła, ale także i miasta/regionu, jest głównym zadaniem piszącego te słowa w ramach Projektu. Kasata ta została dokonana w sposób typowy nie tylko dla Gdańska, ale i dla całego obszaru Prus Zachodnich -dawnych Prus Królewskich. Szczegółowe rozpoznanie zastosowanych w jej trakcie procedur oraz problemów, możliwe dzięki obfitości zachowanego materiału źródłowego, będzie miało zatem istotne znaczenie dla zrozumienia przebiegu kasat na tym obszarze oraz ułatwi dalsze nad nimi badania. 19 Archiwum Diecezjalne w Kielcach, sygn. 723, s. 322-348. 20 Michał Sławeta pełnił funkcję rektora kościoła pw. Świętego Ducha w latach 1899-1911, E. madejSki i in., Dzieje Książa Wielkiego, s. 211. * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2012-2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the "National Programme for the Development of Humanities" in the years 2012-2016. Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie (dalej: GStA PK Berlin) przechowuje w zespole akt Ministerstwa Wyznań (Kultusministerium) najbardziej znaczącą obecnie dla omawianego tematu grupę danych. Stało się tak z powodu zniszczeń wojennych, które dotknęły Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej: AP Gdańsk), w tym zwłaszcza specjalizujące się niegdyś w gromadzeniu tego typu akt jego zespoły: Ober-Praesidium Danzig und Koenigsberg 1825-1878 (AP Gdańsk 6), Regierung Danzig (AP Gdańsk 9), Regierung Marienwerder (AP Gdańsk 10). W zasobie GStA PK Berlin dokonano już wstępnej kwerendy we wrześniu ubiegłego roku 1 , pozyskując wiele materiałów (także w postaci skanów) bezpośrednio dokumentujących kasatę klasztoru brygidek (w tym inwentarze, oszacowania ruchomości i nieruchomości 2 ). Ponadto skopiowano wówczas teczkę korespondencji urzędowej w całości dotyczącej toku likwidacji tego obiektu 3 . Już wtedy przejrzano szczegółowo także jedną z teczek działu VII (Anstellung der Pfarrer und Kirchenbedienten, seelsorgerische Angelegenheiten der einzelnen Kirchengemeinden), zatytułowaną Die Einrichtung des Katholischen Kirchensystems zu Danzig und Eintheilung der Parochien 1832-1835 sowie die Dotierung derselben aus dem Vermögen der aufgehobenen Karmeliter, Dominikaner und Brigittiner-Nonnen-Klöster daselbst 4 ), znajdując w niej -stosownie do tytułu -wiele istotnych materiałów ukazujących ustanowienie nowych parafii przy wykorzystaniu majątku poklasztornego. W toku niniejszej kwerendy przejrzano dziewięć pozostałych tomów znajdujących się pod tym numerem, pochodzących z lat 1821-1832, 1835-1865 5 . Należy zwrócić uwagę, że wszystkie 10 tomów odnosi się do całego Gdańska w granicach zakreślonych dekretem z 1815 r., a zatem pojawiają się w nich nie tylko sprawy klasztoru brygidek, ale także dwóch pozostałych likwidowanych na obszarze miasta klasztorów, czyli dominikanów i karmelitów. Tematem przewodnim wszystkich tych tomów są jednak nie kasaty klasztorów, ale ustanowienie w Gdańsku nowego podziału na parafie. Dlatego dużo w nich materiałów na temat kwestii bieżących, związanych z wyznaczeniem granic, siedzib, finansowania i wyposażenia nowych jednostek administracji kościelnej, mniej natomiast na temat dogorywania klasztorów. Znakomita większość akt to sprawy dwóch najważniejszych co do prestiżu i zasięgu parafii gdańskich -Kaplicy Królewskiej na Głównym Mieście i św. Ignacego na Starych Szkotach. Ustanowione w 1840 r. parafie św. Mikołaja (w kościele klasztornym po dominikanach), św. Józefa (w kościele klasztornym po karmelitach) i św. Brygidy (w kościele klasztornym po brygidkach i brygidianach) należą do rzadziej wymienianych jednostek (w tym kościół św. Brygidy, niestety, chyba najrzadziej). W tabeli 1, dokumentującej ustalenia dokonane podczas kwerendy, umieszczono przede wszystkim -stosownie do jej tematu -odnotowania kościoła i klasztoru brygidek. Inne klasztory są wymienione tylko wówczas, gdy treść pism lub zestawień dotyczyła wszystkich trzech świątyń poklasztornych (i obiektów zaplecza) razem. Dogłębnemu Berlinie potwierdzenie sprzedaży nieruchomości brygidek przy ul. Brygidki [nr serwisowy 542], nabywcą szklarz Borrasch, kwota nabycia 490 talarów 11 brak numeru sierpień 1841 Rejencja w Gdańsku wykaz tzw. kompetencji (środków z tytułu przejęcia dawnych dóbr ziemskich) po ich przeniesieniu z dawnych klasztorów na kościoły poklasztorne (parafialne -w tym św. Brygidy) Rep. 76, IV, Sekt. 3, Abt. VII, Nr. 12, Vol. 7 [1841-1845] Rejencja w Gdańsku memoriał dotyczący stosunków kościelnych i podziałów na okręgi filialne w Gdańsku od XVII w. -wśród załączników łaciński tekst -Relatio de Romano-Catholica Parochia Gedanensi z 1724 r. (wymienia się kościoły klasztorne, w tym kościół św. Brygidy) Gdańsku informacja o kościelnej dotacji w Gdańsku z funduszy dawnych klasztorów Rep. 76, IV, Sekt. 3, Abt. VII, Nr. 12, Vol. 8 [1846-1851] Berlinie prośba o przeniesienie wolnych środków z funduszu sekularyzacyjnego, powstałych po zgonie dwóch byłych brygidek na parafię św. Ignacego na Starych Szkotach (na potrzeby ubogiej ludności) Gdańsku?) memoriał dotyczący stosunków kościelnych w Gdańsku od XIII w. (w tym dotyczący kościoła św. Brygidy) Rejencja w Gdańsku uwagi w sprawie trzech kościołów poklasztornych w Gdańsku (w tym św. Brygidy) Rep. 76, IV, Sekt. 3, Abt. VII, Nr. 12, Vol. 9 [1851-1854] potwierdzone" akt fundacyjnych trzech kościołów poklasztornych w Gdańsku (w tym św. Brygidy) dla lat 1835 i 1838 Rejencja w Gdańsku Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Berlinie raport dotyczący kompetencji z dóbr dawnego klasztoru brygidek Witomino i Ostróżkirozeznaniu zawartości poszczególnych tomów nie sprzyja niestety brak paginacji. Wykorzystano więc -jeśli to było możliwe -inne dostępne środki identyfikacji materiałów: datę i numer pisma nadany w pruskiej registraturze. Kolejność dat jest jednak najlepszym wyznacznikiem lokalizacji danego pisma, ponieważ starano je się ułożyć, w każdym z tomów, chronologicznie, od najstarszego do najmłodszego.Zdecydowaną większość wskazanych w tabeli dokumentów (poza najprostszymi w treści, które przepisano w toku kwerendy) wytypowano do digitalizacji (w sumie około 250 kart). Są to przede wszystkim inwentarze, zestawienia, ważne pisma i decyzje władz. Materiały zamówiono z myślą o klasztorze brygidek, tam jednak, gdzie zestawienia były nierozdzielne lub zasadne było zdobycie materiału porównawczego, pozyskano także dane do kasaty dwóch pozostałych klasztorów gdańskich, karmelitów i dominikanów.Kwerenda nie ograniczyła się tylko do akt dotyczących ustanowienia nowego systemu parafialnego w Gdańsku. Przejrzano m.in. Sprawy fundacji i klasztorów w departamencie Rejencji Gdańskiej z lat 1817-1828 6 , okazało się jednakże, że zgromadzono tu przede wszystkim dokumenty dotyczące klasztorów spoza Gdańska, kartuzów z kaszubskiego Raju Maryi, benedyktynek z Chełmna, cystersów z Oliwy i Pelplina, misjonarzy ze Świętego Wojciecha, reformatów z Wejherowa i Chełma. Zaledwie kilka razy pojawia się w tej teczce tematyka klasztorów gdańskich (w tym tylko dwukrotnie brygidek), co ukazuje tabela 2.Nie dało natomiast żadnych rezultatów przejrzenie teczek z innych poddziałów Sekcji 3 (Westpreussen), w tym z poddziału XX (stosunków wyznaniowych w Okręgu Gdańskim 7 ) oraz XXI (uposażenie duchownych w tymże okręgu 8 ). Kościoły parafialne, a tym samym i inne obiekty poklasztorne z obszaru Gdańska nie pojawiły się we wskazanych tomach. Okazało się także, że nie istnieją obecnie w Berlinie wykazywane przez inwentarze zespołu Kultusministerium dokumenty dotyczące ustanowienia parafialnych cmentarzy katolickich w Gdańsku 9 .Dodatkowo przeprowadzono kwerendę uzupełniającą do dokumentacji kasat klasztornych na terenie Wielkopolski, a ściślej -tzw. Księstwa Poznańskiego, zdeponowanych w ww. archiwum. Szczegółowy raport z kwerendy został przedstawiony podczas konferencji w Poznaniu w dniach 4-7 IV 2013 r. organizowanej pod ogólnym tytułem Losy dziedzictwa po klasztorach skasowanych w Wielkopolsce pod rządami pruskimi (do 1871 r.) i w formie artykułu pojawi się w tomie materiałów pokonferencyjnych. Raport ten objął wówczas dwa zespoły akt -Kultusministerium i Generaldirektorium Südpreussen. Okazało się jednak, że analogicznie do prowincji Prusy Zachodnie (Westpreussen) prowincja Prusy Południowe (Südpreussen) ma swój podzespół także w ramach grupy akt Geheimes Rat (Tajna Rada), a w nim znajduje się cały dział poświęcony zakonom i klasztorom z lat 1794-1806 10 , w tym wiele teczek bezpośrednio dokumentujących klasztorne kasaty z tego okresu, np. karmelitów z Poznania 11 . Szczegółowy wykaz tych teczek dołączony zostanie do ww. tomu materiałów pokonferencyjnych.Poza kwerendą archiwalną w Geheimes Staatsarchiv prowadzono również kwerendę biblioteczną, w tym zwłaszcza w Staatsbibliothek Berlin, w celu rozeznania niemieckojęzycznej literatury dotyczącej problemu.Sprawozdanie z kwerendy w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie W ramach prac nad realizacją części projektu badawczego Dziedzictwo kulturowe po klasztorach skasowanych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej oraz na Śląsku w XVIII i XIX w.: losy, znaczenie, inwentaryzacja w okresie od 17 do 23 VI 2013 r. przeprowadzona została kwerenda archiwalna w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie (Центральний Державний Історичний Архів України у Львові). Jej celem było wstępne zapoznanie się z zasobem archiwalnym części zespołu Namiestnictwo Galicyjskie (f. 146, op. 84) oraz rozeznanie, na ile jego zawartość może być pomocna w ustaleniu przebiegu kasat w Galicji oraz majątku klasztorów w momencie ich likwidacji, a także jego dalszych losów. Podczas prowadzonej kwerendy zapoznano się zawartością zbiorów dzięki inwentarzowi archiwalnemu op. 84, przygotowanemu przez pracowników archiwum. Na jego podstawie wśród akt wchodzących w zakres op. 84 można wyróżnić jednostki archiwalne dotyczące następujących zagadnień: -działalność administracyjno-gospodarcza arcybiskupów, biskupów i konsystorzy rzymskokatolickich: lwowskiego, przemyskiego, tarnowskiego, krakowskiego; -funkcjonowanie, stan finansowy, obsada personalna rzymskokatolickich parafii należących do biskupstw tarnowskiego, kamienieckiego, chełmskiego, sandomierskiego, krakowskiego; -działalność administracyjno-gospodarcza arcybiskupów, biskupów i konsystorzy greckokatolickich: lwowskiego, przemyskiego; -spisy i funkcjonowanie parochii greckokatolickich; -działalność administracyjno-gospodarcza arcybiskupstwa ormiańskiego we Lwowie; -stan finansowo-gospodarczy i personalny parafii ormiańskich; 10 GStA PK Berlin, Rep. 7C, Nr 26, Orden und Klöster. 11 M.in. ibidem, Vol. 4429, Gesuch des Klosters zu Zakrzewo wegen des Vermögens des aufgelöstern Karmeliterklosters zu Posen 1806.-działalność rzymskokatolickich i greckokatolickich seminariów duchownych;-działalność klasztorów męskich i żeńskich obrządku rzymskokatolickiego, greckokatolickiego i ormiańskiego;-działalność wspólnot protestanckich;-sprawy kościelne i cerkiewne, modlitwy i pieśni, katechezy, korespondencja dotycząca porządku nabożeństw, prowadzenia ksiąg metrykalnych, listy pasterskie itp.;-majątek należący do funduszu religijnego.Spośród tego zakresu problemów dla Projektu najbardziej istotną częścią zbiorów jest grupa określona jako "Działalność klasztorów". Obejmuje ona 1411 spraw(spr. 1917-3327). Osobno wydzielono 82 jednostki dotyczące klasztorów jezuickich, skasowanych na mocy brewe Klemensa XIV Dominus ac Redemptor noster z 1773 r. (spr. 3543-3624). Ponadto wydzielono siedem sygnatur obejmujących sprawy gospodarczo-finansowe za lata 1786-1836 klasztorów w Galicji Zachodniej (spr. 1107-1113). Spośród tych 1500 sygnatur wyodrębniono zbiór 453 spraw dotyczących klasztorów zlikwidowanych lub planowanych do likwidacji w ostatniej ćwierci XVIII w. oraz w XIX stuleciu. Znajdą się one w przygotowywanym inwentarzu, który zostanie wydany w najbliższym czasie, oraz w bazie danych Projektu.Zespół X VI Łukasz GuldOn Archiwum Państwowe w Kielcach Lp. Numer i nazwa zespołu Zakres czasowy Liczba j.a. Liczba wytypowanych i zinwentaryzowanych j.a. 1 21/303/0, Mapy i plany podworskie 1862-1912 48 3 2 21/296/0, Archiwum Skórkowskich z Wielkiej Woli 1504-1878 117 - 3 21/297/0, Akta Walchnowskich i Gedefroi z Nizin 1626-1883 35 - 4 21/298/0, Akta Stadnickich i Grabowskich z Osmolic i Iżyc 1779-1871 35 - 5 21/299/0, Akta Olszowskich i Borkowskich z Jaronowic 1782-1921 33 - 6 21/300/0, Akta Linowskich ze Zdanowic i Staniowa 1773-1864 30 - 7 21/1557/0, Akta Odrzywolskich z Odrzywoła 1695-1801 7 - 8 21/1558/0, Akta Brzuchowskich z Sulgostowa 1721-1729 3 - 9 21/1559/0, Akta Wodzickich ze Złotej 1727-1883 9 - 10 21/1560/0, Akta Lanckorońskich z Jagielnicy 1761-1816 5 - 11 21/1561/0, Akta Bonieckich z Żydowa 1776-1907 13 - 12 21/1562/0, Akta Świdzińskich ze Świdna 1777-1824 8 - 13 21/1563/0, Akta Służewskich z Trzebiesławic 1794-1828 13 - 14 21/1564/0, Akta Popielów z Kurozwęk 1799-1944 15 - 15 21/1565/0, Akta Wodzyńskich, dziedziców dóbr Suchy 1824-1893 4 - 16 21/1568/0, Akta Deskurów z Sancygniowa 1857-1943 6 - Lp. Numer i nazwa zespołu Zakres czasowy Liczba j.a. Liczba wytypowanych i zinwentaryzowanych j.a. 17 21/1571/0, Akta Jaskłowskich z Mnichowa 1926-1935 7 - 18 21/1572/0, Akta rodziny Klimontowiczów z dóbr Wigie, powiatu Wiłkomirskiego 1623-1917 4 - 19 21/1573/0, Akta rodziny Kuklińskich ze Zwolenia 1780-1917 2 - 20 21/ 1574/0, Akta Skotnickich ze Skotnik, powiatu sandomier- skiego 1563-1780 2 - 21 21/2890/0, Akta Dóbr Druckich-Lubeckich w Bałtowie 1882-1945 11 - 23 21/237/0, Rada Opiekuńcza Zakładów Dobroczynnych powiatu kieleckiego 1829-1870 140 - 24 21/238/0, Rada Opieki Społecznej Guberni Kieleckiej 1870-1915 738 - 25 21/239/0, Rada Opiekuńcza Zakładów Dobroczynnych powiatu olkuskiego 1842-1870 16 - 26 21/240/0, Powiatowa Rada Opieki Społecznej powiatu olkuskiego 1870-1914 20 - 27 21/2169/0, Rada Opiekuńcza Zakładów Dobroczynnych powiatu stopnickiego 1839-1869 5 - Sygnatura Tytuł polski Zakres czasowy Liczba stron Sygnatury dawne Uwagi 29 Plan sytuacyjny klasztoru reformatów w Pińczowie, geometra Pietrzykowski, plan zorientowany, bez legendy 1866 1 polski Plan sytuacyjny klasztoru reformatów w Pińczowie, wym. 350 × 340, wbw., papier 30 Plan sytuacyjny klasztoru reforma- tów w Pińczowie, parter, geometra Pietrzykowski, plan zorientowany, bez legendy 1866 1 polski Plan parteru klasztoru reformatów w Pińczowie, wym. 534 × 513, wbw., papier 31 Klasztor Reformatów w Pińczowie, pierwsze piętro, geometra Pietrzykow- ski, plan zorientowany, bez legendy 1866 1 polski Plan pierwszego piętra klasztoru reformatów w Pińczowie, wym. 527 × 502, wbw., papier Sławomir kOścielak Instytut Historii Uniwersytet Gdański Lp. Znak sprawy Data Nadawca Adresat Treść Uwagi 10 brak numeru 14 XII 1840 Rejencja w Gdańsku Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Berlinie 1 11510 październik 1841 Ministerstwo Wyznań I Medycyny w Berlinie brulion, bez daty dziennej, ze skreśleniami 2 304 14 II 1841 Ministerstwo Wyznań I Medycyny w Berlinie Rejencja w 1 2171 30 VI 1848 proboszcz parafii św. Ignacego w Starych Szkotach, ks. Brill Ministerstwo Wyznań i Medycyny w 2 2472 1 VIII 1848 Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Berlinie Proboszcz parafii św. Ignacego na Starych Szkotach, ks. Brill decyzja o przyznaniu parafii św. Ignacego kwoty 88 talarów, 8 srebrnych groszy i 8 fenigów z funduszu sekularyzacyjnego 3 Votum ad K. 4078 b.d. Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Berlinie Tajny Radca Anlike (w brulion, niepodpisany, bez daty wystawienia 4 brak numeru 23 I 1851 Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Berlinie 1 brak numeru b. daty - - kopie "2 brak numeru b. daty - - raport ze stanu funduszu sekularyzacyjnego Rejencji w Gdańsku 3 577 10 II 1852 Rejencja w Gdańsku Ministerstwo Wyznań i Medycyny w Berlinie informacja o wstrzymaniu dostaw deputatu drewna na potrzeby parafii św. Brygidy 4 brak numeru 30 IV 1852 Beata Lorens Instytut Historii Uniwersytet Rzeszowski Przeprowadzona wstępna kwerenda op. 84 w zesp. 146 (Namiestnictwo Galicyjskie) lwowskiego archiwum upoważnia do stwierdzenia o konieczności uwzględnienia tego zasobu w podejmowaniu badań nad dziedzictwem po skasowanych klasztorach, a inwentarz jednostek archiwalnych związanych ze zlikwidowanymi placówkami zakonnymi pozwoli sprawnie je odnaleźć.Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji i uporządkowania klasztorów w Galicji, t. 7 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji i uporządkowania klasztorów w Galicji, t. 8 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji i uporządkowania klasztorów w Galicji, t. 9 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji i uporządkowania klasztorów w Galicji, t. 10 Korespondencja z Prokuratorią Kameralną we Lwowie i kasami okręgowymi w Galicji w sprawach dziedzictwa po zlikwidowanych klasztorach żeńskich Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztorów w Galicji, t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztorów w Galicji, t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji żeńskich klasztorów w Galicji, t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji żeńskich klasztorów w Galicji, t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru augustianów we Lwowie Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru augustianów w Lwowie Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru augustianów w Pilźnie (okręg tarnowski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru augustianów w Pilźnie (okręg tarnowski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru augustianów w Pilźnie (okręg tarnowski), t. 3 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Czernilawa Raporty, listy, korespon-Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego we wsi Czernilawa (okręg przemyski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Czernilawie (okręg przemyski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Czortkowie Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Derewlany (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Derewlany (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Dobrzany (okręg lwowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Dobrzany (okręg lwowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Domaszów (okręg żółkiewski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Dorohów (okręg stanisławowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Horpyna (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Horpyna (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Jaworowie (okręg przemyski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Jazienica (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Jazienica (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego we wsi Lisznia (okręg samborski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Litwinów (okręg brzeżański) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego przy cerkwi św. Jerzego we Lwowie, t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego przy cerkwi św. Jerzego we Lwowie, t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego przy cerkwi św. Jana Ewangelisty we Lwowie Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego przy cerkwi Zaśnięcia NMP we Lwowie Doniesienia, raporty, korespondencja i inne dokumenty dotyczące połączenia grekokatolickiego męskiego klasztoru bazyliańskiego we Lwowie z klasztorem w Doniesienia, raporty, korespondencja i inne dokumenty dotyczące połączenia grekokatolickiego męskiego klasztoru bazyliańskiego we Lwowie z klasztorem w Doniesienia, raporty, korespondencja i inne dokumenty dotyczące połączenia grekokatolickiego męskiego klasztoru bazyliańskiego we Lwowie z klasztorem w Doniesienia, raporty, korespondencja i inne dokumenty dotyczące połączenia grekokatolickiego męskiego klasztoru bazyliańskiego we Lwowie z klasztorem w Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Łuka (okręg kołomyjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego we wsi Łuka (okręg kołomyjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Pacyków (okręg stryjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Pacyków (okręg stryjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Pitrycz (okręg stryjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Pitrycz (okręg stanisławowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego we wsi Rudno (okręg lwowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego we wsi Satanów (Rosja) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Skit Maniawski (okręg stanisławowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Sokulec (okręg stanisławowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Spas (okręg samborski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Spas (okręg samborski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Strusowie (okręg tarnopolski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Strusowie (okręg tarnopolski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Strusów (okręg tarnopolski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Swaryczów (okręg stryjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Swaryczów (okręg stryjski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Swaryczów (okręg stryjski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Szczepłoty (okręg przemyski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Szczepłoty (okręg przemyski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Topolnica (okręg samborski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Trembowli (okręg tarnopolski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Trembowli (okręg tarnopolski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Trembowli (okręg tarnopolski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Uhorniki (okręg stanisławowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Uniów (okręg złoczowski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Uniów (okręg złoczowski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Uniów (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Werchrata(okręg żółkiewski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji męskiego klasztoru bazyliańskiego we wsi Wicyń (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w wsi Zadarów (okręg stanisławowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Zawałowie (okręg brzeżański) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Zawałowie (okręg brzeżański), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Zawałowie (okręg brzeżański), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Zawałowie (okręg brzeżański), t. 3 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Zawałowie (okręg brzeżański), t. 4 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazyliańskiego w Zbarażu (okręg tarnopolski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazyliańskiego w Zbarażu (okręg tarnopolski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w Jaźwinie (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazylianek w Kamionce Strumiłowej (okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazylianek w Lwowie Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w Lwowie Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w Monasterku (Podłuże) okręg złoczowski Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztorów bazylianek w okręgu złoczowskim (Monasterek, Pustelniki, Buczyna, Stanisław-Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w wsi Pustelniki ((okręg złoczowski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w Rozhurczu (okręg stryjski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazylianek w wsi Smolnica (okręg samborski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji klasztoru bazylianek w wsi Smolnica (okręg samborski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w Smolnicy (okręg samborski) Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji greckokatolickiego klasztoru bazylianek w Żółkwi Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tuchowie (okręg tarnowski), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tuchowie (okręg tarnowski), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tuchowie (okręg tarnowski), t. 3 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tuchowie (okręg tarnowski), t. 4 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tuchowie (okręg tarnowski), t. 5 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 1 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 2 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 3 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 4 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 5 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 6 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 7 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyktynów w Tyńcu (okręg myślenicki), t. 8 Raporty, listy, korespondencja i inne dokumenty dotyczące likwidacji rzymskokatolickiego klasztoru benedyk